I CR 336/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Lipiński. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Skupu Zwierząt Rzeźnych w P. o wpis do księgi wieczystej prawa zarządu i użytkowania nieruchomości "M 19", na skutek rewizji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Powiatowego w Kępnie z dnia 13 listopada 1962 r.,zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Kępnie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 13 listopada 1962 r. Sąd Powiatowy w Kępnie oddalił wniosek Przedsiębiorstwa Skupu Zwierząt Rzeźnych w P. o wpis do księgi wieczystej przyznanego temu Przedsiębiorstwu orzeczeniem Ministra Rolnictwa prawa zarządu i użytkowania nieruchomości rolnej "M 19", stanowiącej własność Skarbu Państwa. Sąd Powiatowy uznał, że brak jest podstawy prawnej do dokonania takiego wpisu, ponieważ zarząd i użytkowanie, które przysługuje przedsiębiorstwu państwowemu, nie stanowi ani prawa własności, ani też ograniczonego prawa rzeczowego, brak zaś przepisu szczególnego, który by przewidywał, że to swoiste uprawnienie przedsiębiorstwa państwowego może być - mimo to - ujawnione w księdze wieczystej.Rozpoznając rewizję wnioskodawcy od powyższego postanowienia, Sąd Wojewódzki w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. pytanie prawne zmierzające do wyjaśnienia, czy stanowisko Sądu Powiatowego jest trafne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Sąd Powiatowy trafnie uznał, że przedsiębiorstwu państwowemu, któremu została przydzielona nieruchomość państwowa, nie przysługuje względem tej nieruchomości prawo własności, prawo to bowiem należy - jak to bliżej wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 16 października 1961 r. 1 CO 20/61 (OSN 1962 r., poz. 41) - do Państwa (zasada jednolitego funduszu własności państwowej).Uzasadnione jest dalej stanowisko Sądu Powiatowego, że uprawnienie przedsiębiorstwa państwowego względem mienia państwowego, zwane "zarządem i użytkowaniem", "zarządem operatywnym" lub krótko "zarządem", nie stanowi ograniczonego prawa rzeczowego w rozumieniu art. 113 i nast. prawa rzecz., żaden bowiem przepis takiego charakteru temu uprawnieniu nie nadaje, a ze swej istoty jest ono prawem swoistym, odbiegającym od tradycyjnych form prawnych korzystania z rzeczy cudzej.Trafnie też Sąd Powiatowy podkreślił, że brak jest przepisu, który by - mimo to - przewidywał wpis tego uprawnienia do księgi wieczystej. W konsekwencji uzasadniony jest wniosek tego Sądu, że brak jest podstaw do wpisania zarządu i użytkowania jako prawa obciążającego przysługujące Państwu prawo własności nieruchomości, a więc do dokonania odpowiedniego wpisu do działu III księgi wieczystej, takie bowiem wpisy mogą być - w drodze wyjątku od zasady wyrażonej w art. 14 § 1 pr. rzecz., w myśl której księgi wieczyste służą do ujawniania praw rzeczowych - dokonywane tylko na podstawie szczególnego przepisu (por. art. 290 pr. rzecz.).Jednakże, pomimo trafności rozumowania Sądu Powiatowego, ostateczny wniosek tego Sądu, że zarząd i użytkowanie nie mogą być w ogóle ujawnione w księdze wieczystej, jest mylny. Błąd Sądu Powiatowego wynikł stąd, że Sąd ten nie uwzględnił swoistego charakteru zarządu i użytkowania, którego istota polega na tym, że daje ono jednostce państwowej, której ten zarząd i użytkowanie przysługuje, prawo wykonywania własności państwowej w imieniu własnym, a więc na zewnątrz, tzn. w stosunkach z osobami trzecimi, jednostka państwowa występuje tak, jak czyni to właściciel (por. powołaną wyżej uchwałę).Z tego wynika, że wskazanie, jakiej jednostce przysługuje zarząd i użytkowanie mienia państwowego, stanowi - ze względu na potrzeby obrotu - bliższe określenie przysługującego Państwu prawa własności, określenie leżące przede wszystkim w interesie osób trzecich, które dzięki temu wiedzą, przeciwko jakiej jednostce kierować swe roszczenia związane z omawianym mieniem państwowym, oraz mogą się zorientować, czy jednostce, która przeciwko nim z takimi roszczeniami występuje, przysługuje w tym zakresie legitymacja.Z tych przyczyn oraz wobec tego, że ujawnienie stanu prawnego dotyczącego nieruchomości ma na celu także zabezpieczenie interesów osób trzecich (por. art. 20 pr. rzecz.), uzasadniony jest wniosek, że prawo zarządu i użytkowania nieruchomości państwowej podlega wpisowi do księgi wieczystej.Nie jest to jednak wpis prawa obciążającego nieruchomość i dlatego nie może być dokonany w dziale III, lecz wpis ujawniający, kto jest uprawniony do wykonywania w imieniu własnym własności państwowej, a więc po prostu bardziej szczegółowy wpis prawa własności i dlatego powinien on być ujawniony w dziale II księgi wieczystej.Z zasad powyższych zaskarżone postanowienie należało uchylić i sprawę z mocy art. 384 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n. przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.