I PR 287/65

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Powiatowego Związku Gminnych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Radomsku przeciwko Janowi O. o odszkodowanie, na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 24 września 1964 t., uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej i oddalającej powództwo i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW okresie pełnienia przez pozwaną (1.II.1952 r. - 11.II.1958 r.) obowiązków głównej księgowej Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Pławnie, bilanse sporządzone na dzień 31.XII.1956 r. i 31.XII.1957 r. wykazały saldo niezgodne o kwotę 61.176,47 zł, w której - wg opinii biegłego - pozwana ukryła braki kasowe, spowodowane przez kasjerki GS na sumę 44.552,17 zł oraz dalszy brak kasowy na 16.624,24 zł.Ograniczając dochodzone roszczenie do kwoty 16.624,24 zł, stanowiącej różnicę braku kasowego na dzień 31.XII.1957 r. oraz 2.497,15 zł, stanowiących przedawnioną należność za towary pobrane przez "Ośrodek Wypoczynkowy" i Przedszkole w Pławnie, powód wystąpił w dniu 10.II.1959 r. o zasądzenie od pozwanej łącznej kwoty 19.121,39 zł z odsetkami i kosztami procesu.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo do wysokości 15.000 zł, zaś w pozostałej części oddalił. Według dokonanych ustaleń do powstania szkody, za którą pozwana odpowiada z art. 239 k.z., przyczynił się również i zarząd Spółdzielni, w szczególności zaś jej prezes, zlecając fałszowanie bilansów, co uzasadnia, stosownie do art. 158 § 2 k.z., odpowiednie zmniejszenie dochodzonego odszkodowania do zasądzonej kwoty 15.000 zł.Wyrok zaskarżyły obie strony. Powód kwestionując zastosowanie w tym przypadku cyt. przepisu art. 158 § 2 k.z., a nadto zarzucając niewskazanie podstaw oddalenia powództwa o dochodzoną kwotę (z tytułu odszkodowania za dopuszczenie do przedawnienia należności) 2.497,15 zł, pozwana - nienależyte wyjaśnienie wysokości szkody oraz nieuwzględnienie, iż sporna kwota 16.624,24 zł obejmuje dochodzony w innej sprawie od właściwej pozwanej, dalszy niedobór w wysokości 8.353,36 zł. W związku z powyższym skarżący wnoszą o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ukryte przez pozwaną w bilansach spółdzielni braki kasowe obejmują te braki, które zostały przez odpowiedzialnych za kasę pracowników spółdzielni spowodowane, a których pozwana, wykazując niezgodne z kasą spółdzielczą salda, z naruszeniem swych obowiązków głównego księgowego nie ujawniła. Odpowiedzialność pozwanej - w granicach jej zawinienia - nie wyłącza jednak przez to samo odpowiedzialności sprawcy niedoboru. Jeśli zatem co do kwoty 44.552,17 zł należne odszkodowanie dochodzone jest od osób bezpośrednio za niedobór odpowiedzialnych i w tym zakresie powództwo uległo ograniczeniu, to podstawa spornego roszczenia wyjaśniona w sprawie nie została.Kwota 16.624,24 zł stanowi niedobór kasowy, za który odpowiada jego sprawca (art. 239 lub 134 k.z.). Pozwana odpowiada za szkodę spowodowaną ukryciem niedoboru w sfałszowanym bilansie spółdzielni również - stosownie do swej winy - z art. 239 lub 134 względnie 136 k.z., przy czym w przypadku odpowiedzialności za czyn niedozwolony - ewentualnie solidarnie ze sprawcą szkody na podstawie art. 137 k.z., zaś solidarność bierna uprawnia wierzyciela do dochodzenia należności i od jednego tylko dłużnika (art. 9 k.z.).Sąd orzekający nie wyjaśnił podstaw odpowiedzialności pozwanej za sporną kwotę niedoboru, nie wyjaśnił przyczyn, dla których o tę kwotę został zawyżony bilans i jakiego niedoboru (oraz przez kogo spowodowanego) kwota ta dotyczy. W tym przedmiocie brak danych i w opinii biegłego i ustaleń w faktycznym stanie sprawy, tym samym wyłączona jest możliwość oceny zasadności zarzutu pozwanej nieuwzględnienia zasądzonej od Janusza Sz. w sprawie C. 203/59 Sądu Powiatowego w Radomsku tytułem wyrównania niedoboru (spowodowanego w w. w. spółdzielni w okresie pracy pozwanej) kwoty 8.353,36 zł. Powyższa okoliczność pozostaje w związku z samą wysokością szkody, określonej w piśmie procesowym powoda z dnia 7 marca 1964 r. na kwotę 56.097,45 zł, zaś przez Sąd ustalonej - w oparciu o opinię biegłego - na 61.176,41 zł, bez równoczesnego rozważenia przyczyn i podstaw przedmiotowej rozbieżności. Skutkuje to uwzględnienie rewizji pozwanej.Dochodzona kwota została ujęta w bilansie przez pozwaną za zgodą i wiedzą prezesa zarządu spółdzielni, na którego wyraźne polecenie, co sąd ustalił, bilans został sfałszowany. Za działanie w porozumieniu na szkodę spółdzielni pozwana i prezes zarządu skazani zostali przez sąd karny z art. 286 § 2 k.k. (w sprawie IV K 251/59 Sądu Wojewódzkiego w Łodzi).Wyrządzenie szkody przez wspólne działanie nie uzasadnia z tej przyczyny zmniejszenia dochodzonego odszkodowania na podstawie art. 158 § 2 k.z. Wspólne wyrządzenie szkody, gdy jeden z jej sprawców działa na polecenie drugiego, może stanowić o odpowiedzialności (z uwagi na przestępny charakter działania) z art. 134 k.z., ewentualnie niektórych z nich - stosownie do okoliczności - z art. 136 k.z.W konkretnym przypadku charakter i sposób działania pozwanej i prezesa zarządu spółdzielni przesądza wiążące ustalenie skazującego wyroku sądu karnego o wspólnym działaniu w porozumieniu (art. 7 dawnego k.p.c, art. 11 obow. k.p.c). Podstawy do zastosowania art. 158 § 2 k.z. nie stanowi jednak ani współsprawstwo, ani pomoc względnie podżeganie do czynu niedozwolonego, innych zaś podstaw do zmniejszenia odszkodowania, gdy powołane należy wyłączyć, w sprawie brak.Oddalenia powództwa o dalszą kwotę 2.497,15 zł sąd orzekający nie uzasadnił, wyłączając, z naruszeniem art. 336 § 2 k.p.c. możliwość rewizyjnej kontroli trafności rozstrzygnięcia. Podniesione uchybienie procesowe może mieć wpływ na wynik sprawy (art. 371 § 1 pkt 4 dawnego k.p.c), stanowi zatem dostateczną podstawę rewizyjną, skutkującą również w tym zakresie (obok oddalenia powództwa o 16.624,24 zł) uchylenie zaskarżonego wyroku.Z przytoczonych względów należało orzec jak w sentencji, (art. 384 dotychczasowego k.p.c. w związku z art. XVI przepisów wprowadzających k.p.c.).