II CZ 68/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku: 1. Danuty Urszuli i Marka Mariana K. oraz 2. Anny Bogumiły K. przeciwko Stanisławowi K. o podział sumy uzyskanej z egzekucji, na skutek zażalenia Danuty i Marka K. na postanowienie Sądu Powiatowego w Gorzowie Wlkp. z dnia 4 marca 1965 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Gorzowie Wlkp. do ponownego rozpoznania, znosząc zarazem postępowanie przed tym Sądem.Uzasadnienie faktyczneKomornik sądowy w Gorzowie Wlkp. w planie podziału sumy 1.486 zł, uzyskanej przez egzekucję z wynagrodzenia za pracę dłużnika, przyznał na częściowe zaspokojenie należności alimentacyjnych: a) wierzycieli małol. Danuty i Marka K. z wyroku Sądu Powiatowego w Gorzowie Wlkp. kwotę 268 zł, z której potrącił za sporządzenie planu podziału 48,94 zł plus porto i opłatę 7,70 zł, czyli kwotą 56,70 zł, b) wierzycielki małol. Anny K. kwotę 1.218 zł, z której potrącił za sporządzenie planu podziału 222 zł plus porto i opłatę 11,20 zł, czyli kwotę 232,20 zł.W planie tym komornik ustalił, że zaległe raty alimentacyjne wierzycieli wymienionych pod a) wynoszą łącznie z odsetkami kwotę 4.896 zł, a wierzycielki wymienionej pod b) kwotę 22.200 zł.W zarzutach wniesionych przeciwko powyższemu planowi podziału wierzyciele małol. Danuta i Marek K. domagali się zmiany tego planu przez przyznanie uzyskanej z egzekucji kwoty po połowie wierzycielce Annie K. i wnoszącym zarzuty wierzycielom. Na uzasadnienie swego żądania wierzyciele ci podnieśli, że przyznana im w planie podziału część sumy nie pokrywa przyznanej im w wyroku raty miesięcznej alimentów i nie zaspokaja niezbędnych potrzeb, gdy tymczasem sytuacja wierzycielki Anny K. jest lepsza, a zasądzone na jej rzecz raty alimentacyjne wynoszą 200 zł miesięcznie, tak duża zaś zaległość powstała na skutek niedochodzenia zasądzonej należności od dłużnika.Sąd Powiatowy w Gorzowie Wlkp. postanowieniem z dnia 4 marca 1965 r. zatwierdził plan podziału uznawszy, że został on sporządzony - zgodnie z postanowieniami art. 1031 k.p.c. - stosunkowo do wysokości egzekwowanych wierzytelności.W zażaleniu na powyższe postanowienie wierzyciele małol. Danuta i Marek K. zarzucili nieważność postępowania ze względu na brak zawiadomienia przez komornika sądowego o planie podziału pełnomocnika procesowego skarżących wierzycieli oraz ze względu na doręczenie przez Sąd Powiatowy postanowienia do rąk przedstawiciela ustawowego skarżących zamiast do rąk ich pełnomocnika procesowego i w konsekwencji pozbawienia z tej przyczyny skarżących możności obrony ich praw. Skarżący zarzucili nadto, że Sąd Wojewódzki nie rozważył sytuacji życiowej wierzycieli, uzasadniającej podstawę sporządzenia planu podziału korzystniejszego dla skarżących.Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy art. 1026 § 1 k.p.c., nakazujący zaspokojenie należności kategorii drugiej z art. 1025 § 1 k.p.c. stosunkowo do wysokości każdej z nich, pozwala na czynienie różnicy między bieżącymi świadczeniami alimentacyjnymi od dnia skutecznego wdrożenia egzekucji z wynagrodzenia za pracę a zaległymi należnościami alimentacyjnymi wierzycieli?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy z mocy art. 391 § 1 k.p.c. sprawę do rozpoznania, zważył, co następuje:Stosownie do art. 1028 § 2 k.p.c. Sąd rozpoznaje zarzuty wniesione przeciwko planowi podziału sumy uzyskanej z egzekucji po wysłuchaniu osób zainteresowanych, tj. dłużnika i wierzycieli, których praw zarzuty te dotyczą. Wysłuchanie osób zainteresowanych następuje na posiedzeniu jawnym (art. 766 k.p.c.). Jeżeli osoby te działają przez pełnomocników procesowych, wszelkie doręczenia pism i wezwań (art. 91, 133 § 3 k.p.c.) powinny być dokonane do rąk pełnomocników procesowych.Zaskarżone postanowienie zostało wydane - z uchybieniem wymienionych przepisów - na posiedzeniu niejawnym bez wysłuchania osób zainteresowanych oraz z pominięciem pełnomocnika procesowego skarżących, adwokata P. Wprawdzie Sąd Powiatowy, doręczając zainteresowanej wierzycielce Annie K. odpis zarzutów wierzycieli Danuty i Marka K., wezwał ją do złożenia oświadczenia na piśmie w terminie 7 dni, lecz tego rodzaju oświadczenie osoby zainteresowanej (gdyby nawet nastąpiło) nie może zastąpić wysłuchania stron nakazanego w art. 1028 § 2 k.p.c., albowiem wysłuchanie stron bądź uczestników postępowania następuje zawsze (art. 514 § 1, 766 k.p.c.) ustnie na jawnym posiedzeniu sądowym, przy czym w postępowaniu nieprocesowym (art. 514 § 1 k.p.c.) sąd może skorzystać albo z wysłuchania uczestników postępowania na posiedzeniu