III CO 17/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: J. Majorowicz (sprawozdawca), J. Pietrzykowski (współsprawozdawca), S. Gross, W. Bryl, T. Szymanek, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Ministra Sprawiedliwości o wyjaśnienie następujących wątpliwości powstałych przy wykładni art. 1085 § 1 kodeksu cywilnego w związku z art. LV § 1 i LXII przepisów wprowadzających k.c.:"I. Czy art. 1085 § 1 k.c. stosuje się również wtedy, gdy dział spadku nastąpił przed dniem 5 lipca 1963 r. albo gdy przed tą datą nastąpiło objęcie gospodarstwa rolnego przez spadkobiercę, który w całości dziedziczy to gospodarstwo?II. Czy zakaz zbywania przewidziany w art. 1085 § 1 k.c. odnosi się do wypadków:a) gdy spadek obejmuje tylko udział w gospodarstwie rolnym,b) gdy udział zmarłego małżonka w gospodarstwie rolnym należącym do wspólności majątkowej dziedziczy w całości pozostały małżonek.III. Czy przepis art. 1085 § 1 k.c. (zdanie drugie) wyłącza możliwość zbycia - przed upływem terminu pięcioletniego - spadku wraz z należącym do niego gospodarstwem rolnym przez spadkobiercę, który tylko jeden dziedziczy to gospodarstwo?"uchwalił:I.Zakaz zbywania w całości lub części nieruchomości rolnych przewidziany w art. 1085 § 1 k.c. nie obowiązuje, gdy dział spadku, w którego wyniku spadkobierca otrzymał gospodarstwo spadkowe lub jego część, nastąpił przed dniem 5 lipca 1963 r. albo gdy przed tą datą nastąpiło objęcie gospodarstwa spadkowego przez spadkobiercę, który w całości je dziedziczy. II.Powyższy zakaz obowiązuje także wtedy, gdy spadek obejmuje udział w gospodarstwie rolnym oraz gdy udział zmarłego małżonka w gospodarstwie należącym do wspólności majątkowej dziedziczy w całości pozostały małżonek. III.Jeżeli gospodarstwo rolne dziedziczy tylko jeden spadkobierca, może on do chwili objęcia tego gospodarstwa zbyć spadek wraz z tym gospodarstwem; jednakże, poczynając od chwili objęcia przez niego gospodarstwa spadkowego, zbycie nieruchomości rolnych wchodzących w jego skład podlega zakazowi przewidzianemu w art. 1085 § 1 k.c. Uzasadnienie faktyczneI. Przedstawione do rozpoznania składowi siedmiu sędziów zagadnienie zawarte w pierwszym pytaniu dotyczy wykładni art. 1085 k.c. w związku z art. LV i LXII przep. wprow. k.c.Według art. LV przep. wpr. k.c. "do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed wejściem w życie kodeksu cywilnego stosuje się przepisy tego kodeksu, o ile artykuły poniższe nie stanowią inaczej". Z kolei art. LXII stanowi, że jeśli dział spadku nastąpił przed dniem wejścia w życie szczególnych przepisów dotyczących dziedziczenia gospodarstw rolnych, pozostaje on w mocy, z tym tylko zastrzeżeniem, że spadkobiercy, którzy nie zachowali prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, tracą prawo do nie uiszczonych jeszcze spłat. W związku z tym wyłoniło się pytanie, czy powołany przepis art. LXII stanowi inaczej, a w szczególności, czy w świetle tego przepisu zakaz zbywania zawarty w art. 1085 § 1 k.c. nie stosuje się do gruntów wchodzących w skład gospodarstwa rolnego nabytego w drodze działu spadku przed dniem 5 lipca 1963 r., a więc przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 168). Zaznaczyć bowiem należy, że analogiczne zasady, jakie zawiera art. LV i LXII przep. wprow. k.c., przewidywał art. 22 i 24 ust. 8 powołanej ustawy.Przedstawionym w pkt I zagadnieniem, rozważanym na tle przepisów art. 22 i 24 ust. 8 ustawy z dnia 29.VI.1963 r., zajmował się już Sąd Najwyższy i w uchwale z dnia 19.III.1964 r. w sprawie III CO 1/64 udzielił odpowiedzi, że obowiązujący poprzednio przepis art. 22 ustawy nie stosuje się do zbycia gruntów wchodzących w skład gospodarstwa rolnego nabytego w drodze działu spadku przed wejściem w życie wymienionej ustawy.Wykładnia przepisów art. 1085 § 1 k.c. w związku z art. LV przep. wpr. k.c. prowadzi do udzielenia na omawiane pytanie analogicznej odpowiedzi.Za powyższym stanowiskiem