I CR 109/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: W. Bryl, F. Błahuta (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisława P., Anastazji M. i Wawrzyńca Tadeusza oraz Apolonii K. przeciwko Weronice W. i Józefie Julii K. o stwierdzenie praw do spadku, na skutek rewizji pozwanych od postanowienia Sądu Powiatowego w Lublinie z dnia 19 lipca 1962 r., uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Lublinie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawcy, jako wierzyciele zmarłego dnia 14 listopada 1961 r. Józefa W., złożyli w Sądzie Powiatowym w Lublinie dnia 20 czerwca 1962 r. wniosek o stwierdzenie praw spadkowych po wymienionym wyżej spadkodawcy, podając zarazem, że zmarły nie pozostawił testamentu, a spadek przypadł z mocy ustawy wdowie Weronice W. i córce Józefie Julii K.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 19 lipca 1962 r. stwierdził, że spadek po zmarłym 14 listopada 1961 r. Józefie W. przypada spadkobiercom, mianowicie wdowie Weronice W. W 1/4 , a córce Józefie Julii K. W 3/4 częściach - z wyłączeniem udziału spadkodawcy w majątku objętym w chwili jego śmierci wspólnością ustawową, który to udział przypada w całości córce. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Powiatowy ustalił, że wdowa i córka złożyły przedtem dnia 17 maja 1962 r. w Państwowym Biurze Notarialnym w Lublinie oświadczenie o odrzuceniu spadku po Józefie W., ale nastąpiło to po upływie 6 miesięcy od chwili, kiedy dowiedziały się one o tytule powołania ich do spadku. Oświadczenie to zatem nie rodzi skutków prawnych, natomiast z mocy art. 35 pr. spadk. należy uważać spadkobierców, którzy w ciągu powyższego terminu nie złożyli oświadczenia, za przyjmujących spadek wprost.W rewizji od powyższego postanowienia uczestniczki Weronika W. oraz Józefa Julia K. zarzuciły, że oświadczenie o odrzuceniu spadku złożyły w terminie w Sądzie Powiatowym w Lublinie.Sąd Wojewódzki w Lublinie w związku z powyższą rewizją przekazał Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sformułowane następująco:"Czy złożenie przez spadkobiercę w Sądzie Powiatowym pisma, zawierającego oświadczenie o odrzuceniu spadku, które należy traktować jako wniosek o przyjęcie ustnego oświadczenia w tym przedmiocie, przerywa 6-miesięczny termin przewidziany dla złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (art. 35 pr. spadk.), a w szczególności, czy odnosi ono taki skutek, jeżeli do przyjęcia oświadczenia właściwe jest państwowe biuro notarialne?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Z akt pomocniczych II NS 880/62 Sądu Powiatowego w Lublinie wynika, że do tegoż Sądu wpłynęło dnia 11 maja 1962 r. (a zatem przed upływem 6 miesięcy od śmierci Józefa W., który zmarł 14 listopada 1961 r.), pismo Weroniki W. (wdowy) i Józefy K. (córki) podpisane przez nie i zawierające następującą treść:"Oświadczam wraz z córką moją Józefą K., że zrzekamy się naszych praw do spadku, jaki pozostał po zmarłym w Lublinie dnia 14.XI.1961 r. naszym mężu i ojcu Józefie W. Metrykę zgonu załączamy."Postanowieniem z dnia 15 maja 1962 r. Sąd Powiatowy w Lublinie uznał się za niewłaściwy i powyższe pismo przekazał państwowemu biuru notarialnemu w Lublinie. Dnia 17.V.1962 r. spisany został w tym biurze protokół stwierdzający, że Weronika W. i Józefa K. stawiły się w tym dniu przed notariuszem Cz. i oświadczyły, iż już 11 maja 1962 r. złożyły w Sądzie Powiatowym w Lublinie pisano zawierające oświadczenie o odrzuceniu spadku po Józefie W. oraz że spadkodawca - o ile im wiadomo - nie pozostawił testamentu, jedynymi zaś spadkobiercami z ustawy są one, spadek jednak odrzucają.Przedstawiony wyżej stan sprawy nie pozwala - zdaniem Sądu Najwyższego - na uznanie oświadczenia Weroniki W. i Józefy K. o odrzuceniu spadku po Józefie W. za bezskuteczne.W myśl art. 35 pr. spadk. oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może być złożone tylko w ciągu sześciu miesięcy od chwili, kiedy spadkobierca dowiedział się o tytule powołania go do spadku. Spadkobiercę, który w ciągu powyższego terminu nie złożył takiego oświadczenia, uważa się za przyjmującego spadek wprost. W związku z art. 35 pr. spadk. pozostaje art. 40 pr. spadk. stanowiący w § 1, że oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może być złożone tylko wobec sądu, oraz art. 61 post. spadk., które normują zagadnienia proceduralne (właściwość, spisanie protokołu, treść oświadczenia). Dekretem z dnia 18.II.1955 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 56) zmieniono art. 61 post. spadk. o tyle, że państwowym biurom notarialnym istniejącym w siedzibach sądów powiatowych i ich wydziałów zamiejscowych przekazano przyjmowanie oświadczeń o przyjęciu i odrzuceniu spadku z wyjątkami, o których mowa w ust. 2 i 3 art. 1 cyt. dekretu.Przepis art. 40 § 1 pr. spadk. stanowiący, że oświadczenie "może być złożone tylko wobec sądu" (notariusza), wskazuje na bezskuteczność oświadczenia złożonego nie wobec sądu (np. wobec innych pretendentów do spadku lub innej władzy), nie przesądza jednak kwestii, czy oświadczenie pisemne, które wpłynęło do sądu przed upływem terminu z art. 35 pr. spadk., nie ma znaczenia dla kwestii dochowania tego terminu.Zarówno przepis art. 35 pr. spadk., jak i art. 40 tegoż prawa, mówiąc o "złożeniu", nie zawierają zastrzeżenia stwierdzającego zupełną bezskuteczność oświadczenia pisemnego, które wpłynęło do sądu (biura notarialnego) w terminie z art. 35 pr. spadk.Również z przepisu art. 61 post. spadk., w myśl którego o złożeniu oświadczenia spisuje się protokół, nie wynika, żeby oświadczenie pisemne złożone w sądzie (biurze notarialnym) przed upływem terminu z art. 35 pr. spadk. nie miało w ogóle żadnego znaczenia, żeby było ono oświadczeniem nie rodzącym żadnego skutku prawnego.Nie ma też w przepisach art. 61 i nast. post. spadk. dostatecznego oparcia dla wniosku, że protokół, o którym mowa w art. 61 pr. spadk., musi być natychmiast po zgłoszeniu się spadkobierców chcących złożyć oświadczenia co do spadku spisany, że spisanie protokołu nie może być przesunięte na inny dzień, choćby leżący już poza terminem z art. 35 pr. spadk.Przywiązywanie do daty protokołu z art. 61 post. spadk. decydującego znaczenia dla kwestii dochowania terminu z art. 35 pr. spadk. w tych wypadkach, kiedy spadkobiercy w terminie z art. 35 pr. spadk. powzięli decyzję złożenia oświadczenia co do spadku i w tymże terminie zawiadomili sąd (notariat) o treści swego oświadczenia, ale spisanie protokołu z art. 61 post. spadk. nastąpiło po terminie z art. 35 pr. spadk., nie znajduje w obowiązującym stanie prawnym usprawiedliwienia.Odmienny pogląd, któremu wyraz dał Sąd Powiatowy, jest ponad potrzebę rygorystyczny i szczególnie dotkliwy w swych skutkach, skoro pociąga za sobą nieograniczoną odpowiedzialność za długi spadkowe nawet tych spadkobierców, którzy w sposób niewątpliwy i wobec sądu (notariusza) w terminie z art. 35 pr. spadk. dali wyraz swej woli odrzucenia spadku lub przyjęcia go z dobrodziejstwem inwentarza.Odmienny pogląd, o którym mowa, prowadziłby niejednokrotnie do skrócenia terminu z art. 35 pr. spadk., zmusiłby bowiem spadkobierców do brania w rachubę ewentualnych przeszkód w przyjęciu - w terminie przewidzianym w art. 35 pr. spadk. - przez sąd lub notariat w sposób przewidziany art. 61 post. spadk. oświadczenia co do spadku. Tymczasem założeniem art. 35 pr. spadk. jest pełne wykorzystanie przewidzianego terminu.Termin z art. 35 pr. spadk. jest terminem prekluzyjnym. Z celów jednak tego terminu wynika, że nie odnoszą się do niego przepisy ogólne prawa cywilnego o przerwie. Pisemne zatem oświadczenie spadkobierców złożone przed upływem terminu nie mogło spowodować przerwy, tj. przekreślenia dotychczasowego biegu, i z tego punktu widzenia nie mogłoby mieć znaczenia dla wyniku sprawy. Chodzi jednak nie o przerwę, lecz o dotrzymanie terminu, a z tego punktu widzenia oświadczenie, jak wyżej wyjaśniono, odniosło skutek.Reasumując, należy stwierdzić, że spisanie protokołu z art. 61 post. spadk. po upływie terminu z art. 35 pr. spadk. nie stoi na przeszkodzie uznaniu zawartego w tym protokole oświadczenia co do spadku za skuteczne, jeżeli pisemne oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, podpisane przez spadkobierców i zawierające niezbędne dane, wpłynęło do sądu (notariatu), choćby niewłaściwego, w terminie przewidzianym w art. 35 pr. spadk.Z tych zasad Sąd Najwyższy, w uwzględnieniu rewizji, uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania (art. 384 k.p.c.).