RNw 21/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes płk K. Jankowski.Sędziowie: płk K. Mioduski, ppłk A. Kruszka i płk Z. Wizelberg (sprawozdawcy), płk J. Badecki, płk Z. Krasuski, płk W. Sieracki.Prokurator: płk M. Flemming.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznał na posiedzeniu niejawnym zagadnienia prawne przedstawione do rozstrzygnięcia: 1) w postanowieniu zwykłego składu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 1963 r. i 2) w postanowieniu zwykłego składu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 1963 r.W wymienionych postanowieniach składy sądzące przedstawiły składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia dwa ściśle ze sobą związane zagadnienia prawne, a mianowicie:a)"Czy osoba powołana do odbywania czynnej służby wojskowej w okresie, gdy wyrokiem sądu jest ona pozbawiona praw publicznych, może być podmiotem przestępstwa określonego w art. 109 k.k.W.P.?"b)"Czy osoba taka może być podmiotem przestępstwa z art. 108 k.k.W.P.?"Naczelny Prokurator Wojskowy we wniosku pisemnym z dnia 31 maja 1963 r., popartym ustnie przez Prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej, wnosił o udzielenie na oba wyżej sformułowane pytania odpowiedzi pozytywnej.Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów uchwalił rozstrzygnąć pytania jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzepisy art. 108 i 109 k.k.W.P. zamieszczone są w rozdziale XVIII k.k.W.P., traktującym o przestępstwach przeciwko obowiązkowi wojskowemu. Ani w orzecznictwie, ani w piśmiennictwie nie budzi żadnych wątpliwości teza, że podmiotem przestępstwa z art. 108 k.k.W.P. (samowolne oddalenie się) może być jedynie szeregowiec lub podoficer służby czynnej, z wyłączeniem w czasie pokoju podoficerów nadterminowych i zawodowych, natomiast podmiotem przestępstwa z art. 109 k.k.W.P. (dezercja) - każdy żołnierz służby czynnej bez względu na posiadany stopień.Wątpliwości wysunięte w przedstawionych do rozstrzygnięcia zagadnieniach prawnych wynikają w związku z treścią art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Dz. U. z 1963 r. Nr 20, poz. 108), który to przepis stanowi, że powołaniu do odbycia czynnej służby wojskowej nie podlegają osoby skazane na karę dodatkową utraty praw publicznych - przez czas trwania utraty tych praw. Na tle przytoczonego przepisu powstaje zagadnienie, czy osoba skazana na dodatkową karę utraty praw publicznych i w okresie czasu trwania utraty tych praw powołana - wbrew normie art. 47 ust. 1 pkt 2 cytowanej ustawy - do odbycia czynnej służby wojskowej staje się, po jej wcieleniu do jednostki wojskowej, żołnierzem służby czynnej, czy też nie uzyskuje ona przymiotu żołnierza, wskutek czego nie mogłaby być podmiotem przestępstw z art. 108-109 k.k.W.P.Przy rozstrzyganiu tego zagadnienia prawnego należy mieć na uwadze, co następuje:Stosownie do art. 46 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym "powołani do odbywania czynnej służby wojskowej są obowiązani stawić się do tej służby w terminie i miejscu oznaczonym w powołaniu. Stają się oni żołnierzami w czynnej służbie wojskowej z dniem stawienia się do służby w jednostce wojskowej (wcielenia). Data stawienia się do służby podlega ogłoszeniu w rozkazie dowódcy jednostki." Tak więc faktem, który z woli ustawy nadaje poborowemu charakter żołnierza służby czynnej, jest wcielenie powołanego do jednostki, rozumiane jako stawienie się powołanego do służby w jednostce stwierdzone rozkazem dowódcy.W myśl art. 49 ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym zwolnienie z czynnej służby wojskowej następuje po upływie oznaczonego w ustawie czasu