VI KO 101/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Zembaty. Sędziowie: J. Potępa (sprawozdawca), E. Merz, S. Pławski, T. Gdowski, T. Krokosz (współsprawozdawca), Z. Chełmicki. Prokurator: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Władysława B. i Stefana B., oskarżonych z art. 236 § 1 k.k., po wysłuchaniu wniosku prokuratora, na podstawie art. 390 k.p.k. uchwalił przedstawioną przez Sąd Wojewódzki dla województwa warszawskiego w Warszawie postanowieniem z dnia 28 września 1959 r. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia kwestię prawną wymagającą zasadniczej wykładni ustawy:"Czy na postanowienie sądu wydane na podstawie przepisu art. 67 k.p.k. bądź art. 475 § 1 k.p.k. służy zażalenie?"rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI.Omawiane zagadnienie powstało na tle następującego stanu faktycznego.Prokuratura oskarżyła:1.nieletniego Stefana B. o to, że dopuścił się uszkodzenia prawej ręki Janiny S., powodując naruszenie zdrowia ponad 20 dni, tj. o czyn przewidziany w art. 236 § 1 k.k., oraz2. jego ojca Władysława B. o to, że nakłonił Stefana B., by uderzył kamieniem Janinę S., w wyniku czego tenże spowodował u niej opisane wyżej uszkodzenie ciała, tj. o czyn przewidziany w art. 26 k.k. w związku z art. 236 § 1 lit. a k.k.Regina S., matka pokrzywdzonej, wystąpiła z powództwem, wnosząc o zasądzenie od Władysława B. na rzecz nieletniej Janiny S. tytułem odszkodowania sumy 1.000 zł i na swoją rzecz dewoty 347 zł 10 gr. Sąd Powiatowy w Rykach, rozpoznając sprawę przeciw małoletniemu oskarżonemu i przeciw jego ojcu, postanowił nie przyjąć powództwa cywilnego motywując to tym, że jak wynika z akt sprawy, główną winę ponosi nieletni, powództwo zaś cywilne w sprawie karnej przeciwko nieletniemu jest niedopuszczalne.Postanowienie powyższe zaskarżyła zażaleniem powódka cywilna, lecz Sąd Powiatowy w Rykach postanowieniem z dnia 20.VIII. 1959 r. zażalenie to pozostawił bez biegu ze względu na to, że zaskarżone postanowienie nie zamyka drogi do wydania wyroku, gdyż powódka może dochodzić swych roszczeń przed sądem cywilnym.Na to postanowienie powódka wniosła zażalenie wywodząc, że sąd bezzasadnie pozbawia pokrzywdzoną możności dochodzenia swoich praw o odszkodowanie w postępowaniu karnym, w którym pokrzywdzony też ma prawo udowodnienia winy oskarżonego.Sąd Wojewódzki w związku ze wspomnianym zażaleniem przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia kwestię opisaną w pytaniu prawnym.II.Poruszone w pytaniu zagadnienie sprowadza się do wykładni art. 353 i 358 k.p.k., według których zażalenie przysługuje na postanowienie lub zarządzenie zamykające stronie drogę do wydania wyroku. Nasuwa się w szczególności pytanie, czy wyrokiem, o którym w tych przepisach mowa, jest wyrok w postępowaniu karnym, czy też - w stosunku do adhezyjnego powództwa cywilnego - także wyrok w postępowaniu cywilnym.Odmówienie przyjęcia powództwa cywilnego w postępowaniu karnym nie zamyka drogi do dochodzenia objętych nim roszczeń w procesie cywilnym, niemniej jednak zamyka drogę do ich dochodzenia w postępowaniu karnym jako adhezyjnym. Prawem powoda cywilnego w tym postępowaniu jest nie tylko dochodzenie roszczenia cywilnego, ale także wykazywanie winy oskarżonego i tym samym wywarcie wpływu na treść wyroku sądu karnego w zakresie orzeczenia o winie.Kodeks postępowania karnego stanowiąc, że stronie przysługuje zażalenie na postanowienie zamykające drogę do wydania wyroku, miał na uwadze wyrok, który zapadnie w postępowaniu unormowanym w tym kodeksie, bo wspomniany kodeks określa tryb postępowania w sprawach o przestępstwa i o skutkach ich popełnienia (art. 1, 328 i 329 k.p.k.), stosowanie zaś przepisów kodeksu postępowania cywilnego w tym trybie dopuszcza jedynie w wypadkach wyraźnie określonych w k.p.k. (art. 61 i 81 k.p.k.), do których nie można zaliczyć przepisów o wyrokowaniu (art. 318-340) ani też przepisów o zażaleniu (art. 353 i n.), o które tu chodzi.Przedmiotem procesu karnego jest kwestia odpowiedzialności za określony czyn przestępny, tj. za