przemawia przede wszystkim charakter normy art. 1085 § 1 k.c., która z istoty swej oraz z braku szczególnego unormowania w przepisach wprowadzających może działać tylko na przyszłość. Przepis art. 1085 bowiem przewiduje okres 5-letni, a więc okres dostatecznie długo wiążący spadkobiercę z otrzymanym gruntem spadkowym. Mając w perspektywie taki okres, spadkobierca może ocenić, czy opłaci mu się mimo to ubiegać o otrzymanie w naturze gospodarstwa rolnego. Ten sens i cel przepisu oczywiście odpada, gdy chodzi o gospodarstwo podzielone albo objęte przez jednego powołanego do jego dziedziczenia spadkobiercę przed wejściem w życie przepisów ograniczających zbycie. Termin pięcioletni w tej sytuacji w zasadzie zawsze już by częściowo upłynął, gdyż w braku jakiejkolwiek innej podstawy należałoby go liczyć od daty dokonanego działu albo od daty objęcia gospodarstwa rolnego przez jedynego spadkobiercę. Stąd też w każdym niemal konkretnym wypadku działu lub objęcia gospodarstwa przed dniem 5.VII.1963 r. termin ten byłby inny, a więc w stosunku do stanów dawniejszych już by w ogóle minął, mógłby wynosić kilka lat, a w innym jeszcze wypadku kilka tygodni. Trudno w tych warunkach przyjąć, żeby zamiarem ustawodawcy było wprowadzenie tego rodzaju ograniczenia do stanów pochodzących sprzed dnia 5.VII.1963 r. - bez jednoczesnego unormowania konkretnego i jednolitego terminu, który mógłby zapewnić osiągnięcie zamierzonego przez ustawę celu.Również wykładnia społeczno-gospodarcza art. 1085 § 1 k.c. przemawia przeciwko stosowaniu tego przepisu, jeżeli dział spadku lub objęcie gospodarstwa rolnego lub jego części nastąpiły przed dniem 5 lipca 1963 r., oraz wskazuje na to, że działanie tego przepisu z jego istoty i charakteru rozciąga się tylko na przyszłość.Okresowy zakaz zbywania gospodarstwa rolnego lub jego części przez spadkobierców został wprowadzony dopiero przez ustawę z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (art. 22 ustawy), a następnie zamieszczony w kodeksie cywilnym (art. 1085 § 1) i wiąże się z nowym uregulowaniem dziedziczenia gospodarstw rolnych, a w szczególności z wprowadzeniem zasady, że ziemię mogą dziedziczyć tylko ci spośród spadkobierców - poza nieletnimi i trwale niezdolnymi do pracy - którzy są rolnikami. Celem tego zakazu jest przeciwstawienie się społecznie i gospodarczo szkodliwemu zjawisku ubiegania się o przydzielenie gospodarstwa rolnego lub jego części przez takich spadkobierców, którzy na podstawie nowych przepisów zachowują bądź też mają prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jednakże na tym gospodarstwie pracować nie chcą, dążąc jedynie do uzyskania korzyści majątkowych.Jeżeli natomiast chodzi o działy przeprowadzone przed dniem 5.VII.1963 r. na podstawie obowiązujących wówczas przepisów co do zasad dziedziczenia oraz przyznawania gospodarstw rolnych, to gospodarstwo rolne mogło przypaść niekiedy także i tym spadkobiercom, którzy nie byli związani z rolnictwem. Dlatego też wykładnia społeczno-gospodarcza art. 1085 § 1 k.c. przemawia właśnie za dopuszczalnością zbywania takiego gospodarstwa lub jego części, tym bardziej że nabywcą gospodarstwa może być od roku 1957 tylko osoba posiadająca kwalifikacje rolnicze (art. 2 ustawy z dnia 13.VII.1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi - Dz. U. Nr 39, poz. 172, uchylonej następnie przez art. IV przep. wpr. k.c.; analogiczną zasadę zawiera obecnie art. 160 § 1 k.c.).Trafnie podkreśla powołana na wstępie uchwała Sądu Najwyższego III CO 1/64, że częstokroć związanie spadkobiercy z otrzymanym gospodarstwem w sytuacji, gdy dział nastąpił przed 5.VII.1963 r., naruszałoby społeczno-gospodarcze interesy Państwa, uniemożliwiając zbycie gospodarstwa rolnego przez spadkobiercę, który gospodarować na tym gospodarstwie nie chce i który otrzymując je, mógł w ówczesnym stanie prawnym liczyć na swobodę rozporządzania tym, co otrzymał w dziale spadku.Wskazówką