I CO 11/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: S. Białek, Z. Wiszniewski, A. Meszorer, J. Majorowicz (sprawozdawca), H. Dąbrowski, J. Tyszka.SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu jawnym dnia 22 kwietnia 1961 r. rozpoznawał przedstawione składowi siedmiu sędziów pytanie prawne wynikłe z wniosku Prezydium PRN w M. o wpis prawa własności w księdze wieczystej:1)"Czy w każdym przypadku wpisu prawa własności na rzecz Państwa nieruchomości ziemskiej, ulegającej przejęciu przez Państwo z mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 87) wymagane jest orzeczenie organu, o którym jest mowa w art. 4 ust. 4 ustawy, co do tego, że nieruchomość ta posiada charakter nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu art. 1 ustawy, i to nawet wówczas, gdy ten charakter nieruchomości ziemskiej nie jest sporny, a w szczególności wynika z dotychczasowego wpisu w księdze wieczystej?"2)"Czy podstawą wpisu do księgi wieczystej powołanych wyżej nieruchomości może być wniosek prezydium powiatowej rady narodowej, stwierdzający przejęcie nieruchomości i oparty na załączonym protokole przejęcia i jakie dokumenty winny być do tego wniosku dołączone?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Wpis do księgi wieczystej prawa własności Państwa odnośnej nieruchomości, przejętej na własność Państwa z mocy art. 1 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki (...) (Dz. U. Nr 9, poz. 87), następuje na wniosek prezydium właściwej powiatowej rady narodowej, oparty na zaświadczeniu tegoż prezydium, stwierdzającym przejęcie nieruchomości na własność Państwa."Uzasadnienie faktycznePrzedstawione składowi siedmiu sędziów zagadnienie prawne było już przedmiotem orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 18.IV.1959 r. 4 CO 26/58 - 4 CR 314/59. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy w składzie trzech sędziów wyraził pogląd, że dekret z dnia 8.VIII.1946 r. o wpisaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233) nie odnosi się do wpisów prawa własności na rzecz Państwa nieruchomości ziemskich przejętych z mocy ustawy z dnia 20.III.1950 r. o dobrach martwej ręki (Dz. U. Nr 9, poz. 87), skoro przepisy tegoż dekretu dotyczą wpisania prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej. Ponadto omawiane orzeczenie uznało, że w świetle art. 22 prawa o księgach wieczystych odpowiednim dokumentem do wykazania niezgodności pomiędzy treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym jest wyłącznie według przepisu art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 20.III.1950 r. orzeczenie Ministra Administracji Publicznej, którego kompetencje z mocy art. 4 ustawy z dnia 19.IV.1950 r. (Dz. U. Nr 19, poz. 156) przeszły na Urząd do Spraw Wyznań.Stanowisko wyrażone w cytowanym orzeczeniu z dnia 18.IV.1959 r. nie jest uzasadnione.Dekret PKWN z dnia 6.X.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), stanowiąc w art. 2, jakie nieruchomości przeznacza się na cele reformy rolnej, zaznaczył, że o położeniu prawnym nieruchomości ziemskich należących do Kościoła Katolickiego lub gmin wyznaniowych innych wyznań orzeknie Sejm ustawodawczy. Realizacją tej zapowiedzi było uchwalenie ustawy z dnia 20.III.1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i o utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz. U, Nr 9, poz. 87). Wynika to wyraźnie ze wstępu poprzedzającego przepisy powołanej ustawy, w którym ustawodawca, nawiązując do zapowiedzi wyrażonej w dekrecie z dnia 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, podkreśla, że ustawa jest wykonaniem tej zapowiedzi.Wskazane wyżej powiązania przepisów ustawy z dnia 20.III.1950 r. z przepisami dekretu z dnia 6.IX.1944 r., jak również materialna treść ustawy z dnia 20.III.1950 r. uzasadniają w pełni wniosek, że ustawa ta musi być uznana za uzupełniającą przepisy odnoszące się do przeprowadzenia reformy rolnej.Zauważyć dalej należy, że ustawa z dnia 20.III.1950 r. nie zawiera żadnych przepisów co do wpisywania do ksiąg wieczystych przejścia własności dóbr martwej ręki na rzecz Państwa, a w szczególności nie wskazuje organu władzy uprawnionego do postawienia wniosku o wpis w księdze wieczystej.W konsekwencji, wobec braku w treści ustawy z dnia 20.III.1950 r. szczególnego unormowania wpisów na rzecz Państwa własności nieruchomości przejętych na podstawie powołanej ustawy, wskazane wyżej powiązanie tejże ustawy z przepisami dekretu z dnia 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej prowadzić musi do wniosku, że w rozważanej kwestii mają w pełni zastosowanie przepisy odnoszące się do ujawnienia w księgach wieczystych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej. Przepisami takimi są art. 1 