trwania tej służby, a przed jego upływem - w wypadkach określonych w ustawie. Zwolnienie żołnierzy z czynnej służby wojskowej przeprowadzają dowódcy jednostek wojskowych. Dniem zwolnienia, żołnierza z czynnej służby wojskowej jest dzień odejścia z jednostki wojskowej. Dzień zwolnienia ze służby podlega ogłoszeniu w rozkazie dowódcy jednostki. Z art. 49 ustawy wynika zatem, że utrata przymiotu "żołnierza służby czynnej" następuje przez akt zwolnienia żołnierza z tej służby w sposób określony w tym przepisie prawa.W myśl przepisów art. 46 ust. 1 i art. 49 ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym osoba powołana do służby wojskowej jest żołnierzem służby czynnej od momentu wcielenia do chwili zwolnienia jej ze służby zarówno w rozumieniu ustawy, jak i w rozumieniu k.k.W.P. Przepisy kodeksu karnego W.P., a w szczególności art. 69 i art. 5 lit. a), nie dają żadnej podstawy do przyjęcia, żeby użyte w nich terminy "osoba będąca w służbie wojskowej" bądź "żołnierz" oznaczały co innego aniżeli termin "żołnierz służby czynnej", jakim posługuje się ustawa o powszechnym obowiązku wojskowym. Status "żołnierza służby czynnej" pociąga za sobą określone konsekwencje w zakresie odpowiedzialności karnej, przewidziane w k.k.W.P., w tym również odpowiedzialność za takie przestępstwa jak samowolne oddalenie i dezercja.Wysunięto jednak pytanie, czy wcielenie pociąga za sobą normalne skutki prawne, a więc i odpowiedzialność karną na mocy przepisów k.k.W.P., również wówczas, gdy samo powołanie nastąpiło z naruszeniem prawa, w szczególności z naruszeniem art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym, które to naruszenie wynikło z tego powodu, że władze poborowe nie wiedziały o ukaraniu poborowego karą dodatkową utraty praw publicznych. Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi twierdzącej.Ustawa o powszechnym obowiązku wojskowym przewiduje możliwość wydania przez władze poborowe wadliwej decyzji o powołaniu oraz sposób naprawienia takiej wadliwej decyzji. Stosownie do art. 37 ust. 2 ustawy od orzeczeń powiatowej komisji poborowej przysługuje poborowemu odwołanie do wojewódzkiej komisji poborowej, jednakże wniesienie odwołania nie wstrzymuje powołania poborowego do służby. Niezależnie od odwołania, wadliwe decyzje podejmowane na podstawie przepisów ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym mogą być również uchylane z urzędu, w trybie nadzoru, przez właściwy organ (art. 41 ustawy).Ani ustawa o powszechnym obowiązku wojskowym, ani inne normy prawa administracyjnego, wojskowego czy postępowania administracyjnego nie przewidują, żeby decyzja władz poborowych, wydana z naruszeniem prawa, była z mocy prawa nieważna czy bezskuteczna. Traci ona moc dopiero wówczas, gdy ulegnie uchyleniu wskutek odwołania się od niej osoby zainteresowanej lub gdy zostanie uchylona w trybie nadzoru. Póki więc wadliwa decyzja właściwego organu o powołaniu poborowego do służby wojskowej nie zostanie w przewidzianym przez prawo trybie uchylona, ma ona moc wiążącą dla powołanego, który obowiązany jest uczynić zadość powołaniu i z chwilą wcielenia go do jednostki staje się żołnierzem służby czynnej ze wszystkimi wiążącymi się z tym konsekwencjami.Normy powszechnego postępowania administracyjnego też nie znają pojęcia decyzji nieważnych z mocy samego prawa. Normy te przewidują jedynie (art. 137 k.p.a.) decyzje tak dalece wadliwe, że nie mogą one być uważane za autorytatywne orzeczenia organu państwowego, wskutek czego podlegają one uchyleniu, chociażby stały się formalnie prawomocne. Ale nawet takie decyzje podlegają wykonaniu, jeżeli wykonanie decyzji nie zostało, jeszcze