RNw 30/65

Uzasadnienie faktyczneI.1. Prawidłowe wymierzanie kar sądowych jest zadaniem o dużej doniosłości społecznej i politycznej. Tylko współmierna, należycie zindywidualizowana, odpowiadająca społecznemu poczuciu sprawiedliwości kara sądowa może odgrywać skutecznie rolę jednego z czynników zwalczania przestępczości, czynnika kształtującego właściwe poglądy środowiska na społeczną szkodliwość poszczególnych przestępstw i spełniającego cele ogólnego i indywidualnego zapobiegania przestępczości.Postulat indywidualizacji kar sądowych należy uwzględniać nie tylko, gdy idzie o określenie ich rozmiaru, lecz przede wszystkim w zakresie doboru właściwego środka karnego. Za sprzeczną z tym postulatem uznać należy tendencję do przypisywania karze pozbawienia wolności roli wyłącznego środka służącego zwalczaniu wszelkich przestępstw, niezależnie od ich kategorii i wagi.2. Kara pozbawienia wolności jest i pozostaje nadal głównym środkiem karania sprawców groźnych i ciężkich przestępstw, zwłaszcza takich jak szpiegostwo i inne przestępstwa przeciwko państwu, przestępstw przeciwko życiu, gwałtów, poważnych zamachów na mienie społeczne, rozboju, groźniejszych czynów chuligańskich, a z przestępstw wojskowych - zwłaszcza dezercji z zamiarem trwałego uchylenia się od służby lub dezercji z bronią, zaboru broni i materiałów wybuchowych, rażących przypadków naruszenia tajemnicy, czynnej napaści na przełożonego oraz ciężkich przestępstw drogowych, przede wszystkim popełnianych w stanie nietrzeźwości.3. Inaczej ujmować należy rolę kary pozbawienia wolności w odniesieniu do drobniejszych czynów przestępnych, do których zaliczyć należy samowolne oddalenie się lub krótkotrwałą dezercję bez zamiaru trwałego uchylania się od służby wojskowej, pewne przestępstwa wartownicze i konwojowe, przestępstwa związane z ruchem pojazdów mechanicznych nie pociągające za sobą poważniejszych następstw i nie związane ze stanem nietrzeźwości kierowców, zwłaszcza przy stwierdzeniu u nich braku należytego doświadczenia, przestępstwa przeciwko mieniu o nieznacznej wartości, wiele przestępstw z winy nieumyślnej oraz mniejszej wagi występki przeciwko porządkowi publicznemu i wojskowemu. Jeżeli idzie o tego rodzaju przestępstwa, zwłaszcza popełniane przez sprawców wchodzących po raz pierwszy w kolizję z prawem, to orzekane zwykle na krótki termin pozbawienie wolności niejednokrotnie przekracza nawet potrzeby, a niezależnie od tego nie zawsze stwarza pełne warunki do realizowania racjonalnego i skutecznego programu wychowawczego. W zasługujących na to przypadkach jest więc wskazane zastępowanie krótkoterminowych kar pozbawienia wolności innymi stosowniejszymi środkami reagowania karnego.Postulat ten nabiera szczególnie istotnego znaczenia w warunkach wojskowej służby zasadniczej. Wiek kwalifikujący do odbycia tej służby został obniżony do lat 19 i w związku z tym w szeregach naszego wojska znajdują się obecnie ludzie młodzi, w mniejszej liczbie przypadków obciążeni złymi nawykami, bardziej podatni na oddziaływanie wychowawcze. Należy przy tym uwzględnić, że w wojsku rozwinęła się intensywna działalność wychowawcza, sprzyjająca zwalczaniu naruszeń prawa. Środki oddziaływania wychowawczego na żołnierzy obejmują różnorodny i szeroki zakres przedsięwzięć. Najistotniejsze z nich to: działalność organizacji partyjnych i Kół Młodzieży Wojskowej, ruch współzawodnictwa i Drużyn Służby Socjalistycznej, aktywizacja i rozszerzenie kompetencji sądów honorowych i koleżeńskich, a wreszcie formowanie