III CO 21/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Kałamajski (współsprawozdawca). Sędziowie: W. Bryl, Z. Wasilkowska (sprawozdawca), B. Łubkowski, H. Dąbrowski, J, Ignatowicz (uzasadnienie), S. Rudnicki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Leona Z. i in. przeciwko Skarbowi Państwa (Powiatowa Rada Narodowa w L.) i in. o zwolnienie spod egzekucji, rozpoznawał na posiedzeniu jawnym w dniu 4 lipca 1963 r. z udziałem Prokuratora Generalnej Prokuratury następujące zagadnienie prawne, przekazane przez Sąd Najwyższy do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów:"Czy za dług jednego ze współspadkobierców może być przed działem spadku skierowana egzekucja do przedmiotu ruchomego należącego do spadku?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Wierzyciel jednego ze spadkobierców może na podstawie art. 588 k.p.c. prowadzić przed działem spadku egzekucję z ułamkowej części rzeczy ruchomej wchodzącej w skład spadku".Uzasadnienie faktyczneW celu zaspokojenia zobowiązania pieniężnego, za które dłużnik odpowiada według zasad tzw. odpowiedzialności osobistej, wierzyciel może kierować egzekucję do wszystkich przedmiotów i praw wchodzących w skład majątku dłużnika, które nie są związane wyłącznie z jego osobą i które tym samym mogą być przedmiotem obrotu (art. 547, 549 i 580 k.p.c.). Do takich praw należy ułamkowa część nieruchomości lub ruchomości stanowiąca udział współwłaściciela, zgodnie bowiem z art. 79 pr. rzecz, współwłaściciel może swym udziałem swobodnie rozporządzać. Zasadą przeto naszego prawa jest dopuszczalność egzekucji z udziału współwłaściciela, z tym oczywiście zastrzeżeniem, że zasada ta obowiązuje tylko w takim zakresie, w jakim przepis szczególny nie przewiduje jej ograniczenia.Ograniczenie takie, dotyczące egzekucji z udziału współwłaściciela w nieruchomości, zawiera art. 749 k.p.c., w myśl którego gdy współwłasność powstała wskutek dziedziczenia, egzekucja z części ułamkowej przypadającej spadkobiercy nie może być prowadzona przed działem spadku. Ograniczenia takiego nie zna natomiast art. 588 k.p.c., dotyczący egzekucji z ułamkowej części rzeczy ruchomej.Z zestawienia tych dwu przepisów wynika zatem, że wolą ustawodawcy jest ograniczenie egzekucji z ułamkowej części rzeczy, wchodzącej w skład spadku, tylko wtedy, gdy rzeczą tą jest nieruchomość. Nie sposób bowiem przyjąć, żeby ustawodawca przez przeoczenie nie zamieścił w art. 588 k.p.c. takiej normy, jaka została zawarta w art. 749 tegoż kodeksu, zwłaszcza że obydwu przepisom zostało nadane obecne ich brzmienie przez ten sam akt normatywny, tzn. przez przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o ks. wieczystych (ściślej - art. 749 wraz z całym rozdziałem o egzekucji z ułamkowej części nieruchomości został przez te przepisy powołany do życia, art. zaś 588 został przez nie znowelizowany).Jednakże przed udzieleniem ostatecznej odpowiedzi na postawione składowi siedmiu sędziów pytanie prawne należy rozważyć, czy ograniczenie egzekucji, o którym mowa, nie wynika - jeśli chodzi o udział w rzeczy ruchomej - z innych przepisów. W rachubę wchodzi przy tym art. 58 pr. spadk., w myśl którego jeśli spadkobierca rozporządził udziałem w przedmiocie należącym do spadku, rozporządzenie to jest bezskuteczne o tyle, o ile narusza uprawnienia pozostałych spadkobierców wynikające z przepisów o dziale spadku.Uzasadnienie prawneNa pytanie to należy udzielić odpowiedzi przeczącej z przyczyn następujących:Przede wszystkim przepis ten nie zakazuje nabycia przez osobę trzecią udziału w przedmiocie należącym do spadku, lecz jedynie reguluje w sposób swoisty następstwa takiego nabycia. Na podstawie więc tego przepisu nie można uzasadnić poglądu, że zbycie udziału w rzeczy ruchomej jest w toku egzekucji zabronione; co najwyżej można by twierdzić, że zbycie takie podlega ograniczeniom, jakie w tym przepisie są przewidziane. Ale i taki pogląd nie byłby uzasadniony, gdyż przepis art. 58 pr. spadk. dotyczy jedynie rozporządzeń udziałem przez samego uprawnionego, nie odnosi się