interpretacyjną przy wyjaśnieniu zagadnienia, objętego pytaniem pierwszym, w sensie takiej odpowiedzi jakiej udzielono w niniejszej uchwale, jest w pewnym stopniu również art. LXII przep. wpr. k.c., z którego wynika, że ustawodawca, nadając w przepisach wprowadzających k.c. daleko idącą moc wsteczną nowym zasadom dziedziczenia gospodarstw rolnych (art. LV, LVI, LVIII), jednocześnie postanowił nie naruszać tych stanów stosunków prawnych, w których doszło ostatecznie do uregulowania stosunków między spadkobiercami w drodze działu spadku. Analogiczne rozwiązanie tego zagadnienia zawarte było zresztą już w ustawie z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (art. 24 ust. 8).Należy wreszcie dodać, że przyjęcie zasady mocy wstecznej art. 1085 § 1 k.c. doprowadziłoby do wielu perturbacji w wypadku, gdy nastąpiło już przeniesienie przez spadkobierców prawa własności, przyznanego im w wyniku działu gospodarstwa rolnego lub jego części, na osoby trzecie.Przedstawione argumenty przemawiają więc za uchwaleniem odpowiedzi zawartej w pkt I uchwały.II. Art. 1085 § 1 k.c. w zdaniu drugim przewiduje, że jeżeli gospodarstwo rolne dziedziczy tylko jeden spadkobierca, to termin pięcioletni liczy się od dnia objęcia przez niego tego gospodarstwa. W związku z tym nasunęło się zagadnienie, czy w sytuacjach wymienionych w pytaniu drugim powstałe wskutek otwarcia spadku stany faktyczne i prawne wyczerpują dyspozycję cyt. wyżej przepisu, a więc gdy przedmiotem spadku jest udział w gospodarstwie rolnym, który przypadł tylko jednemu spadkobiercy.W praktyce wypowiedziano już pogląd, że zakaz, o którym mowa, nie odnosi się do odziedziczonego udziału, ponieważ przepis zdania drugiego art. 1085 § 1 k.c. dotyczy jedynie dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a nie udziału w takim gospodarstwie. Poglądu tego nie można uznać za słuszny, jeśli się zestawi i przeanalizuje inne przepisy, które ograniczają dziedziczenie gospodarstw rolnych. W szczególności np. art. 1065 k.c. przewiduje, że spadkobiercą "gospodarstwa lub jego części" można ustanowić tylko osobę odpowiadającą przewidzianym w tym przepisie warunkom. Aczkolwiek przepis ten nie wspomina o możliwości ustanowienia spadkobiercy części ułamkowej to jednak nie może budzić żadnej wątpliwości, że takie ustanowienie jest nie tylko dopuszczalne, ale że przy powołaniu kilku spadkobierców ułamkowe określenie udziałów poszczególnych spadkobierców jest ono regułą. Wynika z tego, że użyty w art. 1065 k.c. wyraz "część" oznacza niekoniecznie część fizyczną; raczej oznacza on, i to chyba przede wszystkim, część ułamkową.Art. 1085 § 1 k.c. używa wyrazu "część" dwukrotnie: a) przy określeniu tego, co otrzymał spadkobierca, b) przy ustanowieniu zakazu zbycia w całości lub części otrzymanych nieruchomości rolnych. Gdyby przyjąć, że przepis ma na myśli zakaz zbywania tylko nieruchomości w całości lub części fizycznej, nie ogranicza zaś ułamkowej części nieruchomości, to zakaz ten nie miałby praktycznego znaczenia, gdyż spadkobierca mógłby obejść zakaz przez zbycie całej nieruchomości np. dwu osobom w częściach ułamkowych. Skoro więc zakaz zbycia przewidziany w drugiej z omawianych sytuacji obejmuje zarówno część fizycznie wydzieloną, jak i część ułamkową, to trudno uznać, że przy pierwszej sytuacji wyraz "część" oznacza wyłącznie część fizycznie wydzieloną, a nie również część ułamkową.Tak więc wykładnia gramatyczna i systematyczna przemawia za uznaniem, że zakaz zbycia zawarty w art. 1085 § 1 k.c. dotyczy również sytuacji, gdy przedmiotem dziedziczenia jest tylko udział w gospodarstwie rolnym, który to udział przypada jednemu spadkobiercy.Za takim rozwiązaniem przemawia także cel społeczno-gospodarczy, leżący u podstaw ograniczeń przewidzianych w art. 1085 k.c., a który jest tak samo aktualny w stosunku do części fizycznej, jak i do części ułamkowej. Przyjęcie bowiem odmiennej wykładni prowadziłoby do tego, że