się kolektywów żołnierskich sprawujących opiekę nad oddanymi im na wychowanie sprawcami przewinień.4. Wskazany wyżej zasób środków wychowywania społecznego żołnierzy, uzupełniany w codziennej działalności dowódców środkami o charakterze dyscyplinarnym, zmienia jakościowo rolę kary pozbawienia wolności w sprawach o drobniejsze przestępne uchybienia porządkowi i dyscyplinie wojskowej. Środki o charakterze dyscyplinarnym i wychowawczym stają się w odniesieniu do drobnej przestępczości wojskowej coraz skuteczniejszym sposobem reagowania. Nie będzie odpowiadało interesowi społecznemu sięganie do środka w postaci pozbawienia wolności w tych przypadkach, gdy cele prewencyjne da się osiągnąć za pomocą innych, łagodniejszych środków karnych zapewniających efekty wychowawcze lub ostrzegawcze bez izolacji sprawcy od społeczeństwa.II1. Nieustanny rozwój społecznych form wychowawczego i zapobiegawczego oddziaływania na żołnierzy nie może pozostać bez wpływu na kształtowanie się polityki karnej, która powinna być dostosowana do obecnych zjawisk zachodzących w życiu wojskowym i charakteryzować się daleko idącym zróżnicowaniem, sięgając, w zależności od wagi występków, do różnorodnych środków karnych, począwszy od pozbawienia wolności do innych kar nie związanych z koniecznością izolowania sprawców od społeczeństwa. Aktualne ustawodawstwo dostarcza niemało możliwości zastępowania bezwzględnej kary pozbawienia wolności - w przypadkach drobnych występków - innymi środkami.2. Jednym z takich środków reagowania karnego, wykazującym duże walory wychowawcze, może być warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności. Jest ono celowe i wskazane w sprawach o drobne występki, w szczególności o te, o których mowa w rozdziale I pkt 3, gdy niebezpieczeństwo społeczne czynu nie jest znaczne, a dotychczasowy tryb życia sprawcy i okoliczności towarzyszące popełnieniu przestępstwa wskazują na znaczne prawdopodobieństwo reedukacji sprawcy bez pozbawienia go wolności.Praktyka sądowa spotyka się z wypadkami, gdy kolektywy żołnierskie występują z inicjatywą oddania sprawcy przestępstwa na społeczne wychowanie. Każdy tego rodzaju zaakceptowany przez dowódcę jednostki wniosek powinien być wnikliwie rozważany przez sąd. Jeżeli ciężar gatunkowy przestępstwa nie stoi temu na przeszkodzie, a przesłanki dotyczące osoby sprawcy wskazują na istnienie realnej możliwości poddania oskarżonego procesowi reedukacyjnemu w kolektywie żołnierskim, to poręka kolektywu i zobowiązanie roztoczenia nad oskarżonym odpowiedniej opieki powinny stanowić poważny argument przemawiający za zastosowaniem warunkowego zawieszenia wykonania kary. Rozszerzenie zasięgu stosowania w sprawach o drobne występki warunkowego zawieszenia wykonania kary zwiększa potrzebę stosowania wobec sprawców innych dolegliwości. W związku z tym wskazać należy na możliwość i celowość łączenia orzekanych warunkowo kar pozbawienia wolności z innymi środkami. Idzie tu przede wszystkim o wymierzanie dodatkowo, w uzasadnionych i prawem przewidzianych wypadkach, kar grzywny, a ponadto o szersze niż dotychczas stosowanie przepisu art. 55 § 3 k.k.W.P., to jest normy zezwalającej na zobowiązanie skazanego z warunkowym zawieszeniem wykonania kary do wynagrodzenia szkody wyrządzonej przestępstwem, pod rygorem przewidzianej w art. 56 § 2 k.k.W.P. możliwości zarządzenia wykonania kary zawieszonej.3. Wskazać również należy na istniejące możliwości rozszerzenia zasięgu orzekanej samoistnie kary grzywny. Ponadto, mimo przeprowadzonej