dekretu z dnia 8.VIII.1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233) oraz art. 1 rozporządzenia Ministrów Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 30.IV.1947 r. w sprawie przekazywania starostom czynności dotyczących wpisywania w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 41, poz. 200) - z uwzględnieniem zmian funkcjonalnych wprowadzonych ustawą o terenowych organach jednolitej władzy państwowej.Powołanie się przez skład trzech sędziów w przedstawionym zagadnieniu prawnym na art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 20.III.1950 r., który stanowi, że o tym, czy nieruchomość ziemska ma charakter nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu ust. 1 tegoż artykułu, orzeka Minister Administracji Publicznej (obecnie Urząd do Spraw Wyznań), wskazuje, że skład sądzący powziął wątpliwość, czy podstawą wpisu do księgi wieczystej nie powinno być wydane w każdym wypadku orzeczenie tego Urzędu.Rozważając tę kwestię stwierdzić należy, że na zasadzie art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20.II.1950 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 87) wszelkie ulegające przejęciu nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych przeszły z mocy prawa na własność Państwa z dniem wejścia w życie ustawy. Art. 5 ust. 1 powołanej ustawy zlecił Ministrowi Rolnictwa niezwłocznie objęcie nieruchomości ziemskich podlegających przejęciu na rzecz Państwa.W ustawie brak jest przepisu, który by uzależniał przejęcie nieruchomości na własność Państwa i ich objęcie przez organy państwowe od uprzedniego wydawania orzeczenia stwierdzającego, że nieruchomość podlega przejęciu na własność Państwa. Jedyny wyjątek w tym przedmiocie odnosi się do objęcia nadwyżek obszarów gospodarstw rolnych proboszczów (art. 4 ust. 3 ustawy), przy czym o określeniu nadwyżki orzeka Minister Rolnictwa w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej, którzy mogą uprawnienia swoje w tym zakresie przekazać podległym organom (art. 4 ust. 5).Zauważyć dalej należy, że ustawa z dnia 20.III.1950 r. nie wprowadziła również wymagania, żeby stwierdzenie, iż nieruchomość przeszła na własność Państwa, uzależnione było od uprzedniego orzeczenia uznającego, że nieruchomość ziemska ma charakter nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu przepisu art. 4 ust. 1 ustawy.Wykładnia logiczna i systematyczna powołanych przepisów oraz przepisu art. 4 ust. 1 i art. 4 ustawy uzasadnia więc wniosek, że przewidziane w ustawie zastrzeżenia co do orzekania przez Ministra Administracji Publicznej (aktualnie - Urzędu do Spraw Wyznań), czy nieruchomość ma charakter nieruchomości związku wyznaniowego, odnosi się wyłącznie do wypadków, w których sporne jest między zainteresowanymi podmiotami samo zagadnienie zakwalifikowania nieruchomości ziemskiej jako nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu powołanego wyżej art. 4 ust. 1 ustawy.Odmienne stanowisko zajęte w powołanym na wstępie orzeczeniu 4 CO 26/50 - 4 CR 314/59 nie znajduje więc oparcia w przepisach ustawy z dnia 20.III.1950 r. i byłoby sprzeczne z zasadą, że dobra martwej ręki podlegają przejęciu z mocy ustawy i że ustawa uznała za zbędne wydawanie przez władze Państwa orzeczeń co do przejęcia tych nieruchomości na własność z mocy przepisów tejże ustawy.Odpowiadając więc na postawione pytanie, należy w świetle przedstawionych wyżej argumentów stwierdzić, że - stosownie do art. 1 dekretu z dnia 8.VIII.1946 r. o wpisywaniu prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 9, poz. 233) oraz art. 1 rozporządzenia Ministrów Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 30.IV.1947 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 200) z uwzględnieniem zmian funkcjonalnych, wprowadzonych ustawą o terenowych organach jednolitej władzy państwowej oraz obecnie ustawą z dnia 25.I.1958 r. o radach narodowych (Dz. U. Nr 5, poz. 16) - wpis do księgi wieczystej prawa własności Państwa odnośnej nieruchomości, przejętej na własność Państwa z mocy art. 1 ustawy o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki (Dz. U. Nr 9, poz. 87) następuje na wniosek prezydium właściwej powiatowej rady narodowej, oparty na zaświadczeniu tego prezydium, stwierdzającym przejęcie danej nieruchomości na własność Państwa.Zaświadczenie prezydium właściwej rady narodowej jest odpowiednim dokumentem w rozumieniu art. 22 prawa o księgach wieczystych, przy czym dodatkowo wspomnieć należy, że zgodnie z ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, wyrażonym m.in. w orzeczeniu składu 7 sędziów z dnia 13.X.1951 r. C 427/51 (OSN 1953, poz. 1), sądy nie są uprawnione do kontrolowania prawidłowości orzeczeń organów administracji wydawanych w zakresie ich właściwości.