I CR 306/59

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii S. przeciwko Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska w A. o należność za używanie nieruchomości, po rozpoznaniu rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 27 listopada 1958 r. oraz na skutek zażalenia powódki na orzeczenie o kosztach procesu zawarte w tymże wyroku, zaskarżony wyrok w części zasądzającej kwotę wyższą niż 16.833,63 zł uchylił i w tym zakresie wniosek powódki z dnia 4 czerwca 1957 r. odrzucił; w pozostałej części zaskarżony wyrok uchylił i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Powiatowemu w Kraśniku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka twierdziła, że pozwana Spółdzielnia zajęła 20 września 1950 r. samowolnie dom mieszkalny powódki, i domagała się zasądzenia od pozwanej wynagrodzenia za zajmowane pomieszczenia w czasie do 16 listopada 1953 r. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa, zarzucając, że zajmowała tylko część opisanych w pozwie pomieszczeń. Jest niesporne, że pozwana wpłaciła powódce kwotę 4.263,10 zł.Sąd Wojewódzki rozpoznając sprawę po raz pierwszy uwzględnił powództwo tylko częściowo, a mianowicie zasądził od pozwanej jedynie kwotę 1.886,27 zł, oddalając powództwo w pozostałej części. Ustalił, że pozwana zajmowała w domu powódki tylko trzy pokoje i korytarz oraz szopę i piwnicę. Pozwana nie zaskarżyła tego wyroku, w następstwie czego zasądzenie od niej kwoty 1.886,27 zł jest prawomocne. Rewizję od powyższego wyroku wniosła natomiast powódka, podając jako wartość przedmiotu zaskarżenia kwotę 16.833,63 zł. W obecnym stanie akt określenie w owej rewizji przedmiotu zaskarżenia przedstawia się w ten sposób, że na nieomal nieczytelnej liczbie napisanej maszynowo napisane jest atramentem ręcznie liczba 28.075,83 zł. Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 16 stycznia 1957 r. uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej powództwo o sumę 16.833,63 zł i orzekającej o kosztach i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu tegoż wyroku podał Sąd Najwyższy, że powódka zaskarżyła wyrok Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej żądanie zasądzenia kwoty 16.833,63 zł. Uwzględnienie rewizji powódki nastąpiło z tej przyczyny, że Sąd Wojewódzki powinien był przeprowadzić dalsze dowody, skoro z materiału zebranego zarówno w tej sprawie, jak i w innych sprawach, jakie toczyły się między stronami, wynika przypuszczenie, że pozwana pozbawiła powódkę możności korzystania z budynków nawet w części.Po przekazaniu sprawy Sądowi Wojewódzkiemu powódka w dniu 4 czerwca 1957 r. oświadczyła, że "prostuje błąd rachunkowy w obliczeniu przedmiotu sporu w rewizji z sumy 16.833,63 zł na sumę 28.075,83 zł", że zatem "wartość części oddalającej powództwo wynosi 28.075,83 zł", i wniosła o zasądzenie od pozwanej tej ostatniej kwoty. Pozwana zarzuciła, że w wyniku ponownego rozpoznania nie może być zasądzona kwota wyższa niż 16.833,63 zł. Pozwana przyznała, że zajmowała część budynku powódki, twierdziła jednak, że do pozostałej części powódka miała swobodny dostęp. W wyniku ponownego rozpoznania Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 27 listopada 1958 r. uwzględnił powyższe żądania powódki w całości, tj. zasądził od pozwanej kwotę 28.075,83 zł. Tytułem kosztów procesu zasądził od pozwanej kwotę 1.500 zł. Sąd Wojewódzki ustalił, że pozwana nie wykorzystywała wprawdzie wszystkich lokali, jednakże całą posesję miała w swym władaniu. Wyrok ten zaskarżyła pozwana