w 1960 r. nowelizacji artykułu 34 k.k.W.P., która zwiększyła rolę grzywny, sądy nie stosują niemal wcale tej kary w wypadkach, gdy stanowi ona zagrożenie fakultatywne obok kary pozbawienia wolności.4. Spośród innych dostępnych sądom wojskowym ustawowych środków karania wskazać należy na możliwość szerszego stosowania kary aresztu domowego wobec oficerów (art. 38 k.k.W.P.).Kara ta stanowi poważną dolegliwość dla sprawcy, a jednocześnie - w odróżnieniu od pozbawienia wolności - nie jest środkiem, który pociąga za sobą skutki w dziedzinie dalszego pełnienia przez oficera służby wojskowej.5. Wskazać należy jednocześnie na to, że w przypadkach przestępstw, o których mowa w rozdz. I pkt 3, bezwzględne pozbawienie wolności nie traci całkowicie racji bytu. Zastosowania tej kary wymagać mogą obciążające okoliczności czynu, właściwości sprawcy, tudzież sytuacja w konkretnym oddziale.III1. Postulat polaryzacji represji karnej wymaga zwrócenia uwagi na uchybienia zachodzące przy wymiarze kary, w szczególności gdy idzie o należytą ocenę okoliczności obciążających i łagodzących. Praktyka rewizyjna i nadzorcza Izby Wojskowej S. N. pozwala na stwierdzenie, że sądy wojskowe I instancji w niektórych jeszcze przypadkach wadliwie stosują art. 49-51 k.k.W.P. i inne przepisy dotyczące wymiaru kary.Przejawia się to w stosowaniu jednakowych lub prawie jednakowych kar pozbawienia wolności za różnego rodzaju przestępstwa, niezależnie od stopnia ich niebezpieczeństwa społecznego, bez wyciągania należytych wniosków z ustawowego określenia granic sankcji karnej i bez różnicowania represji w zależności od charakteru czynu, okoliczności jego popełnienia i właściwości osobistych sprawcy.2. Zdarzają się przypadki niedostatecznego uwzględniania okoliczności, które powinny mieć zasadniczy wpływ na wymiar kary.W szczególności nie docenia się często znaczenia uprzedniej karalności sądowej (recydywa ogólna). W myśl przepisu art. 50 § 3 lit. a k.k.W.P. jest to ustawowa okoliczność obciążająca. Należy jednak mieć na uwadze, iż nie każdy fakt uprzedniego skazania, zwłaszcza za drobne przestępstwo, musi mieć jednakowy wpływ na odpowiedzialność sprawcy. Uprzednia karalność sądowa ma szczególnie istotne znaczenie przy stwierdzeniu faktu powrotu do przestępstwa tego samego rodzaju lub z tych samych pobudek (recydywa szczególna). Tymczasem stwierdzić należy, że fakt ten niejednokrotnie bądź zupełnie nie znajduje wyrazu w wymiarze kary, bądź wywiera na jej wysokość wpływ niedostateczny, co pozostaje w sprzeczności z treścią i celem przepisu art. 51 § 1 k.k.W.P. Trzeba podkreślić, iż dla stwierdzenia, czy zachodzą warunki określone w art. 51 § 1 k.k.W.P., potrzebne jest sprawdzenie na podstawie akt sprawy lub przynajmniej na podstawie wyroku okoliczności poprzedniego czynu. Dopiero wtedy sąd będzie w stanie należycie ocenić wagę powrotu do przestępstwa i ustalić rozmiar wpływu recydywy na wymiar kary.3. Drugim z kolei czynnikiem, który jeszcze nie zawsze znajduje dostateczne odzwierciedlenie w wymiarze kary, jest chuligański charakter przestępstwa. Zgodnie z normą art. 1 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo, chuligański charakter przestępstwa powinien być zawsze uwzględniony na niekorzyść sprawcy czynu przestępnego. W orzecznictwie sądów wojskowych zachodzą jeszcze przypadki niedoceniania szkodliwości społecznej aktów chuligaństwa. Udział żołnierza w bójce lub awanturze podrywa więź wojska ze społeczeństwem. Popełniane jeszcze przez żołnierzy wybryki chuligańskie