przed jej uchyleniem, przez właściwy organ wstrzymane (por. art. 137-139 k.p.a.). Przepisy k.p.a. nie mają wprawdzie zastosowania do postępowania w sprawach dotyczących powszechnego obowiązku wojskowego (art. 194 § 2 k.p.a.), jednakże zasadę mocy wiążącej choćby nawet wadliwych decyzji administracyjnych należy bez wątpienia stosować również do decyzji organów wojskowych, wydawanych na podstawie ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym. Odrębna regulacja wymagałaby wyraźnego przepisu ustawy. Interes obrony kraju, zasady porządku wojskowego i dyscypliny wojskowej sprzeciwiają się kategorycznie odebraniu mocy prawnej decyzjom władz poborowych, nawet wadliwym, jeżeli decyzje te nie zostały skorygowane w trybie prawem przewidzianym. Tym bardziej więc akt wcielenia, choćby miał za swój antecedens wadliwy akt powołania, jest aktem ważnym i w pełni prawnie skutecznym.Podkreślić należy, że art. 47 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym bynajmniej nie ma na celu nadania osobom skazanym na utratę praw publicznych przywileju, który polega na uwolnieniu takich osób od obowiązku wojskowego. Norma pojmowana jako przywilej dla skazanych byłaby trudna do zrozumienia. Ratio legis przytoczonego przepisu leży nie w ochronie interesów skazanego, lecz w ochronie interesów wojska, które w czasie pokoju rezygnuje z powoływania skazanych na utratę praw publicznych ze względu na normę art. 40 k.k.W.P., w myśl której utrata praw publicznych powoduje, między innymi, utratę posiadanego stopnia wojskowego i powrót do stopnia szeregowca oraz utratę zdolności do uzyskania wyższego stopnia wojskowego. Niezdolność skazanego do uzyskania "stanowiska publicznego" i uzyskania awansu przemawia przeciwko powoływaniu do wojska skazanych na utratę praw publicznych. Jednakże norma art. 47 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym jest adresowana wyłącznie do władz poborowych i z niej bynajmniej nie wynika, żeby osoby skazane na utratę praw publicznych nie mogły być podmiotami obowiązku wojskowego. Osoby takie pozostają podmiotami tego obowiązku w czasie wojny i mobilizacji bez żadnych ograniczeń (art. 47 ust. 2 ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym), a w czasie pokoju z tym tylko ograniczeniem, że ich powołanie nie powinno następować w okresie utraty praw.Jeżeli więc osoba skazana wyrokiem na dodatkową karę utraty praw publicznych, lecz mimo to powołana do odbycia czynnej służby wojskowej, została następnie wcielona do jednostki wojskowej, to staje się ona żołnierzem służby czynnej w rozumieniu ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym, a także "osobą będącą w służbie wojskowej" w rozumieniu art. 69 k.k.W.P. i "żołnierzem" w rozumieniu art. 5 lit. a) k.k.W.P. Osoba ta mimo wadliwości decyzji o powołaniu jej do wojska jest żołnierzem dopóty, dopóki wadliwa decyzja nie zostanie zmieniona przez właściwą władzę i dopóki nie zostanie wydany rozkaz właściwego dowódcy o zwolnieniu tej osoby z czynnej służby wojskowej.Z tych motywów, na podstawie art. 30 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54), Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów uchwalił przedstawione w postanowieniach zwykłych składów sędziów Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 1963 r. i z dnia 6 kwietnia 1963 r. zagadnienia prawne rozstrzygnąć następująco: Osoba skazana na karę dodatkową utraty praw publicznych, powołana w okresie trwania utraty tych praw do odbycia służby wojskowej i wcielona do jednostki wojskowej, staje się żołnierzem służby czynnej i aż do zwolnienia jej z tej służby może być podmiotem przestępstw z art. 108-109 k.k.W.P.