rewizją, powódka zaś wniosła zażalenie na zawarte w tym wyroku orzeczenie o kosztach procesu.Rozpoznając rewizję pozwanej wziął Sąd Najwyższy przede wszystkim pod rozwagę, że - jak już wyżej wskazane zostało - zaskarżony wyrok wydany został w następstwie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1957 r., którego sentencja brzmi następująco: "Sąd Najwyższy uchyla zaskarżony wyrok (tekst jedn.: wyrok Sądu Wojewódzkiego z dnia 15 maja 1956 r., który oddalił żądanie pozwu przekraczające kwotę 1.886,27 zł) w części oddalającej powództwo o sumę 16.833,63 zł i orzekającej o kosztach i sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi Wojewódzkiemu w Lublinie do ponownego rozpoznania...". W tej sentencji nie ma mowy o tej części wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 15 maja 1956 r., która oddaliła żądanie idące dalej niż 16.833,63 zł. Z uzasadnienia owego wyroku Sądu Najwyższego wynika, iż zdaniem Sądu Najwyższego wyrok Sądu Wojewódzkiego z dnia 15 maja 1956 r., został zaskarżony rewizją powódki tylko w tym zakresie, w którym oddalone zostało żądanie zasądzenia kwoty 16.833,63 zł; a pełne uwzględnienie rewizji nie mogło dotyczyć niezaskarżonej części wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 15 maja 1956 r. Jeżeli to założenie co do zakresu zaskarżenia było trafne, to orzeczone w pierwszym wyroku Sądu Wojewódzkiego oddalenie żądania co do kwoty wyższej niż 16.833,63 zł stało się prawomocne na skutek niezaskarżenia i z tej przyczyny nie było już przedmiotem kognicji Sądu Najwyższego w rozpoznaniu niniejszej sprawy po raz pierwszy. Jeżeli zaś ów pogląd Sądu Najwyższego był nietrafny, a więc jeżeli w rzeczywistości powódka zaskarżyła całą część oddalającą wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 15 maja 1956 r., to Sąd Najwyższy nie orzekając co do tej części wyroku Sądu Wojewódzkiego, która oddaliła żądanie przekraczające kwotę 16.833,63 zł, wydał wyrok niezupełny; rewizja bowiem powódki - przy takim założeniu - pozostała częściowo nie rozpoznana.Rozpoznając w niniejszym wyroku sprawę z rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 27 listopada 1958 r., Sąd Najwyższy nie ma potrzeby rozstrzygnięcia powyższej kwestii, a w szczególności nie ma potrzeby rozstrzygania, czy wymazanie w rewizji powódki od pierwszego wyroku Sądu Wojewódzkiego pewnej, obecnie nieczytelnej, liczby i dopisanie liczby 28.075,83 zł było poprawką dokonaną przed wniesieniem rewizji, czy też jest sfałszowaniem akt sądowych, dokonanym po jej wniesieniu, a nawet - jak by to wynikało z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1957 r. - po wydaniu tegoż wyroku przez Sąd Najwyższy. Przedmiotem bowiem rozprawy w dniu 4 września 1959 r. i niniejszego wyroku jest wyłącznie rewizja pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 27 listopada 1958 r., nie była natomiast przedmiotem rozprawy i niniejszego wyroku kwestia ewentualnego uzupełniania wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1957 r. przez rozpoznanie rewizji powódki od pierwszego wyroku Sądu Wojewódzkiego części ewentualnie nie rozpoznanej w owym pierwszym wyroku Sądu Najwyższego. Rozstrzygnięcie zaś wyżej poruszonej kwestii nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy z rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 27 listopada 1958 r.Zarówno bowiem przy przyjęciu, że część oddalająca poprzedniego wyroku Sądu Wojewódzkiego została zaskarżona przez powódkę tylko do granicy kwoty 16.833,63 (wymienionej w pierwszym wyroku Sądu Najwyższego), jak też przy przyjęciu, że cała część oddalająca pierwszego wyroku Sądu Wojewódzkiego została zaskarżona przez powódkę, a pierwszy wyrok Sądu Najwyższego jest niezupełny - w każdym razie zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego z dnia 27 listopada 1958 r., w części zasądzającej kwotę wyższą niż 16.833,63 zł podlega uchyleniu, a wniosek powódki (zgłoszony w toku ponownego rozpoznania sprawy przez Sąd Wojewódzki i uwzględniony przez ten Sąd) o zasądzenie kwoty wyższej niż 16.833,63 zł podlega odrzuceniu. Jeżeli bowiem przyjmie się, że pierwszy wyrok Sądu Wojewódzkiego został w części oddalającej zaskarżony przez powódkę tylko do granicy kwoty 16.833,63 zł, to oddalenie żądania zasądzenia kwoty wyższej, orzeczone w pierwszym wyroku Sądu Wojewódzkiego, stało się prawomocne, a zgłoszony przez powódkę w toku ponownego rozpoznania wniosek o zasądzenie kwoty wyższej oraz uwzględnienie tego wniosku w wyroku narusza powagę rzeczy osądzonej. Jeżeli natomiast przyjmie się, że cała część oddalająca pierwszego wyroku Sądu Wojewódzkiego została zaskarżona rewizją powódki, to należałoby stwierdzić, że Sąd Wojewódzki zasądzając w swym drugim wyroku kwotę wyższą niż 16.833,63 zł rozpoznał i rozstrzygnął ten sam przedmiot, który rozstrzygnął już w swym pierwszym wyroku. Rozstrzygnął więc ponownie o tym samym, mimo że jego poprzednie rozstrzygnięcie nie zostało uchylone i sprawa w tym zakresie nie została mu przekazana do ponownego rozstrzygnięcia. Granicą bowiem przedmiotu przekazanego do ponownego rozpoznania była część oddalająca powództwo o 16.833,63 zł, jak to już wyżej wskazano. Jedynym możliwym uzasadnieniem poglądu o dopuszczalności ponownego rozpoznawania tego samego przedmiotu w powyższej sytuacji mógłby być tylko pogląd, że wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1957 r. jest wyrokiem niezupełnym, a niezgłoszenie przez stronę w terminie dwóch tygodni wniosku o uzupełnienie wyroku sądu rewizyjnego powoduje, że wyrok sądu I instancji traci swój byt w części, która - mimo zaskarżenia - została pominięta w wyroku sądu rewizyjnego. Pogląd taki nie byłby jednak trafny z następujących przyczyn.Nie istnieje przepis dotyczący uzupełnienia wyroku sądu rewizyjnego. Należy zatem rozstrzygnąć, czy - i w jakim zakresie - ma w tym przedmiocie (poprzez art. 390 § 1 k.p.c.) zastosowanie przepisu art. 356 k.p.c., dotyczący uzupełnienia wyroku sądu I instancji. Nie budzi wątpliwości, że niezupełny wyrok sądu rewizyjnego może być uzupełniony, chodzi jednak przede wszystkim o to, czy uzupełnienie to może nastąpić jedynie wówczas, gdy strona złoży w terminie dwóch tygodni wniosek o uzupełnienie wyroku sądu rewizyjnego. Odpowiedź twierdząca na to pytanie nastąpić mogłaby tylko wtedy, jeżeliby sytuacja w razie niezupełności wyroku sądu rewizyjnego odpowiadała sytuacji istniejącej w przypadku niezupełności wyroku sądu I instancji, a więc jeżeliby pomiędzy niezupełnością wyroku I instancji a niezupełnością wyroku sądu rewizyjnego nie zachodziła - w swej istocie - jakościowa różnica.Jeżeli wyrok sądu I instancji jest niezupełny, a strona nie zgłosi w terminie 2 tygodni wniosku o jego uzupełnienie, stan litis pendentis gaśnie. Przedmiot pominięty w wyroku może się stać przedmiotem nowego procesu, skoro nie istnieje nic, co stwarzałoby przeszkodę litispendencji albo przeszkodę powagi rzeczy osądzonej. Natomiast jeżeli wyrok sądu rewizyjnego nie rozstrzygnął o całości przedmiotu zaskarżenia, to istnieje nadal wyrok sądu I instancji, który - w części