wyrządzają niemałe szkody społeczeństwu, które w osobie wojskowego słusznie widzi godnego obywatela i obrońcę.4. Ze zjawiskiem chuligaństwa wiąże się ściśle zagadnienie nadużywania alkoholu. Zdecydowana większość czynów o charakterze chuligańskim oraz przestępstw przeciwko karności jest popełniana w stanie nietrzeźwości. Również pokaźna ilość przestępstw związanych z ruchem pojazdów mechanicznych powodowana jest przez nietrzeźwych kierowców. Pijaństwo jest więc czynnikiem wysoce kryminogennym i dlatego przepis art. 22 ustawy z dnia 10 grudnia 1959 r. o zwalczaniu alkoholizmu nakazuje sądom, ażeby stan nietrzeźwości w chwili popełnienia przestępstwa był poczytany na niekorzyść sprawcy. Jest to więc okoliczność, która z reguły powinna skutkować odpowiednio surowsze represjonowanie sprawcy przestępstwa, a w odniesieniu do przestępstw drogowych o poważniejszych skutkach powinna uzasadniać orzekanie utraty prawa prowadzenia pojazdów mechanicznych na okres dłuższy niż to się dotychczas zdarza.5. Stwierdza się częste niedocenianie przez sądy wojskowe zachodzącego w jednej sprawie zbiegu ustawowych okoliczności obciążających, takich jak np. chuligański charakter przestępstwa, stan nietrzeźwości, recydywa i wywołanie zbiegowiska publicznego. Nagromadzenie się ustawowych okoliczności obciążających powinno znajdować należyty wyraz w wymiarze kary.6. Przy wymiarze kary łącznej, za zbiegające się przestępstwa, sądy wojskowe stosują często niesłusznie zasadę całkowitego pochłonięcia kar jednostkowych przez karę wymierzoną za najcięższe przestępstwo. Taka praktyka nie liczy się z faktem, że sprawca, który zostaje jednocześnie skazany za popełnienie dwu lub więcej przestępstw, powinien z reguły zostać ukarany surowiej, aniżeli w razie popełnienia przezeń jednego tylko z przypisanych mu czynów. Zastosowanie przy wymiarze kary łącznej zasady pełnej absorpcji, czy też odwrotnie, pełnej kumulacji - jako rozstrzygnięcia dopuszczalne wprawdzie, lecz skrajne - powinno być w wyroku należycie i przekonywająco umotywowane. To, co powiedziano ostatnio, odnosi się odpowiednio do ferowania wyroku łącznego (art. 32 § 3 k.k.W.P.).IV1. Wyżej przytoczone wskazania nawiązują do ogólnych przepisów prawa karnego dotyczących wymiaru kary, których błędne stosowanie pociąga za sobą wymierzanie niewspółmiernych kar. Do podobnie ujemnych wyników prowadzi nienależyte rozważanie wskazań, płynących dla wymiaru kar z przepisów szczególnych ustawy karnej.2. I tak np. nie zawsze w orzeczeniach sądów wojskowych znajduje należyte odzwierciedlenie fakt, że dyspozycja art. 109 k.k.W.P. obejmuje dwie postacie dezercji o wyraźnie różnym stopniu społecznego niebezpieczeństwa: dezercję z zamiarem trwałego uchylenia się od służby wojskowej oraz samowolne opuszczenie jednostki z zamiarem uchylenia się od służby na czas dłuższy, to jest według ustalonego orzecznictwa na czas powyżej dni czternastu. Kary wymierzane przez sądy za te dwa rodzaje dezercji powinny wyraźniej odbiegać od siebie, ponieważ dezercja z zamiarem trwałego uchylenia się od służby wojskowej stanowi przestępstwo o znacznie większym stopniu społecznego niebezpieczeństwa, co wymaga adekwatnego wyrazu w orzeczeniu o karze.3. Zdarza się nierzadko, że w sprawach o przestępstwa przeciwko obowiązkowi wojskowemu sądy nie uwzględniają należycie pobudek działania sprawców. Analizie tych pobudek sądy wojskowe powinny poświęcić więcej uwagi.Większej uwagi wymaga również okoliczność dobrowolnego powrotu żołnierza do jednostki. Powrót