więc (podobnie jak posługujący się podobnym sformułowaniem art. 20 pr. rzecz.) do zmian stanu prawnego nie będących następstwem rozporządzeń, a wśród nich do nabycia udziału współwłaściciela w trybie egzekucji. Wreszcie należy podkreślić, że gdyby zakaz nabywania w trybie egzekucji udziału współwłaściciela w rzeczy wchodzącej w skład spadku wynikał z art. 58 pr. spadk., to przepis art. 749 k.p.c., zawierający takie ograniczenie co do udziału w nieruchomości, byłby zbędny.Jak już wyżej zaznaczono, przedstawione wyżej stanowisko ustawodawcy polegające na różnym traktowaniu egzekucji z udziału współwłaściciela w zależności od tego, czy chodzi o udział w nieruchomości, czy też o udział w rzeczy ruchomej - nie może być uznane za wynik przeoczenia. Poza argumentem już powołanym przemawia za tym fakt, że takie rozróżnienie daje się wytłumaczyć różnicami, jakie z punktu widzenia gospodarczego zachodzą między tymi obydwoma kategoriami rzeczy.Według konstrukcji przyjętej przez prawo zunifikowane współspadkobiercy stają się z samego prawa, z chwilą otwarcia spadku, współwłaścicielami każdego przedmiotu wchodzącego w skład spadku (art. 32 w związku z art. 58 pr. spadk.), co pociąga za sobą ten skutek, że mogą swymi udziałami w tych przedmiotach swobodnie rozporządzać. Przyjmując taką zasadę ustawodawca nie mógł jednak pominąć tej okoliczności, że przedmioty te składają się na zorganizowaną całość gospodarczą, w związku z czym krańcowa realizacja tej zasady mogłaby, jako godząca w tę całość, prowadzić do gospodarczo ujemnych następstw. Ażeby temu zapobiec, prawo spadkowe nie zakazuje wprawdzie (jak to np. czyni § 2033 ust. 2 kodeksu cywilnego niemieckiego) spadkobiercy rozporządzania swym udziałem w poszczególnym przedmiocie wchodzącym w skład spadku, lecz z mocy cytowanego wyżej przepisu art. 58 pr. spadk. skuteczność takiego rozporządzenia o tyle pomniejsza, że pozwala na prowadzenie działu spadku w taki sposób, jak by spadkobierca takiego rozporządzenia nie dokonał. Dzięki takiej zasadzie spadek, pomimo dokonania takiego rozporządzenia, jest traktowany w toku działów jako całość gospodarcza.Założenie art. 58 pr. spadk. mogłoby być jednak podważone, gdyby przenoszenie udziałów w poszczególnych przedmiotach spadkowych było dopuszczalne bez żadnych ograniczeń w toku egzekucji. Tak by zaś było, gdyby problem, o którym mowa został unormowany tylko przez przepis art. 58 pr. spadk., jak to już bowiem wyżej wyjaśniono, przepis ten dotyczy jedynie zmian stanu prawnego w drodze rozporządzeń dokonywanych przez spadkobierców. Temu właśnie ma zapobiec cytowana wyżej norma art. 749 k.p.c., stanowiąca z omawianego punktu widzenia konieczne uzupełnienie zasady wyrażonej w art. 58 pr. spadk.Jak to jednak zaznaczono, ustawodawca uznał za celowe wprowadzenie w przepisach o egzekucji takiego uzupełnienia tylko co do udziału w nieruchomości, wychodząc ze słusznego założenia, że w naszych warunkach społeczno-gospodarczych istotne znaczenie jako składnik zorganizowanej całości gospodarczej mają tylko nieruchomości, a ściślej nieruchomości rolne - oczywiście wraz z rzeczami ruchomymi stanowiącymi ich przynależności. Jeżeli jednak chodzi o te ostatnie rzeczy, to nie zachodziła potrzeba dokonywania o nich w przepisach o egzekucji z udziału współwłaściciela specjalnej wzmianki, zgodnie bowiem z art. 578 § 1 k.p.c. przedmioty stanowiące przynależność nieruchomości nie podlegają egzekucji oddzielnie od nieruchomości.Inne rzeczy ruchome to w naszych warunkach głównie przedmioty osobistego użytku (radio, telewizor, samochód, motocykl), które ze względu na swe przeznaczenie w skład całości gospodarczej, jaka pozostała po spadkodawcy, nie wchodzą. Tym samym nie nasuwał się co do nich postulat takiego uzupełnienia zasady art. 58 pr. spadk., jakie zostało przyjęte w art. 749 k.p.c. co do nieruchomości wraz z przynależnymi do nich rzeczami ruchomymi.Co więcej, istnieją uzasadnione przyczyny przemawiające przeciwko objęciu zasadą art. 749 k.p.c. także ruchomości nie pozostających w łączności gospodarczej