RNw 70/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk K. Mioduski. Sędziowie: płk J. Badecki, płk J. Drohomirecki (sprawozdawca), płk Z. Furtak, płk Z. Krasuski, ppłk M. Bieniaszewski, ppłk A. Kruszka.Prokurator: płk M. Flemming.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przedstawionych na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11 poz. 54) przez Prezesa Sądu Najwyższego pytań prawnych:1. "Czy może być podmiotem przestępstwa wojskowego, a w szczególności przestępstwa przeciwko obowiązkowi wojskowemu, osoba powołana do czynnej służby wojskowej i wcielona do jednostki wojskowej, jeżeli następnie po popełnieniu przestępstwa wojskowego okazało się, że sprawca już w momencie wcielenia dotknięty był tego rodzaju wadą zdrowia, że nie podlegał powołaniu do odbywania czynnej służby wojskowej?"i w razie udzielenia twierdzącej odpowiedzi na to pytanie -2. "Jaki wpływ na wymiar kary za przestępstwo wojskowe powinna wywrzeć okoliczność, że sprawca z powodu wady zdrowia nie podlegał powołaniu do odbycia czynnej służby wojskowej?"uchwalił udzielić na te pytania odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd:I. Art. 51 ust. 1 ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (tekst jednolity: Dz. U. z 1963 r. Nr 20, poz. 108) stanowi, że obowiązkowi odbycia zasadniczej służby wojskowej podlegają mężczyźni uznani za zdolnych do służby wojskowej, a art. 9 ust. 1 tej ustawy przewiduje, że powszechnemu obowiązkowi wojskowemu nie podlegają mężczyźni uznani ze względu na stan zdrowia za zupełnie niezdolnych do służby wojskowej.Również rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 11 listopada 1963 r. w sprawie powoływania poborowych i innych osób do czynnej służby wojskowej i zwalniania z tej służby (Dz. U. Nr 53, poz. 290) w § 14 przewiduje, że powołaniu do odbycia zasadniczej służby wojskowej podlegają osoby uznane za zdolne do służby wojskowej.Z przytoczonych przepisów wynika, że istotnym warunkiem, od którego zależy, czy dana osoba zostanie powołana do służby wojskowej, jest akt "uznania" jej za zdolną do tego przez odpowiednią władzę poborową, przy czym położenie nacisku na formalny element "uznania", a nie na element "zdolności do służby", tłumaczy się względem na niezwykłą doniosłość obowiązku wojskowego dla obronności kraju.Z art. 46 i 49 cytowanej ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym wynika, że powołani do odbycia czynnej służby wojskowej są obowiązani stawić się do tej służby w terminie i miejscu oznaczonym w powołaniu. Stają się oni żołnierzami w czynnej służbie wojskowej z dniem stawienia się do służby w jednostce wojskowej (wcielenia). Data stawienia się do służby podlega ogłoszeniu w rozkazie dowódcy jednostki. Zwolnienie z czynnej służby wojskowej następuje po upływie oznaczonego w ustawie czasu trwania tej służby, a przed jego upływem - w wypadkach określonych w ustawie. Zwolnienie żołnierzy z czynnej służby wojskowej przeprowadzają dowódcy jednostek wojskowych. Dniem zwolnienia żołnierza z czynnej służby wojskowej jest dzień odejścia z jednostki wojskowej. Data zwolnienia ze służby podlega ogłoszeniu w rozkazie dowódcy jednostki.Przepisy kodeksu karnego Wojska Polskiego, w szczególności art. 69 i art. 5 lit. a), nie dają żadnej podstawy do przyjęcia, że użyte w nich określenia: "osoba będąca w służbie wojskowej" bądź "żołnierz" oznaczają coś innego niż określenie "żołnierz służby czynnej", używane przez ustawę o powszechnym obowiązku wojskowym.Tak więc należy dojść do wniosku, że od chwili zgłoszenia się w jednostce wojskowej osoby uznanej za zdolną do pełnienia służby wojskowej i powołanej do jej odbycia, stwierdzonego rozkazem dowódcy tej jednostki, aż do czasu zwolnienia tej osoby i odejścia z jednostki, również stwierdzonego rozkazem właściwego dowódcy, osoba taka jest żołnierzem i stosuje się do niej wszystkie przepisy kodeksu karnego wojskowego (art. 5 k.k.W.P.), może więc być ona podmiotem każdego przestępstwa wojskowego, w tym również przestępstwa przeciwko obowiązkowi wojskowemu.Zachodzi pytanie, czy osoba, którą błędnie uznano za zdolną do służby wojskowej, powołano ją do niej i wcielono, traci w razie stwierdzenia błędu automatycznie i z mocą wsteczną przymiot żołnierza, a więc i podleganie przepisom kodeksu karnego Wojska Polskiego. Na pytanie to należy dać odpowiedź negatywną.Ustawa o powszechnym obowiązku wojskowym przewiduje możliwość wydania przez władze poborowe wadliwej decyzji i stanowi w art. 37 ust. 2, że od orzeczeń powiatowej komisji poborowej przysługuje poborowemu odwołanie do wojewódzkiej komisji poborowej, przy czym takie odwołanie nie wstrzymuje jednak powołania poborowego do służby. Niezależnie od tego wadliwe decyzje powiatowej komisji poborowej mogą być przez wojewódzką komisję poborową zmienione lub uchylone w trybie nadzoru.Ani ustawa o powszechnym obowiązku wojskowym, ani inne normy prawa administracyjnego wojskowego czy też postępowania administracyjnego