taki, jeśli następuje w wypadku dezercji przed upływem 14 dni, uznany jest za okoliczność uzasadniającą nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 109 § 5 k.k.W.P.). Nic nie stoi na przeszkodzie temu, by sądy wojskowe brały pod uwagę przy wymiarze kary dobrowolny powrót lub stawienie się sprawcy w jednostce, jako zwyczajną okoliczność łagodzącą w razie innych przestępstw przeciwko obowiązkowi wojskowemu, nie wyłączając samowolnego oddalenia się.4. Wymiar kary powinien uwzględniać nagromadzenie się w konkretnej sprawie okoliczności, z których każda wzięta z osobna uzasadnia odpowiedzialność karną sprawcy za przestępstwo typu kwalifikowanego. Zjawisko to występuje szczególnie wyraźnie przy skazaniach z art. 117 § 2 k.k.W.P. W praktyce sędziowskiego wymiaru kary nie rozróżnia się tu nieomal wypadków, w których występuje jedna tylko okoliczność kwalifikująca (np. dopuszczenie się czynu podczas pełnienia przez starszego stopniem obowiązków służbowych), od takich wypadków, w których mamy do czynienia ze zbiegiem dwu lub nawet więcej okoliczności kwalifikujących (np. użycie niebezpiecznego narzędzia i spowodowanie obrażenia ciała), określonych w powołanym przepisie k.k.W.P.5. Jeżeli będące przedmiotem postępowania karnego zachowanie się oskarżonego, traktowane jako jeden czyn, wyczerpuje znamiona kilku przestępstw (np. z art. 116, 117, 120 k.k.W.P.), a więc jeżeli sprawca atakuje kilka dóbr znajdujących się pod ochroną różnych dyspozycji ustawy karnej, to choćby czyn jego uzyskiwał jedną łączną ocenę prawną, zawiera on w sobie większy ładunek społecznego niebezpieczeństwa, aniżeli czyn mieszczący się całkowicie w ramach jednej dyspozycji karnej. Takie uznanie czynów sprawcy za jedno przestępstwo, kwalifikowane z najsurowszego z wchodzących w grę przepisów, bynajmniej nie przekreśla faktu, że zaatakowanie wielu dóbr powinno spotkać się z reguły z surowszym potraktowaniem sprawcy, aniżeli miałoby to miejsce w razie naruszenia jednego tylko przepisu ustawy karnej.VPrzy doborze i określeniu wysokości kary należy przeprowadzać syntetyczną ocenę wszystkich okoliczności mających znaczenie dla wymiaru kary. Okoliczności te powinny być oceniane przez sąd w całokształcie i we wzajemnym powiązaniu ze sobą, co nie oznacza, że wszystkie powinny być traktowane jako równowartościowe. Prawidłowy wymiar kary wymaga należytego uszeregowania okoliczności wpływających na jej oznaczenie, gradacji tychże i wskazania, które z nich mają znaczenie istotne, które zaś są drugorzędne.Ten tok rozważań nad wymiarem kary powinien znajdować wyraz w uzasadnieniu wyroku, gdyż - jak dotychczas - motywacja orzeczenia o karze odznacza się nieraz skłonnością do szablonu, a czasami ma charakter czysto werbalny. Przykładów na to dostarcza orzekanie kar nie przekraczających minimum ustawowego zagrożenia mimo przytoczenia w wyrokach licznych i istotnych okoliczności obciążających.VINiezależnie od wyżej przytoczonych wskazań sądy wojskowe powinny przy wymiarze kary mieć na uwadze wydane już przez Sąd Najwyższy wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej, a między innymi:1)z 19 stycznia 1962 r. w zakresie prawidłowego stosowania ustawy z 18 czerwca 1959 r. o odpowiedzialności karnej za przestępstwa przeciwko własności społecznej oraz przepisów ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. z 1958 r. Nr 4, poz. 11).2)z dnia 31 sierpnia 1963 r. o wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach przestępstw drogowych (M. P. 1963 r. Nr 70 poz. 348).