współspadkobierca, któremu przypadł udział we współwłasności w wyniku działu spadku, mógłby niezwłocznie zbyć ten udział współwłaścicielowi po cenach rynkowych, krzywdząc pozostałych spadkobierców, którzy otrzymali spłaty niższe z reguły od wartości rynkowej, mimo że cel ustawy: gospodarowanie lub współgospodarowanie - nie został osiągnięty.Przyjęte w uchwale stanowisko nie oznacza, że każdy ze współwłaścicieli, a więc również współwłaściciel, który stał się nim przez otrzymanie udziału spadkodawcy we współwłasności, nie może w każdym czasie bez ograniczeń czasowych przewidzianych w art. 1085 § 1 k.c. żądać zniesienia współwłasności. Z żądaniem takim, zgodnie z art. 210 k.c., może wystąpić każdy ze współwłaścicieli, a więc również i ten, który w wyniku otrzymania udziału spadkodawcy w gospodarstwie rolnym stał się współwłaścicielem tego gospodarstwa, z tym jednak skutkiem, że w razie otrzymania w naturze części wspólnych nieruchomości rolnych w wyniku zniesienia współwłasności spadkobierca ten nie może zbyć nieruchomości, które mu przypadły w wyniku wyjścia z niepodzielności, w okresie pięcioletnim przewidzianym w art. 1085 § 1 k.c.Zaznaczyć dalej należy, że - w świetle przyjętej wykładni art. 1085 k.c. - w stosunku do tego spadkobiercy art. 166 k.c. (przewidujący, że zbycie przez współwłaściciela nieruchomości rolnej udziału we współwłasności lub części tego udziału jest dopuszczalne tylko między współwłaścicielami) ulega ograniczeniu w tym sensie, iż drugi współwłaściciel może zbyć swój udział współwłaścicielowi będącemu następcą spadkodawcy, ale nie odwrotnie.Powyższe względy przemawiają za udzieleniem odpowiedzi zawartej w pkt II uchwały.III. Przechodząc do trzeciego z kolei zagadnienia, a mianowicie, czy przepis art. 1085 § 1 (zdanie drugie) wyłącza możliwość zbycia - przed upływem terminu pięcioletniego - spadku wraz z należącym do niego gospodarstwem rolnym przez spadkobiercę, który tylko jeden dziedziczy to gospodarstwo, zauważyć należy, że wątpliwość ta wynikła z zestawienia przepisów art. 1085 § 1 i 1069 k.c.W szczególności art. 1069 k.c. zezwala spadkobiercom zbyć spadek w całości lub w części, a także udział w spadku obejmującym gospodarstwo rolne, jeśli nabywca ma kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. W związku z tym wyrażono pogląd, że zakaz z art. 1085 § 1 k.c. w części, w której mówi o dziedziczeniu przez jednego spadkobiercę, odnosi się tylko do wypadku, gdy jeden spadkobierca ma przymioty uprawniające go do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, są zaś również inni spadkobiercy, którzy tych przymiotów nie mają. Nie odnosi się natomiast ten zakaz do sytuacji, gdy do całości spadku i należącego do tego spadku gospodarstwa rolnego dochodzi tylko jeden spadkobierca.Rozróżnienie to, jako nie znajdujące oparcia w art. 1085 § 1 k.c., należy odrzucić. Art. bowiem 1085 § 1 k.c., jak to wynika z gramatycznej, logicznej i systematycznej wykładni tego przepisu, dotyczy sytuacji po dziale spadku, którego przedmiotem jest gospodarstwo rolne, oraz zrównanej z tym działem sytuacji, gdy tylko jeden ze spadkobierców, który wyłącznie dziedziczy, objął w posiadanie gospodarstwo rolne. Natomiast art. 1069 obejmuje sytuacje przed tymi zdarzeniami.Z takiego sformułowania zdania drugiego art. 1085 § 1 k.c. w zestawieniu z przepisem art. 1069 k.c. wynika więc, że zakaz zbywania otrzymanego w spadku gospodarstwa rolnego w stosunku do jedynego spadkobiercy zaczyna działać dopiero od chwili objęcia przez niego gospodarstwa rolnego. Analogiczna sytuacja będzie zachodziła również wtedy, gdy spadek obejmuje nie całe gospodarstwo, lecz tylko udział w nim spadkodawcy. Również wtedy przypadający jedynemu spadkobiercy udział - zgodnie z wykładnią art. 1085 § 1 k.c. przyjętą w pkt II niniejszej uchwały - po jego objęciu przez spadkobiercę będzie podlegał czasowemu zakazowi zbycia od chwili objęcia przez niego tego udziału.