konsekwencję prawną danego czynu. Do konsekwencji tych należy również zasądzenie zgłoszonego powództwa cywilnego.Wyrok sadu karnego zawierać ma rozstrzygnięcie o przedmiocie procesu, tzn. przede wszystkim co do tego, czy czyn został w ogóle popełniony i jeżeli tak, to czy przez oskarżonego i jaki był rodzaj tego czynu, a poza tym co do aktualnych w danym postępowaniu karnym kwestii szczególnych, a więc również co do ewentualnego roszczenia powoda cywilnego.Postanowienie lub zarządzenie (art. 40 k.p.k.), które pozbawia pokrzywdzonego (art. 55 i 66 k.p.k.) możności popierania roszczenia cywilnego zgłoszonego w toczącym się procesie karnym, zamyka mu drogę do wydania wyroku mającego zawierać rozstrzygnięcie o tym roszczeniu.III.Kodeks postępowania karnego dopuszcza powództwo cywilne tylko co do roszczeń majątkowych wynikających z przestępstwa, ale z zastrzeżeniem, że nie będzie ono komplikowało procesu karnego. Stąd pochodzą ograniczenia powództwa cywilnego określone w art. 67 i 68 k.p.k., jak również w art. 332, 365, 366, 475 i innych. Nie jest ono dopuszczalne w postępowaniu w sprawach nieletnich, w postępowaniu doraźnym, a także wówczas, gdy proces o roszczenia toczy się w postępowaniu cywilnym lub gdy został tam rozstrzygnięty. Sąd pozostawia też bez rozpoznania powództwo cywilne, jeżeli roszczenia nie mają związku bezpośredniego z przedmiotem oskarżenia albo jeżeli materiał zebrany w sprawie nie wystarcza do rozstrzygnięcia powództwa.Sąd ma więc pewną swobodę w zakresie dopuszczenia rozpoznania powództwa cywilnego. Swoboda ta nie może jednak graniczyć z dowolnością.Kontrolę co do słuszności niedopuszczenia powództwa cywilnego sąd odwoławczy powinien przeprowadzić na skutek zażalenia legitymowanego powoda cywilnego. Przyjęcie poglądu, że na odmowne postanowienie sądu w tym przedmiocie nie przysługuje zażalenie, byłoby unicestwieniem tej kontroli.Z powyższego wynika, że na pozostawienie powództwa cywilnego bez rozpoznania przysługuje legitymowanemu powodowi cywilnemu w toku procesu karnego skarga w postaci zażalenia.Pokrzywdzony, który wystąpił z powództwem, nie będzie jednak legitymowany do wniesienia zażalenia po zakończeniu procesu, a więc także w wypadku pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania w nie zaskarżonym przez oskarżyciela postanowieniu sądu o umorzeniu postępowania karnego lub w wyroku (art. 332 k.p.k.). Jest to wynikiem nieprzyznania pokrzywdzonemu w postępowaniu przed sądem żadnych uprawnień do wpływania na ściganie, gdyż posiadając prawo dowodzenia winy oskarżonego, nie może on poza tym popierać oskarżenia publicznego. Powód cywilny bowiem ma prawa strony jedynie w ograniczonym zakresie, w szczególności w zasadzie tylko dopóty, dopóki toczy się postępowanie karne (argument z art. 66 § 1 k.p.k.). Skoro zatem pokrzywdzony, nie posiadając według przepisów k.p.k. praw oskarżyciela posiłkowego, nie ma prawa zaskarżyć orzeczenia sadu o umorzenia postępowania, to tym samym nie jest legitymowany do wniesienia zażalenia na pozostawienie w takim wypadku bez rozpoznania jego powództwa cywilnego.IV.Jako argument przeciw dopuszczeniu zażalenia na postanowienie o niedopuszczeniu powództwa cywilnego wysuwa się trudność, która może powstać w prawidłowym biegu przewodu sądowego z powodu konieczności odroczenia rozprawy i wyczekiwania na rozstrzygnięcie zażalenia.Wspomniane trudności nie są istotne ze względu na przepisy ustawy przemawiające za dopuszczeniem zażalenia. Nie będą one na ogół zbyt wielkie i mogą być usuwane rozsądną decyzją sądów, mających dużą swobodę przy ocenianiu warunków dopuszczenia powództwa. Zażalenie samo przez się nie wstrzymuje wykonania zaskarżonego postanowienia, jeżeli sąd, który wydał postanowienie, lub instancja odwoławcza nie wstrzyma jego wykonania (art. 357 k.p.k.). Sąd pierwszej instancji zaś wstrzyma wykonanie swego postanowienia jedynie wówczas, gdy w danym wypadku uzna to za celowe i gdy nie spowoduje to większej szkody dla biegu procesu.Z powyższych względów Sąd Najwyższy wyjaśnił jak w sentencji.