sądowym, albo zażądać od uczestników postępowania oświadczeń na piśmie. Przepis art. 766 k.p.c. natomiast nie przewiduje możności zastąpienia wysłuchania osób zainteresowanych złożeniem przez nich oświadczeń na piśmie i uzależnia wydanie postanowienia rozstrzygającego o zarzutach od wysłuchania osób zainteresowanych na jawnym posiedzeniu sądowym.Brak wysłuchania uczestników postępowania oraz pominięcie przy postępowaniu pełnomocnika procesowego skarżących wierzycieli pozbawił ich możności obrony praw. Z tej przyczyny postępowanie przed Sądem Powiatowym dotknięte jest nieważnością, co w konsekwencji z mocy art. 369 pkt 5, 388 § 1 i 2 k.p.c. powoduje uchylenie zaskarżonego postanowienia, zniesienie już dokonanych czynności i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy na jawnym posiedzeniu sądowym Sąd Powiatowy rozważy, czy żądanie wierzycielki Anny K. dokonania podziału sumy, uzyskanej przez egzekucję z wynagrodzenia za pracę, stosunkowo do wysokości każdej z dwu egzekwowanych wierzytelności nie narusza rażąco usprawiedliwionego interesu wierzycieli, którzy wnieśli zarzuty przeciwko planowi podziału. Jeżeli bowiem ścisłe zastosowanie - w odniesieniu do należności alimentacyjnych - systemu podziału z art. 1026 § 1 k.p.c. miałoby doprowadzić do tej sytuacji, że uzyskiwana z podziału kwota miesięczna nie zaspokoiłaby najniezbędniejszych potrzeb jednych wierzycieli, czterokrotnie zaś pokryłaby potrzeby drugich - to wówczas żądanie tego rodzaju podziału, jako rażąco sprzeczne z usprawiedliwionym interesem jednego czy kilku wierzycieli, a tym samym sprzeczne z zasadami współżycia w PRL, nie mogłoby korzystać z ochrony prawnej. Sąd w każdym postępowaniu ma obowiązek ingerowania, jeżeli uzna, że czynność strony czy uczestnika postępowania jest niezgodna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo rażąco narusza usprawiedliwiony interes osób uprawnionych, i nawet tam, gdzie stronie przysługuje pełna rozporządzalność (art. 203 § 4 k.p.c.), sąd ma obowiązek nie dopuścić do czynności sprzecznych z wymienionymi zasadami.Z tych względów Sąd Powiatowy w drodze wysłuchania uczestników postępowania wyjaśni, czy i w jakim stopniu zastosowanie podziału dokonanego przez komornika sądowego jest niezgodne z zasadami współżycia społecznego.Nie można natomiast zgodzić się z poglądem Sądu Wojewódzkiego wyrażonym w uzasadnieniu postanowienia z dnia 17 kwietnia 1965 r. III Cz 33/65, że art. 1026 § 1 k.p.c. pozwala na czynienie różnicy między bieżącymi a zaległymi świadczeniami alimentacyjnymi na korzyść świadczeń bieżących. Przepis art. 1026 § 1 k.p.c. dostosowany został do sytuacji prawnej wprowadzonej przez art. 125 § 1 k.p.c. i art. 137 k.r.o., w których skrócono okres przedawnienia świadczeń alimentacyjnych - nawet stwierdzonych prawomocnym orzeczeniem - do trzech lat. Nie zachodziła zatem wyraźna potrzeba uprzywilejowania w planie podziału bieżących świadczeń alimentacyjnych.Ponadto Sąd Powiatowy rozważy z urzędu (art. 739 § 2 k.p.c.) prawidłowość zastosowania przez komornika sądowego obliczenia należności za sporządzenie planu podziału.Stosownie do § 8 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 maja 1958 r. o taksie za czynności komorników (Dz. U. Nr 40, poz. 186) wysokość opłaty stosunkowej, jeżeli rozporządzenie to nie stanowi inaczej, zależne jest od wartości egzekwowanego roszczenia. Z mocy § 8 ust. 3 tego rozporządzenia w sprawach o egzekucję świadczeń powtarzających się wartość egzekwowanego roszczenia określa się sumą świadczeń za jeden rok, przy czym do wartości tej nie wlicza się świadczeń zaległych już wymagalnych w chwili złożenia wniosku egzekucyjnego. Komornik sądowy natomiast w niniejszej sprawie w planie podziału wziął za podstawę wartość egzekwowanych roszczeń alimentacyjnych zarówno bieżących, jak i zaległych, po dodaniu do uzyskanej w ten sposób sumy odsetek zwłoki od zaległych świadczeń.Z interpretacji § 11 ust. 1 pkt 5, a zwłaszcza § 11 ust. 2 cyt. rozp. wynika nadto, że podstawą obliczenia połowy opłaty stosunkowej, należnej komornikowi za sporządzenie planu podziału, jest nie wartość egzekwowanego roszczenia, lecz suma uzyskana z egzekucji, która jest przedmiotem planu podziału. Przepis ten został w całości przejęty z uchylonego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 6.X.1948 r. "o taksie za czynności komorników" (Dz. U. Nr 48, poz. 365; zm. Dz. U. z 1955 r. Nr 44, poz. 293) i jest odpowiednikiem § 24, którego treść w tej mierze nie pozostawia żadnych wątpliwości.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia.