2 CR 596/59

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ireny M. przeciwko Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. i P.P. "Miejski Handel Detaliczny" w L. o 50 000 zł, po rozpoznaniu rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 10 lutego 1959 r., rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym w dniu 5. listopada 1958 r. Irena M. domagała się zasądzenia solidarnie od Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. i Przedsiębiorstwa Państwowego "Miejski Handel Detaliczny" w L. sumy 50 000 zł z odsetkami i kosztami, uzasadniając to roszczenie w następujący sposób. Wyrokiem Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 12 marca 1958 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w L. i Przedsiębiorstwo "Miejski Handel Detaliczny" w L. zostały zobowiązane do opuszczenia i wydania powódce Irenie M. kiosku w L. Pismem z dnia 12 sierpnia 1958 r. Dyrekcja MHD w L. wezwała powódkę do odbioru kiosku w terminie trzydniowym z zagrożeniem, iż w razie nieodebrania go w tym terminie kiosk zostanie w dniu 16 sierpnia 1958 r. rozebrany i złożony na podwórzu MHD, a powódka będzie mogła go odebrać w każdym czasie za zwrotem kosztów rozbiórki i składowania. Pismem zaś z dnia 16 sierpnia 1958 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. poleciło powódce usunąć kiosk do dnia 20 sierpnia 1958 r. jako nieestetyczny i szpecący wygląd miasta, z zagrożeniem, że w wypadku niedotrzymania tego terminu kiosk zostanie rozebrany i usunięty przez Dyrekcję MHD, która otrzymała polecenie postawienia w tym miejscu kiosku estetycznego. Pomimo pisemnego sprzeciwu powódki skierowanego w dniu 19 sierpnia 1958 r. do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. oraz zażądania od Miejskiego Handlu Detalicznego opuszczenia kiosku i wydania kluczy od niego, kiosk powódki został przez to Przedsiębiorstwo rozebrany w dniu 21 sierpnia 1958 r., a na jego miejscu zbudowany kiosk murowany. Uważając, że pozwani doprowadzili do utraty kiosku, który miał służyć do prowadzenia handlu, oraz że spowodowali niemożność wykonania wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 12 marca 1958 r., powódka w oparciu o art. 157 k.z. dochodzi odszkodowania za pozbawienie jej możności uzyskania zarobku w sklepie, jaki mogła prowadzić w omawianym kiosku.Pozwane Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. wniosło o oddalenie powództwa. Przedsiębiorstwo MHD żadnego oświadczenia w sprawie nie złożyło.Sąd Wojewódzki we Wrocławiu wyrokiem z dnia 10 lutego 1959 r. powództwo oddalił i zasądził od powódki na rzecz Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. 1000 zł kosztów postępowania. Sąd Wojewódzki wyszedł z założenia, że na prowadzenie obiektu handlowego jest konieczne zezwolenie administracyjne; ponieważ pozwane Prezydium wydało decyzję nakazującą powódce usunięcie kiosku, było to równoznaczne z brakiem wyrażenia zgody na prowadzenie przez nią działalności handlowej w tym kiosku. Wydanie zaś polecenia dyrekcji MHD usunięcia kiosku po bezskutecznym upływie terminu zakreślonego powódce - nie naruszało jej prawa własności, pozostawało w ramach uprawnień tego organu władzy, a powódce służyło prawo odwołania się do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Z braku zezwolenia na prowadzenie przedsiębiorstwa handlowego w spornym kiosku tudzież wobec nieudowodnienia, by pozwana została narażona na szkodę na skutek bezprawnego działania pozwanych, Sąd Wojewódzki uznał roszczenie powódki za nieuzasadnione.W rewizji od tego wyroku powódka wnosi o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie prawa materialnego (art. 157 k.z.) przez błędną jego wykładnię. W szczególności rewizja zarzuca nierozpatrzenie istoty sprawy o odszkodowanie, a zwrócenie uwagi na uboczną kwestię zezwolenia na prowadzenie handlu, błędne uznanie, jakoby polecenie usunięcia kiosku nie naruszało prawa własności powódki, niewłaściwy pogląd, iż powódce w związku z tym poleceniem służyło odwołanie w trybie administracyjnym, oraz przez uznanie jej roszczenia za nieudowodnione przy pominięciu dowodów zaofiarowanych celem ustalenia wysokości poniesionej szkody.