III PO 10/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski. Sędziowie: M. Piekarski, W. Formański (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w S. przeciwko Annie K. o 9.899,28 zł, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy rozpoznanie sprawy po raz trzeci przez skład sądzący, w którym uczestniczył sędzia będący w składzie, który wydał wyrok po raz pierwszy, powoduje nieważność postępowania według art. 371 § 2 pkt 4 k.p.c.?"udzielił następującej odpowiedzi:"Sędzia, który brał udział w wydaniu uchylonego orzeczenia, nie może - w razie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania - nigdy orzekać w tej sprawie (art. 371 § 2 pkt 4 i art. 384 k.p.c.)."Uzasadnienie faktycznePrzekazane Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Sąd Powiatowy rozpoznawszy sprawę w składzie, w którym uczestniczył sędzia T. J., wyrokiem z dnia 19.XII.1957 r. oddalił powództwo. Na skutek rewizji strony powodowej Sąd Wojewódzki dnia 10.III.1959 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę z mocy art. 384 k.p.c. do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w innym składzie. Wydany przez tenże Sąd Powiatowy w innym niż pierwszy raz składzie orzekającym wyrok z dnia 21.VIII.1959 r., również oddalający powództwo, został przez Sąd Wojewódzki dnia 17.V.1960 r. ponownie uchylony, a sprawa została przekazana temu samemu Sądowi Powiatowemu do rozpoznania w innym składzie.W dniu 28.III.1962 r. Sąd Powiatowy w składzie, w którym zasiadał sędzia T. J., wydał wyrok uwzględniający powództwo. Wyrok ten został przez pozwaną zaskarżony rewizją, opartą m.in. na zarzucie nieważności postępowania przewidzianej w art. 371 § 2 pkt 4 k.p.c.Przy rozstrzyganiu przytoczonego wyżej pytania prawnego wymaga przede wszystkim wyjaśnienia zakres pojęcia "w innym składzie" użytego w art. 384 k.p.c. Można bowiem termin ten rozumieć dwojako: albo w ten sposób, że żaden z sędziów i ławników, którzy wydali uchylone orzeczenie, nie może już uczestniczyć w ponownym rozpoznaniu sprawy, tak że ponowny skład rozpoznający sprawę, aby był on "inny", musi być całkowicie osobowo zmieniony, albo też w ten sposób, że - aby skład stał się "inny" - wystarczy zmiana choćby jednego z członków zespołu orzekającego.Prawidłowa wykładnia omawianego przepisu - z uwagi na jego cel - nie zezwala na przyjęcie drugiej koncepcji. Przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w innym składzie, wprowadzone pod rządem dwuinstancyjnego systemu dopiero ustawą z dnia 28.III.1958 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 18, poz. 75), ma zapewnić bezstronność w rozpoznaniu sprawy przy pełnym zachowaniu niezawisłości sędziowskiej przez eliminowanie sytuacji, w których sędzia przy orzekaniu byłby związany wskazaniami sądu rewizyjnego (art. 385 k.p.c.) w konkretnej sprawie, wbrew - być może - własnemu przekonaniu, któremu dał już wyraz w uchylonym orzeczeniu. Temu celowi sprzeciwiałaby się częściowa jedynie zmiana składu sędziowskiego, zwłaszcza gdyby zmiana dotyczyła np. tylko jednego ławnika. Przez "inny skład" należy rozumieć taki skład, w jakim nie bierze udziału żaden z członków tego składu sądzącego, który wydał uchylone orzeczenie.Dalsza wątpliwość sprowadza się do zagadnienia, czy przewidziane w przepisie art. 384 k.p.c. wyłączenie sędziów (ławników) obejmuje wyłączenie ich nie tylko od wydania kolejno następującego orzeczenia, lecz wyłącza ich raz na zawsze od udziału w rozpoznawaniu tej sprawy.Zarówno gramatyczna, jak i celowościowa wykładnia omawianego przepisu przemawia za wyłączeniem raz na zawsze od udziału w rozpoznawaniu sprawy tego składu sądzącego, który uczestniczył w wydaniu uchylonego orzeczenia.Artykuł 384 k.p.c. nakazuje - po uchyleniu orzeczenia - przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w innym składzie sądowi pierwszej instancji lub innemu sądowi równorzędnemu. Znaczy to, że ten skład sądu, który wydał uchylone orzeczenie, został ostatecznie wyłączony z mocy art. 384 k.p.c. od rozpoznania tej sprawy aż do jej prawomocnego zakończenia. Nie może więc nigdy ponownie rozpoznać sprawy sędzia (ławnik) uczestniczący w wydaniu orzeczenia, które zostało w tej sprawie już uchylone.Ponieważ obowiązek rozpoznania sprawy w innym składzie przez sąd pierwszej instancji pod rządem art. 384 k.p.c. w jego obecnym brzmieniu wynika z mocy ustawy, przeto sprzeczny jest z przepisami prawa skład sądu orzekającego z udziałem sędziego, który już raz brał udział w wydaniu w tej sprawie orzeczenia, uchylonego następnie przez sąd rewizyjny z przekazaniem sprawy do rozpoznania innemu składowi. Stan taki powoduje nieważność postępowania w rozumieniu art. 371 § 2 pkt 4 k.p.c., co Sąd Najwyższy wyjaśnił już w orzeczeniu z dnia 10.III.1961 r. w sprawie 3 CR 688/60.