III CO 5/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca).Sędziowie: R. Czarnecki, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Tomasza T. o uzupełniające stwierdzenie praw do spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 25 listopada 1964 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 d.k.p.c. * :"Czy w wypadku, gdy prawa spadkobiercy zostały ujawnione w księdze wieczystej, mogą być te jego prawa wzruszone na podstawie przepisów kodeksu cywilnego o dziedziczeniu gospodarstw rolnych - po upływie terminu przewidzianego do nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie?"udzielił następującej odpowiedzi:Okoliczność, że spadkobiercy zostali wpisani do księgi wieczystej, sama przez się nie wyłącza dopuszczalności zastosowania przepisów wprowadzających kodeks cywilny co do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Po zmarłym w dniu 27.VIII.1936 r. Piotrze T. zakończone zostało w r. 1939 postępowanie spadkowe w trybie ustawy hipotetycznej z 1818 r. i na mocy postanowienia Zwierzchności Hipotecznej z dnia 2.III.1939 r. uregulowano tytuł własności spadkowej na rzecz: Tomasza T. w 6/8 częściach, Katarzyny T. (obecnie zamężnej B-cz) w 1/8 części i Zdzisławy T. (obecnie zamężnej B-k) w 1/8 części. Następnie na podstawie majątkowej umowy małżeńskiej prawo do 6/8 części nieruchomości wpisano na rzecz Tomasza T. i jego żony Franciszki T.Tomasz T. posiadał nieruchomość nie tylko w imieniu własnym, ale także - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - w imieniu dwóch swoich sióstr, wpisanych jako współwłaścicielki. W tej sytuacji nasunęła się Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwość, czy w wypadku, gdy prawa spadkobiercy zostały ujawnione w księdze wieczystej, mogą być te prawa naruszone na podstawie przepisów kodeksu cywilnego o dziedziczeniu gospodarstwo rolnych - po upływie terminu przewidzianego do nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie.W uzasadnieniu przedstawionego pytania Sąd Wojewódzki wyraża przy tym pogląd, że jeżeli - stosownie do przepisów art. 51 § 1 pr. rzecz. - nawet osoba wpisana bez ważnej podstawy do księgi wieczystej jako właściciel i posiadająca tę nieruchomość w dobrej wierze przez okres lat 10 nabywa jej własność, to tym bardziej nie można wzruszyć po upływie tego terminu praw współwłaścicieli wpisanych na podstawie tytułu prawnego.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionej przez Sąd Wojewódzki wątpliwości, zważyć należy, co następuje:Dla rozstrzygnięcia, czy w danym wypadku mają zastosowanie przepisy art. XXXVII przep. wpr. k.c., czy też LV i następne tych przepisów, decydujące znaczenie ma okoliczność, czy chodzi o nabycie własności gospodarstwa rolnego z tytułu spadkobrania, czy też na innej podstawie. Jeżeli bowiem chodzi o dziedziczenie gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego (a taka sytuacja zachodzi w sprawie niniejszej), to wówczas zgodnie z art. LV przep. wpr. k.c. stosuje się przepisy tego kodeksu, o ile dalsze przepisy nie stanowią inaczej. Powołany przepis wprowadził więc zasadę retroakcji ustawy, gdyż według prawa polskiego nabycie spadku następuje ipso iure z chwilą jego otwarcia.Wyrazem nadania mocy wstecznej przepisom kodeksu cywilnego regulującym dziedziczenie gospodarstw rolnych są również dalsze przepisy wyprowadzające kodeks cywilny, w szczególności art. LVI określający krąg spadkobierców, którzy zachowują prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed 5.VII.1963 r., art. LVII określający prawo nabywcy udziału w spadku oraz art. LVIII i art. LIX stwierdzające, że wydane przed dniem 5 lipca 1963 r. postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku, w którego skład wchodzi gospodarstwo rolne, tracą moc w stosunku do tego gospodarstwa, oraz że wydane przed dniem wejścia w życie przepisów kodeksu cywilnego postanowienia w tym przedmiocie, określające udziały spadkobierców w gospodarstwie rolnym, a pozostające w sprzeczności z przepisami art. LV i LVI, ulegają odpowiedniej zmianie. Nadając daleko idącą moc wsteczną nowym zasadom dziedziczenia gospodarstw rolnych, ustawodawca zakreślił jednocześnie granice tej retroakcji, stwierdzając w art. LXII § 1, że jeżeli dział spadku nastąpił przed dniem wejścia w życie przepisów kodeksu cywilnego dotyczących dziedziczenia gospodarstw rolnych, to pozostaje on w mocy, z zastrzeżeniem jedynie utraty prawa do nie uiszczonych jeszcze wpłat, zachowku i nie pobranych dochodów przez spadkobierców, którzy nie zachowali prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Również zgodnie z art. LVIII przep. wprow. k.c. wydane przed dniem 5 lipca 1963 r. postanowienie o stwierdzenie praw do spadku gospodarstwa rolnego pozostaje w mocy, jeżeli spadkobierca zmarł przed tym dniem. Prawo bowiem dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez spadkobierców, którzy zmarli przed tą datą, podlega w myśl § 3 art. LVI przep. wpr. k.c. przepisom obowiązującym przed tą datą.Poza wskazanymi wyżej wypadkami kodeks cywilny nakazuje oceniać prawo do dziedziczenia według nowych norm bez względu na to, jaki okres upłynął przed dniem 5 lipca 1963 r. od daty otwarcia spadku.W tym stanie prawnym jest więc bez znaczenia okoliczność, którą wzbudziła w Sądzie Wojewódzkim wątpliwość, czy spadkobiercy zostali wpisani jako współwłaściciele z tytułu spadkobrania do księgi wieczystej, czy też nie. Również bez znaczenia jest okoliczność, że upłynął okres, który w myśl art. 51 § 1 pr. rzecz. prowadził do nabycia nieruchomości przez zasiedzenie, skoro przepis ten w ogóle w danym wypadku nie może mieć zastosowania. Spadkobierca bowiem nabywa prawo do spadku ipso iure już z chwilą otwarcia spadku. To prawo zaś podlega z mocy powołanych wyżej przepisów wprowadzających kodeks cywilny wzruszeniu, jeżeli ów spadkobierca nie odpowiada warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Z powyższych zasad należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.*Tzn. dawnego k.p.c. (przyp. Red.)