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję powódki, Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:Oparcie przez powódkę dochodzonego w pozwie żądania wyłącznie na art. 157 k.z. oraz wskazanie, jako podstawy rewizyjnej, naruszenia tegoż przepisu, jest wyraźnym nieporozumieniem, albowiem powołany przepis nie dotyczy samej zasady odpowiedzialności za wyrządzenie szkody, lecz określa zakres odszkodowania (...)Rozstrzygnięcie o żądaniu pozwu wymagało w niniejszej sprawie przede wszystkim ustalenia, jakie uprawnienia przysługiwały powódce na podstawie wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 12 marca 1958 r., jaki stosunek prawny łączył powódkę z każdym z pozwanych oraz czy postępowanie pozwanych może być uznane za bezprawne lub stanowiące nadużycie prawa, prowadzące w konsekwencji do obowiązku wyrównania wyrządzonej szkody.Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przyjął, że powódce służyło prawo własności do kiosku. Jest niewątpliwe, że uprawnienia powódki określa w tym przedmiocie treść punktu 1) sentencji wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 12 marca 1958 r., zobowiązującego Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w L. i przedsiębiorstwo "Miejski Handel Detaliczny Artykułami Przemysłowo-Spożywczymi" w L. do opuszczenia i wydania kiosku w L. powódce Irenie M. Z uzasadnienia zaś tego wyroku, dwukrotnie podkreślającego, że powódka nabyła kiosk, jako ruchomość, od P., że jest przeto właścicielką tego kiosku, jako ruchomości, oraz stwierdzającego, iż powódce w związku z tym przysługuje roszczenie windykacyjne na podstawie art. 28 prawa rzeczowego - niezbicie wynika zakres jej uprawnień (...)Jest poza tym niesporne, iż powódka nie rości sobie prawa własności do tej części powierzchni gruntu (ulicy), na której kiosk został wystawiony; w treści rewizji powódka podkreśla nawet, że na terenie L. nie posiada własnego gruntu czy placu. Z samego zaś tytułu własności kiosku, a więc budowli nie związanej trwale z nieruchomością (art. 3, 5 i 7 prawa rzeczowego), nie wypływało dla powódki uprawnienie do korzystania ze znajdującej się pod kioskiem powierzchni ziemskiej, stanowiącej stosownie do art. 1 dekretu z dnia 4 sierpnia 1956 r. o podziale dróg publicznych (Dz. U. z 1956 r. Nr 35, poz. 158) część drogi publicznej, a więc wchodzącej w skład mienia ogólnonarodowego w myśl art. 8 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 r.Sytuacja ta sama przez się wskazywała na błędność poglądu powódki, jakoby zobowiązanie pozwanych do wydania jej kiosku stwierdzone wyrokiem Sądu Wojewódzkiego z dnia 12 marca 1958 r. tym samym nadawało powódce również uprawnienie do pozostawienia kiosku w miejscu, w którym się wówczas znajdował, oraz do prowadzenia w nim działalności handlowej. Możność korzystania z tego miejsca uzależniona była od uzyskania od właściwego terenowego organu administracji państwowej odpowiedniego zezwolenia, posiadającego charakter prawny koncesji administracyjnej, gdyby nawet udzielone zostało odpłatnie. Do prowadzenia zaś zarobkowej działalności handlowej również było niezbędne otrzymanie odpowiedniego zezwolenia zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 1 lipca 1958 r. o zezwoleniach na wykonywanie przemysłu, rzemiosła, handlu i niektórych usług przez jednostki gospodarki nie uspołecznionej (Dz. U. z 1958 r. Nr 45, poz. 224), jak to trafnie podkreślił Sąd Wojewódzki, wskazując tym samym na drugą istotną przerwę związku przyczynowego pomiędzy niedopuszczeniem powódki do objęcia kiosku i uniemożliwieniem pozostawienia kiosku na tym samym miejscu a twierdzonym przez nią poniesieniem z tej przyczyny szkody (art. 134 w związku z art. 157 § 2 kod. zob.).Prawo własności powódki do kiosku, potwierdzone przez wyrok Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 12 marca 1958 r., a stanowiące przesłankę uwzględnienia jej akcji windykacyjne j, niewątpliwie pozostawało w ramach cywilno-prawnego stosunku stron w tym zakresie. Odmiennie natomiast przedstawia się kwestia zarządzenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. z dnia 16 sierpnia 1958 r., polecającego powódce usunięcie kiosku: zarządzenie to bowiem wydane przez terenowy organ administracji państwowej w zakresie jego ogólnej kompetencji, pozostawało w sferze administracyjno-prawnej. Trafnie zatem zaznaczył Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku, iż powódce służyła jedynie droga odwołania w toku instancji administracyjnych. Błędny jest natomiast wyrażony w rewizji pogląd skarżącej, iż pismo to nie było decyzją dlatego, że nie wskazywało sposobu i terminu odwołania. Brak bowiem podobnego pouczenia uprawniał powódkę do złożenia w ciągu dwóch tygodni żądania przesłania jej należytego objaśnienia w tym przedmiocie - zgodnie z obowiązującym wówczas przepisem art. 77 ust. 