z nieruchomością. Trzeba zdać sobie sprawę z tego, że zakaz kierowania egzekucji do udziału współwłaściciela stanowi poważne utrudnienie dla wierzyciela, chcąc bowiem uzyskać zaspokojenie swej wierzytelności musi on, jeżeli dłużnik nie ma innego majątku poza udziałem w nieruchomości spadkowej, wszcząć na podstawie art. 644 § 1 k.p.c. postępowanie działowe i tym samym podjąć trud i koszt prowadzenia tego - jak wiadomo - z reguły skomplikowanego i długotrwałego postępowania. Takie jednak ograniczenie uprawnień wierzyciela jest uzasadnione, gdy chodzi o egzekucję z części ułamkowej nieruchomości, z jednej bowiem strony przemawia za tym - jak to wynika z dotychczasowych rozważań - wzgląd na interes społeczno-gospodarczy, z drugiej zaś okoliczność, że egzekucję z nieruchomości prowadzi się, praktycznie biorąc, w celu zaspokojenia wierzytelności o znacznej wysokości.Inaczej jest, gdy chodzi o egzekucję z rzeczy ruchomej lub z udziału współwłaściciela w takiej rzeczy. Egzekucję tego rodzaju wierzyciele prowadzą najczęściej w celu zaspokojenia wierzytelności stosunkowo niewysokich, a przeznaczenie tych rzeczy nie przemawia, jak zaznaczono, za tym, żeby było rzeczą celową faworyzowanie z omawianego punktu widzenia dłużnika kosztem interesów wierzyciela. Nakładanie więc na wierzyciela, który pragnie wyegzekwować niewielką sumę, ciężaru przeprowadzenia działu spadku byłoby społecznie i gospodarczo nie usprawiedliwione.Trzeba wreszcie podkreślić, że egzekucja z ułamkowej części rzeczy ruchomej nie jest pozbawiona praktycznego znaczenia. Wprawdzie nie zawsze znajdują się osoby wyrażające gotowość nabycia w toku egzekucji udziału w rzeczy ruchomej, ale nie czyni to takiej egzekucji bezprzedmiotową. Przede wszystkim nie należą do odosobnionych wypadki zgłoszenia przez pozostałych - poza dłużnikiem - współwłaścicieli żądania, żeby sprzedażą w toku egzekucji została objęta cała rzecz (art. 588 § 2 k.p.c.), może bowiem leżeć w ich interesie, ażeby wyjść tą drogą z niepodzielności. W wypadku takim egzekucja przedstawia się, jeśli chodzi o szansę jej powodzenia, tak samo jak egzekucja z ruchomości. W braku takiego żądania oraz w braku nabywców zajętego udziału wierzyciel może przejąć ten udział na swoją rzecz w trybie art. 622 lub 623 w związku z art. 588 § 1 k.p.c.; wówczas niska cena przejęcia (trzy czwarte lub nawet połowa sumy oszacowania) stanowi dodatkowy bodziec dla dłużnika, żeby przez zapłatę wierzytelności zapobiegł przejęciu, a dla wierzyciela stanowi pewną rekompensatę za trud związany z tego rodzaju egzekucją.Oczywiście, nabycie udziału w rzeczy ruchomej, której pozostałymi współwłaścicielami są osoby dla wierzyciela obce, nie zaspokaja samo przez się jego interesów. Jednakże będąc współwłaścicielem, może on z kolei wystąpić o zniesienie współwłasności rzeczy, w której nabył udział w wyniku egzekucji, w następstwie zaś tego postępowania, które z reguły ze względu na niepodzielność większości rzeczy ruchomych skończy się sprzedażą rzeczy (art. 97 pr. rzecz.), może on uzyskać kwotę odpowiadającą jego wierzytelności.Trzeba dodać, że - jak to wyżej wyjaśniono - nabycie przez wierzyciela w opisanych warunkach udziału w rzeczy ruchomej byłoby ostateczne w tym sensie, że nie podlegałoby, jako nie będące następstwem rozporządzenia poprzedniego współwłaściciela, ograniczeniom z art. 58 pr. spadk. Z kolei zaś, ponieważ tak powstała współwłasność nie byłaby współwłasnością spadkobierców, mogłaby ona być zniesiona w oddzielnym postępowaniu, choćby postępowanie o dział spadku nie zostało wszczęte.Konkludując, należy zatem stwierdzić, że skoro zasadą wynikającą z wyżej powołanych przepisów jest dopuszczalność prowadzenia egzekucji z udziału współwłaściciela oraz skoro żaden przepis ustawy nie przewiduje ograniczenia tej zasady w stosunku do udziału spadkobiercy w rzeczy ruchomej wchodzącej w skład spadku (co zresztą jest społecznie i gospodarczo w pełni uzasadnione), to na postawione składowi siedmiu sędziów pytanie prawne należało odpowiedzieć jak w sentencji niniejszej uchwały.