III CO 14/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: F. Błahuta, J. Majorowicz, W. Bryl (sprawozdawca), J. Ignatowicz, S. Gross, J. Pietrzykowski (współsprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie wniosku Floriana J. o dodatkowe stwierdzenie praw do spadku do gospodarstwa rolnego, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy do rozstrzygnięcie:"Czy do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. LVI § 1 przepisów wprowadzających kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 94) jest konieczne, by współspadkobierca, który przed dniem 5 lipca 1963 r. w drodze faktycznego (nieformalnego) działu spadku objął w posiadanie należące do spadku gospodarstwo rolne lub jego część, albo jedyny spadkobierca, który przed dniem 5 lipca 1963 r. objął w posiadanie spadkowe gospodarstwo rolne, posiadał to gospodarstwo lub jego część również w dniu 5 lipca 1963 r., w szczególności, czy i jakie znaczenie ma w świetle art. LVI § 1 p. wpr. k.c. przeniesienie lub utrata posiadania przed dniem 5 lipca 1963 r. oraz oddanie w dzierżawę lub użytkowanie?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi i wpisać ją do księgi zasad prawnych:Do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. LVI § 1 przepisów wprowadzających kodeks cywilny nie jest konieczne, aby współspadkobierca, który przed dniem 5 lipca 1963 r. w drodze faktycznych (nieformalnych) działów spadku objął w posiadanie należące do spadku gospodarstwo rolne lub jego część, albo aby jedyny spadkobierca, który przed tym dniem objął w posiadanie takie gospodarstwo, posiadał je lub jego część również w dniu 5 lipca 1963 r.Uzasadnienie faktycznePytanie przekazane składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia dotyczyło zagadnienia, jak przedstawia się w świetle art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5.VII.1963 r. w sytuacji, gdy jedyny spadkobierca powołany do dziedziczenia całości gospodarstwa rolnego albo współspadkobiercy powołani do dziedziczenia jego części objęli wprawdzie przed dniem 5.VII.1963 r. w posiadanie całe gospodarstwo bądź - na podstawie nieformalnych faktycznych działów - jego części, jednakże spadkobiercy ci lub niektórzy z nich utracili przed dniem 5.VII.1963 r. posiadanie gospodarstwa lub jego części, sprzedając to gospodarstwo lub jego część albo darując je na podstawie nieformalnej, a zatem nieważnej według obowiązujących przepisów prawnych umowy.Chcąc odpowiedzieć na postawione wyżej pytanie, należało przede wszystkim sięgnąć do wykładni gramatycznej i przy jej pomocy starać się wyjaśnić treść art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. Otóż wykładnia gramatyczna tego przepisu wskazuje na to, że ustawodawca przywiązuje znaczenie nie do tego, czy osoby w tym przepisie wymienione miały w posiadaniu gospodarstwo rolne lub jego część w dniu 5.VII.1963 r., lecz do tego, czy przed tym dniem w drodze faktycznych działów spadku osoby te objęły w posiadanie to gospodarstwo lub jego część, albo w wypadku, gdy do dziedziczenia powołany jest tylko jeden spadkobierca, czy objął on przed dniem 5.VII.1963 r. w posiadanie należące do spadku gospodarstwo rolne. Fakt zatem objęcia w posiadanie gospodarstwa rolnego lub jego części przez spadkobierców, wymienionych w art. LVI § 1 przep. wpr. k.c., przed dniem 5.VII.1963 r. stanowi istotną przesłankę do uznania, czy spadkobiercy ci zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku otwartego przed dniem 5.VII.1963 r. Natomiast dla oceny, czy wymienieni wyżej spadkobiercy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, obojętna jest okoliczność, czy spadkobiercy ci posiadali gospodarstwo lub jego część również w dniu 5.VII.1963 r.Gdyby ustawodawca uzależniał zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5.VII.1963 r. przez wymienionych w art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. spadkobierców od posiadania przez nich gospodarstwa rolnego lub jego części również w dniu 5.VII.1963 r., to dałby wyraźny wyraz swej woli w tym względzie. Ustawodawca jednak podobnego zastrzeżenia nie umieścił w ustawie, przeciwnie, uzależnił zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez spadkobierców wyżej wymienionych od tego, czy przed dniem 5.VII.1963 r. w drodze nieformalnych działów objęli oni to gospodarstwo lub jego część w posiadanie.Za trafnością takiej wykładni art. LVI § 1 przep. k.c. przemawia przepis § 2 tegoż artykułu. W § 2 art. LVI przep. wpr. k.c. ustawodawca uzależnił zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5.VII.1963 r. od tego, czy spadkobiercy określeni w przepisach art. 1059-1062 k.c. odpowiadają warunkom w tych przepisach przewidzianym nie w chwili otwarcia spadku, lecz w dniu 5.VII.1963 r. i czy przewidziane w tych przepisach oświadczenie o gotowości prowadzenia gospodarstwa rolnego zostało złożone przed dniem 6 stycznia 1964 r.Z zestawienia treści wymienionych wyżej przepisów regulujących co prawda odmienne nieco materie, wynika, że ustawodawca przewidział w każdym z tych przepisów inne terminy, w których spadkobiercy, zachowujący prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5.VII.1963 r., muszą odpowiadać warunkom przewidzianym w tych przepisach.Art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. stanowi wyraz woli ustawodawcy, żeby mimo negatywnego w zasadzie stosunku kodeksu cywilnego do nieformalnego obrotu ziemią, w sytuacjach przejściowych na tle dziedziczenia gospodarstw rolnych należących do spadków otwartych przed dniem 5.VII.1963 r. możliwie szeroko sankcjonować wytworzone przed tą datą stany faktyczne. W art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. ustawodawca dał wyraz temu, że znane mu są sytuacje, w których przed dniem 5.VII.1963 r. w dalekiej nieraz przeszłości spadkobiercy udzielili się gospodarstwami rolnymi bez zachowania obowiązujących w tej mierze przepisów prawnych. Spadkobiercy ci niejednokrotnie zbywali uzyskane części gospodarstwa rolnego na podstawie nieformalnych umów bądź współspadkobiercom, bądź innym osobom spoza grona spadkobierców. Przez te nieformalne zbycie nie tracili oni jednak praw spadkobierców. Spadkobiercy za zbyte gospodarstwa rolne lub ich części zakładali sobie nowe warsztaty pracy. Nabywcy tych gospodarstw zaciągali niejednokrotnie pożyczki celem nabycia tych gospodarstw. Pozbawienie spadkobierców w omówionych sytuacjach prawa dziedziczenia pogorszyłoby w wysokim stopniu pozycję zarówno spadkobierców zbywców, jak i nieformalnych nabywców, przyznanie zaś prawa dziedziczenia w wielu wypadkach umożliwi uregulowanie lub złagodzenie konfliktów między zbywcami a nabywcami, co leży w interesie społecznym.Z powyższych wywodów wynika, że również wykładnia funkcjonalna art. LVI § 1 przep. wpr. k.c. prowadzi do wniosku wyrażonego w udzielonej odpowiedzi. Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi zawartej w sentencji uchwał.y i odpowiedź tę wpisał do księgi zasad prawnych.