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. z 1928 r. Nr 36, poz. 341 z późn. zm.). Natomiast brak podobnego pouczenia w treści doręczonego powódce zarządzenia bynajmniej nie pozbawiał go charakteru administracyjno-prawnego i w żadnej mierze nie upoważniał do traktowania urzędowego pisma jako nieoficjalnej korespondencji.Jeżeli jednak, zdaniem powódki omawiane zarządzenie w okolicznościach, w jakich zostało wydane, zwłaszcza w związku z treścią wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 12 marca 1958 r., było niewłaściwe czy nawet bezpodstawne, roszczenie jej o odszkodowanie mogłoby być ocenione jedynie w ramach ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. z 1956 r. Nr 54, poz. 243), w szczególności w razie istnienia warunków wskazanych w art. 4 tej ustawy. Powódka jednak bynajmniej nie twierdziła, aby istniały podstawy takiej odpowiedzialności, a zatem i z tego względu, którego zresztą Sąd pierwszej instancji nie miał na uwadze, oddalenie powództwa było prawidłowe zarówno w stosunku do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L., jak i przedsiębiorstwa MHD, które działało w ramach uprawnień udzielonych cytowanym zarządzeniem tegoż Prezydium z dnia 16 sierpnia 1958 r. Te same przesłanki przesądzają niemożność uwzględnienia wniosków rewizyjnych.Niesporny między stronami stan faktyczny sprawy, a zwłaszcza postępowanie pozwanych po uprawomocnieniu się odnośnej części wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 12 marca 1958 r., niewątpliwie mogły wywołać u nie orientującej się zapewne w prawniczych subtelnościach powódki subiektywne poczucie krzywdy, jakie przebija z jej pism procesowych. Wskazuje to na szczególną potrzebę zwrócenia przez Sąd Najwyższy z urzędu uwagi, czy nie zostały naruszone inne przepisy prawa materialnego (art. 380 § 1 pkt 4 k.p.c.).Wykonanie przez stronę zobowiązaną wyroku, stwierdzającego treść jej świadczenia, powinno nastąpić podobnie, jak wykonanie każdego zobowiązania, w sposób odpowiadający wymaganiom dobrej wiary i zwyczajom uczciwego obrotu - jak to nakazuje art. 189 kod. zob. Ponieważ spełnienie świadczenia jest także prawem dłużnika (czego wyrazem są na przykład przepisy o zwłoce wierzyciela) - wykonanie przezeń wskazanego w wyroku świadczenia w sposób wykraczający poza granice dobrej wiary, bez względu na to, czy nastąpiło rozmyślnie, czy przez niedbalstwo, może wyrządzić wierzycielowi szkodę, a tym samym może stanowić źródło powstania obowiązku jej naprawienia stosownie do art. 135 kod. zob.Z tego punktu widzenia należałoby zatem oceniać wystosowanie do powódki przez dyrekcję Miejskiego Handlu Detalicznego w Lubaniu w dniu 12 sierpnia 1958 r. wezwania do zabrania kiosku w ciągu trzech dni pod rygorem dokonania jego rozbiórki. Konieczne byłoby wówczas - dla oceny dobrej wiary organu tego Przedsiębiorstwa - wziąć pod uwagę co najmniej dwa momenty: po pierwsze fakt, że omawiany wyrok Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 12 marca 1958 r. w części, dotyczącej omawianego kiosku, uprawomocnił się dopiero z upływem dnia 16 sierpnia 1958 r. (data doręczenia pozwanym wypisu wyroku - 2 sierpnia 1958 r.), w chwili więc otrzymania wezwania powódka mogła nie być jeszcze przygotowana do zabrania obiektu tego rodzaju, tym bardziej, że odmowa dopuszczenia jej do objęcia kiosku na miejscu stanowiła dla niej pewne zaskoczenie; po drugie - krótki termin zakreślony w wezwaniu mógł nie być wystarczający w tym sensie, by umożliwić powódce zadysponowanie odzyskanym kioskiem w odpowiedni sposób (np. przez uzyskanie miejsca na przeniesienie kiosku, znalezienie reflektanta na kupno lub dzierżawę itd.), tj. w całości, bez powodowania niewątpliwego obniżenia wartości kiosku na skutek jego rozbiórki.Ponieważ jednak postępowanie dyrekcji MHD znalazło poparcie w treści zarządzenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. z dnia 16 sierpnia 1958 r. - rozpoznanie roszczenia powódki o wynagrodzenie tego rodzaju szkody (w odrębnym jednak procesie z uwagi na niedopuszczalność zmiany podstawy powództwa w postępowaniu rewizyjnym, gdy wymagałoby to dokonania nowych ustaleń faktycznych) - byłoby również uzależnione od uprzedniego stwierdzenia warunków wskazanych w art. 4 cytowanej ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. W ich braku roszczenie tego rodzaju byłoby przedwczesne.Z tych przeto względów i na mocy art. 383 k.p.c. rewizja powódki ulega oddaleniu.