nie przewidują, by błędna decyzja władz poborowych była tym samym nieważna - bez potrzeby formalnego i zgodnego z przepisami uchylenia jej lub zmiany przez upoważnione do tego władze.Kodeks postępowania administracyjnego nie zna pojęcia decyzji nieważnych z mocy samego prawa. Przewiduje on jedynie w art. 137 decyzje tak dalece wadliwe, iż nie mogą one być uważane za autorytatywne orzeczenia organu państwowego, i wówczas podlegają one uchyleniu, chociażby stały się formalnie prawomocne. Jednakże nawet takie decyzje podlegają wykonaniu, jeżeli wykonanie decyzji nie zostało wstrzymane - jeszcze przed jej uchyleniem - przez właściwy organ (art. 137 - 139 k.p.a.).Nic nie przemawia więc za tym, by negować moc wiążącą wadliwych, lecz nie uchylonych decyzji władz poborowych i sprawę tę regulować na innych zasadach, tym bardziej że obowiązujące ustawodawstwo nie daje podstaw do takiego rozróżnienia, odmienne zaś stanowisko godziłoby w interesy obronności kraju, zasady porządku i dyscypliny wojskowej.Należy nadmienić, że na stanowisku ważności wadliwych decyzji władz poborowych stanął również zwiększony skład Izby Wojskowej Sądu Najwyższego w dniu 11 czerwca 1963 r., podejmując uchwałę tej treści, że osoba skazana na karę dodatkową utraty praw publicznych i błędnie powołana do odbycia służby wojskowej w okresie trwania utraty tych praw oraz wcielona do jednostki wojskowej, staje się żołnierzem służby czynnej i aż do zwolnienia jej z tej służby może być podmiotem przestępstwa z art. 108-109 k.k.W.P.II. Aprobując pogląd, że wadliwa decyzja władz poborowych nie ma wpływu na byt przestępstwa wojskowego, przyjąć jednocześnie należy, że istniejące już w chwili powołania do służby wojskowej późniejszego sprawcy przestępstwa wojskowego okoliczności, które uzasadniają zwolnienie go od tego obowiązku, nie powinny pozostawać bez wpływu na wymiar kary. Zakres wpływu tych okoliczności na złagodzenie wymiaru kary należy odnieść do konkretnych okoliczności danej sprawy, przy czym jako ogólne kryterium należy tu przyjąć stopień zależności pomiędzy okolicznością uzasadniającą zwolnienie sprawcy od obowiązku służby wojskowej a popełnionym przez niego przestępstwem.W krańcowych wypadkach niezdolność sprawcy do odbycia służby wojskowej może jednocześnie uzasadniać brak w ogóle cech przestępności jego działania. Wypadek taki będzie zachodził w szczególności wówczas, gdy przyczyną niezdolności sprawcy do służby wojskowej jest choroba psychiczna, która w myśl art. 15 § 1 k.k.W.P. powoduje całkowite zniesienie jego poczytalności. Ta okoliczność ma charakter bezwzględny, a więc niezależny od rodzaju popełnionego przez sprawcę przestępstwa wojskowego. Względny natomiast charakter przyczyny uchylającej przestępność czynu będzie miała tego rodzaju wada fizyczna, która uniemożliwiałaby sprawcy w ogóle spełnienie obowiązku wojskowego lub też wypełnienie poszczególnych czynności z tym obowiązkiem związanych (ultra posse nemo obligatur).Wskazane wyżej wypadki krańcowe występują zupełnie sporadycznie w praktyce sądowej, natomiast w większości spraw aktualna będzie jedynie kwestia uwzględnienia niezdolności sprawcy do służby wojskowej przy wymiarze kary.Za uwzględnieniem omawianej niezdolności sprawcy do służby wojskowej jako okoliczności łagodzącej przemawia fakt, że inne jest niebezpieczeństwo społeczne przestępstwa wojskowego popełnionego przez żołnierza, który jako w pełni zdatny został wcielony do pełnienia służby wojskowej, a inne, znacznie mniejsze, tkwi w czynie takiego żołnierza, który ze względu na ukryte wady fizyczne czy psychiczne w ogóle nie powinien być wcielony do wojska, znalazł się zaś tam w warunkach zaostrzonej dyscypliny społecznej i większej wymagalności tylko na skutek wadliwej decyzji władz poborowych. Również ulega (w tym ostatnim wypadku) osłabieniu rola kary jako narzędzia prewencji ogólnej, skoro wykrycie wady zdrowia prowadzi do tego, że żołnierz taki zostaje zwolniony ze służby wojskowej.Nie zawsze jednak wystarczy uznać takiego rodzaju wadę zdrowia za okoliczność łagodzącą. Jeśli bowiem wpływ stwierdzonej u sprawcy specyficznej wady zdrowia na popełnienie danego przestępstwa był wydatny, to wypada przyjąć, że zachodzą wyjątkowe okoliczności towarzyszące popełnieniu przestępstwa, oraz stosować na mocy art. 53 § 1 k.k.W.P. nadzwyczajne złagodzenie kary.W końcu, jeśli się stwierdzi szczególnie daleko idące powiązanie istniejącej wady zdrowia żołnierza z popełnionym przez niego przestępstwem, to może nastąpić nawet uznanie czynu sprawcy za wypadek mniejszej wagi i umorzenie w związku z tym postępowania karnego z mocy art. 7 k.k.W.P.Nadmienić trzeba że analogiczne poglądy reprezentuje radziecka nauka prawa karnego wojskowego oraz orzecznictwo radzieckich sądów wojskowych (zob. Podręcznik wojskowego prawa karnego prof. W. M. Czchikwadzego i Naukowo-praktyczny komentarz do ustawy o odpowiedzialności karnej za przestępstwa wojskowe - Moskwa 1960 r., str. 10).