III CO 34/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: S. Kałamajski (sprawozdawca), Z. Wiszniewski (współsprawozdawca), F. Błahuta, W. Bryl, J. Ignatowicz, J. Majorowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana G. o zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu z udziałem prokuratora Generalnej Prokuratury zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"Czy dopuszczalne jest sądowe zniesienie współwłasności nieruchomości przez ustanowienie odrębnej własności lokali?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Sądowe zniesienie współwłasności nieruchomości przez ustanowienie odrębnej własności lokali jest niedopuszczalne.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Chełmie, po rozpoznaniu wniosku Jana G. o zniesieniu współwłasności nieruchomości zabudowanej, ustanowił odrębne własności lokali w myśl rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. o własności lokali (Dz. U. Nr 94, poz. 848 z późniejszymi zmianami). Od tego postanowienia wpłynęły cztery rewizje uczestników postępowania, którzy kwestionowali nie dopuszczalność ustanowienia odrębnej własności lokali, lecz meritum rozstrzygnięcia i żądali określonych zmian co do przyznanych im lokali.Sąd Wojewódzki w Lublinie jako rewizyjny postanowieniem z dnia 27 lutego 1962 r. odroczył rozpoznanie sprawy i w trybie art. 388 k.p.c. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne: "Czy Sąd Powiatowy, orzekając o zniesieniu współwłasności nieruchomości, może ustanowić odrębną własność poszczególnych lokali mieszkalnych?"Sąd Najwyższy na podstawie art. 30 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym postanowił przedstawić składowi siedmiu sędziów następujące zagadnienie prawne: "Czy dopuszczalne jest sądowe zniesienie współwłasności nieruchomości przez ustalenie odrębnej własności lokali?"Zagadnienie prawne przedstawione składowi siedmiu sędziów do rozstrzygnięcia powstało na tle przepisów rozp. Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. o własności lokali. Rozporządzenie to wprowadziło do obowiązującego polskiego prawa cywilnego instytucję odbiegającą od zasad dotychczasowego stanu prawnego, a poczynając od 1 stycznia 1947 r. - od zasady wyrażonej w art. 5, 9 i 72 prawa rzeczowego, w myśl której budowle trwale z nieruchomością związane uważa się za jej części składowe, nie mogące być przedmiotem odrębnych praw rzeczowych. Cytowane rozporządzenie jest zatem aktem prawodawczym wyjątkowym w stosunku do prawa cywilnego obowiązującego w 1934 r. i do obecnego prawa rzeczowego i jako takie podlega wykładni ścieśniającej. Przy takiej zaś wykładni przepis art. 2 ust. 1 cytowanego rozporządzenia, stanowiący, że "ustanowienie odrębnej własności lokali powinno pod nieważnością nastąpić w formie aktu notarialnego", oznacza, że do ustanowienia odrębnej własności lokali jest tylko jedna droga: umowa w formie aktu notarialnego.Pogląd, że cytowany przepis art. 2 wskazuje tylko jedną z dróg możliwych do ustanowienia odrębnej własności lokali i dopuszcza również ustanowienie odrębnej własności lokali przez sąd, jest wynikiem co najmniej bardzo szerokiej wykładni, na jaką wyjątkowość przepisów rozporządzenia o własności lokali z 1934 r. nie zezwala.Z powyższego wywodu wynika, że na przedstawione pytanie prawne należy odpowiedzieć przecząco.Do takiego wniosku prowadzi też następujące rozumowanie.Zniesienie współwłasności nieruchomości ma swoją treść unormowaną w prawie rzeczowym (art. 95-97). Mianowicie istota tego zniesienia polega na zlikwidowaniu wspólnoty, dotychczas między współwłaścicielami istniejącej, przez fizyczny podział lub sprzedaż rzeczy. Natomiast inne jest znaczenie i inny jest wynik ustalenia odrębnej własności lokali w myśl cytowanego rozporządzenia z 1934 r. Tutaj nie następuje całkowite zniesienie współwłasności.Współwłasność nie może, lecz musi w dalszym ciągu istnieć w szerokim zakresie przewidzianym w art. 1 ust. 2. Mimo ustanowienia odrębnej własności lokali pozostać musi ścisły związek między pozostałą współwłasnością a odrębnymi lokalami (art. 14, 16 i 18 rozp. z 1934 r.). Ustanowienie odrębnej własności lokali na podstawie rozporządzenia o własności lokali nie jest więc środkiem zniesienia współwłasności przewidzianego w prawie rzeczowym, lecz zastępuje jedną wspólnotę własnościową drugą wspólnotą własnościową.Jeżeli współwłaściciel nieruchomości zwróci się do sądu o zniesienie współwłasności, to sąd ma obowiązek rozpoznać sprawę na podstawie przepisów o zniesieniu współwłasności nieruchomości (art. 95-97 prawa rzeczowego oraz art. 29 i następne przepisy postępowania rzeczowego) i po uznaniu wniosku za słuszny znieść współwłasność - zależnie od okoliczności - przez fizyczny podział rzeczy albo przez sprzedaż. Innego sposobu zniesienia współwłasności nieruchomości prawo nie przewiduje.Dla poparcia takiego stanowiska można wskazać jeszcze na to, że chociaż przepisy rozporządzenia o własności lokali pochodzą z roku 1934, a przepisy normujące zniesienie współwłasności (prawo rzeczowe) z 1946 r., to jednak prawodawca nie włączył do nich prawa o odrębnej własności lokali. Gdyby prawodawca w 1946 r. chciał ustanowienie odrębnej własności lokali uznać za jeden ze sposobów zniesienia współwłasności, to byłby niewątpliwie dał temu wyraz w prawie rzeczowym lub w przepisach o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego. Nie można tu mówić o przeoczeniu, gdyż prawodawca zajmował się rozporządzeniem o własności lokali w przepisach wprowadzających prawo rzeczowe oraz prawo o księgach wieczystych (art. XVI).Mając na względzie powyższe wywody pod 2 i 3, Sąd Najwyższy powziął uchwałę jak w sentencji.