IV CR 1031/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski. Sędziowie: H. Dąbrowski (sprawozdawca), W. Formański.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Aleksandry J. i Piotra M. - wykonawców testamentu zmarłej Heleny K. - przeciwko Skarbowi Państwa (Dzielnicowemu Zarządowi Budynków Mieszkalnych w P.) o wydanie nieruchomości, po rozpoznaniu rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 30 września 1960 r.,zaskarżony wyrok uchylił i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowie domagali się zobowiązania pozwanego do wydania im nieruchomości.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa podnosząc, że wymieniona nieruchomość przeszła na własność Państwa z mocy art. 34 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, jak również z mocy art. 17 pkt 2 ustawy z dnia 25.II.1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym.Sąd Wojewódzki powództwo oddalił. W uzasadnieniu wyroku Sąd zaznaczył, że niesporne jest między stronami, iż przedmiotowa nieruchomość przeszła pod zarząd pozwanego z dniem 21.XI.1945 r. na zasadzie przepisów art. 8 dekretu z dnia 26.X.1945 r. o rozbiórce i naprawie budynków uszkodzonych wskutek wojny (Dz. U. Nr 50, poz. 281) na okres 4 lat i 266 dni, tj. do dnia 13.VIII.1950 r. Okoliczności te wynikają również z odpisów pism Poznańskiej Dyrekcji Odbudowy z dnia 22.III.1946 r. i Prezydium MRN w Poznaniu - Wydział Budownictwa z 20.VII.1951 r. Mimo upływu okresu użytkowania wymieniona nieruchomość pozostaje nadal we władaniu pozwanego, który wzbrania się wydać ją powodowi. Na podstawie przytoczonego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki uznał, że powyższa nieruchomość z mocy art. 17 w związku z art. 2 powołanej ustawy z dnia 25.II.1958 r. przeszła na własność Państwa, wobec czego powództwo podlega oddaleniu.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek rewizji powodów, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepis art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 25.II.1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) stanowi, że postanowienia tej ustawy mają zastosowanie do: a) przedsiębiorstwa i b) innego mienia, których władanie osoby uprawnione utraciły w okresie do dnia 31.XII.1954 r. i które pozostają w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych, chyba że to władanie opiera się na tytule prawnym, wynikającym z przepisów szczególnych innych aniżeli dekret z 16.XII.1918 r. lub ustawa z 4.VII.1947 r. o planowej gospodarce energetycznej.Zastosowanie powyższego przepisu, jak wynika z przytoczonej jego treści, ograniczone jest przede wszystkim do przedsiębiorstw i innego mienia, których "władanie osoby uprawnione utraciły w okresie do dnia 31.XII.1954 r." Użycie sformułowania "utrata władania", nie zaś "utrata posiadania", wskazuje na to, że nie można, opierając się na kryteriach właściwych dla przyjętej w prawie rzeczowym konstrukcji, dotyczącej utraty lub nabycia posiadania, określać chwili "utraty władania". Chodzi tu natomiast o wypadki utraty władania (na co wskazuje sformułowanie "w okresie do dnia 31.XII.1954 r."), które nastąpiły w różnym czasie, byleby najpóźniej w dniu 31.XII.1954 r. Wątpliwości, jakie mogą się nasuwać w zakresie wykładni przytoczonego sformułowania, usuwa dalsza treść wymienionego przepisu: "i pozostają w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych". To ostatnie sformułowanie, wyrażające kontynuację stanów faktycznych powstałych w okresie do dnia 31.XII.1954 r. przy uwzględnieniu, że utrata, jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 19.VI.1951 r. C 364/51 (PiP nr 12/1951 str. 977), oznacza wyjęcie rzeczy z dyspozycji uprawnionego bez lub wbrew jego woli - wskazuje na to, że według analizowanej dotychczas treści artykuł 17 pkt 2 ma na myśli te przedsiębiorstwa i inne mienia pozostające w dniu wejścia w życie powołanej ustawy w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych, które przez te jednostki zostały objęte w okresie do dnia 31.XII.1954 r., przy czym objęcie mienia nastąpiło bez lub wbrew woli właściciela (posiadacza), a więc nie było zarówno wówczas, jak i później - aż do wejścia w życie ustawy - władaniem mienia opartym na tytule wynikającym z umowy. Zawarte w art. 17 pkt 2 końcowe zastrzeżenie: "chyba że to władanie opiera się na tytule prawnym, wynikającym z przepisów szczególnych innych aniżeli dekret z 16 grudnia 1918 r. lub ustawa z 4 lipca 1947 r. o planowej gospodarce energetycznej", odnoszące się do całej poprzedzającej to zastrzeżenie treści powyższego przepisu, ma natomiast to znaczenie, że zawiera ono dalsze jeszcze ograniczenie zastosowania tego przepisu do tych przedsiębiorstw i innego mienia, których objęcie przez jednostki państwowe i dalsze nimi władanie nie tylko nie było oparte na umowie, lecz nie było także oparte na akcie (zarządzeniu lub orzeczeniu) właściwej władzy. Prowadzi to w konsekwencji do wniosku, iż według prawidłowej wykładni art. 17 pkt 2 ustawy z 25.II.1958 r. przepis ten ma zastosowanie tylko do tych przedsiębiorstw i innego mienia, które w okresie do dnia 31.XII.1954 r. zostały objęte bez tytułu prawnego przez państwowe jednostki organizacyjne i od chwili objęcia przez te jednostki pozostawały w ich władaniu bez żadnego tytułu prawnego aż do dnia wejścia w życie ustawy.Tak rozumiana treść powyższego przepisu (a przeciwko rozszerzającej jego wykładni przemawia szczególny, wywłaszczeniowy charakter wymienionej ustawy) wskazuje też cel tego przepisu, zmierzający do zlikwidowania tych powstałych w okresie do dnia 31.XII.1954 r. - w wyniku objęcia przez jednostki państwowe mienia bez żadnej podstawy prawnej - stanów faktycznych, które przetrwały aż do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 25.II.1958 r. Ustawa ta nie zawiera postanowienia unieważniającego umowy czy też zarządzenia (orzeczenia) właściwych organów państwowych, na których oparte było objęcie mienia lub władanie nim przez jednostki państwowe, a w szczególności nie daje podstawy do takiego wniosku treść art. 17 pkt 2. Dlatego w konsekwencji brak jest jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że w razie wygaśnięcia uprawnień do władania mieniem, przysługujących jednostkom państwowym z mocy powyższych umów czy też zarządzeń (orzeczeń) organów władzy, również takie mienie przeszło na własność Państwa z mocy wymienionego przepisu.Ponieważ z ustalonego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku i niespornego między stronami stanu faktycznego wynika, że przedmiotowa nieruchomość została objęta przez stronę pozwaną i pozostawała w jej władaniu wskutek uzyskania - z mocy decyzji właściwej władzy, wydanej na podstawie przepisów dekretu z dnia 26.X.1945 r. o rozbiórce i naprawie budynków uszkodzonych wskutek wojny (jednolity tekst: Dz. U. z 1947 r. Nr 37, poz. 781) - prawa użytkowania tej nieruchomości, przeto Sąd Wojewódzki bezpodstawnie uznał, iż do tej nieruchomości ma zastosowanie przepis art. 17 pkt 2. Nawiasowo należy zauważyć, że w sprawie o zwrot mienia, które podpadałoby pod powyższy przepis, nie mogłoby nastąpić oddalenie powództwa, gdyż w takim wypadku zgodnie z art. 13 ustawy z 25.II.1958 r. postępowanie sądowe podlegałoby umorzeniu.Z prawidłowych ustaleń Sądu Wojewódzkiego (jest to zresztą niesporne między stronami) wynika, że ustanowione na podstawie powołanego dekretu z dnia 26.X.1945 r. prawo użytkowania wygasło z dniem 13.VIII.1950 r. Strona pozwana w myśl art. 9 ust. 5 tegoż dekretu obowiązana jest zatem zwrócić nieruchomość właścicielom, chyba że odmowa zwrotu byłaby usprawiedliwiona z innych przyczyn. Ponieważ pozwany zarzucił również, że przedmiotowa nieruchomość przeszła na własność Państwa z mocy art. 34 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, a Sąd Wojewódzki co do tego zarzutu nie zajął stanowiska i nie dokonał również ustaleń koniecznych do oceny słuszności tego zarzutu, przeto Sąd Najwyższy na podstawie art. 384 k.p.c. orzekł jak w sentencji.