pominiętej w wyroku sądu rewizyjnego - nie utracił swego bytu. Nie do przyjęcia byłby bowiem pogląd, jakoby w razie niezupełności wyroku sądu rewizyjnego bezczynność strony (a mianowicie niezgłoszenie w terminie dwóch tygodni wniosku o uzupełnienie wyroku) niweczyła wyrok sądu I instancji, jakoby zatem strony mogły kiedykolwiek swą bezczynnością w toku postępowania rewizyjnego niweczyć wyrok sądu I instancji. Bezczynność stron w toku postępowania rewizyjnego może co najwyżej spowodować umorzenie postępowania rewizyjnego (art. 198 k.p.c.), czego następstwem nie jest jednak zniweczenie wyroku sądu I instancji, lecz - właśnie przeciwnie - jego uprawomocnienie się (zdanie drugie art. 198 § 2 k.p.c.). Ubocznie można zaznaczyć, że w ogólności tendencja nowel do k.p.c. z dnia 20 lipca 1950 r. i z dnia 23 kwietnia 1953 r. skierowana jest m.in. przeciwko nieograniczonej możliwości niweczenia przez strony bytu procesu; przykładem tej tendencji może być dwukrotna nowelizacja art. 195 k.p.c., wskutek której zgodna wola lub bezczynność stron nie pociąga już za sobą automatycznie zawieszenia postępowania ("sąd może"), a więc nie musi prowadzić do jego umorzenia w razie dalszej bezczynności (art. 198 k.p.c.).Wyrok sądu I instancji - w części, która mimo zaskarżenia została pominięta w wyroku sądu rewizyjnego - ani nie staje się prawomocny, ani nie zostaje uchylony, ani nie traci swego bytu; jest nadal wyrokiem nieprawomocnym, który istnieje nadal i który nie może utracić swego bytu wskutek bezczynności stron. Z samej istoty postępowania rewizyjnego wynika więc, że w razie pominięcia w wyroku sądu rewizyjnego rozstrzygnięcia co do przedmiotu zaskarżenia, strona nie jest związana żadnym terminem do złożenia wniosku o uzupełnienie wyroku, które zresztą - nawet bez jej wniosku - może nastąpić z urzędu. O tyle więc art. 356 k.p.c. nie może mieć zastosowania w stosunku do niezupełnego wyroku sądu rewizyjnego. Będzie on natomiast - poprzez art. 390 § 1 k.p.c. - miał pełne zastosowanie w postępowaniu rewizyjnym wówczas, gdy niezupełność wyroku sądu rewizyjnego polega na pominięciu rozstrzygnięcia w przedmiocie nie objętym zaskarżonym orzeczeniem, a więc np. na pominięciu rozstrzygnięcia o kosztach postępowania rewizyjnego. Tylko taka niezupełność wyroku sądu rewizyjnego jest analogiczna do niezupełności wyroku sądu I instancji, a więc tylko w takim przypadku uzupełnienie wyroku sądu rewizyjnego nastąpić może wyłącznie na wniosek strony, zgłoszony w terminie dwutygodniowym, jak to przewiduje art. 356 k.p.c.A zatem jeżeliby nawet przyjąć, że w niniejszej sprawie cała część oddalająca pierwszego wyroku Sądu Wojewódzkiego została przez powódkę zaskarżona rewizją, a więc że pierwszy wyrok Sądu Najwyższego jest wyrokiem niezupełnym, to nawet przy takim założeniu Sąd Wojewódzki mógłby ponownie rozpoznawać ten sam przedmiot tylko w granicach, w jakich jego poprzednie orzeczenie zostało uchylone, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania. Jeżeliby bowiem pierwszy wyrok Sądu Najwyższego był niezupełny, otwarta byłaby kwestia jego uzupełnienia. Dopiero jeżeliby w wyroku uzupełniającym Sąd Najwyższy uchylił dalszą część pierwszego wyroku Sądu Wojewódzkiego z przekazaniem do ponownego rozpoznania, mógłby ten Sąd w swym drugim wyroku ponownie rozpoznać tę część przedmiotu procesu. Skoro jednak uzupełnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1957 r. nie nastąpiło, a pierwszy wyrok Sądu Wojewódzkiego został w części oddalającej uchylony tylko do wysokości zasądzenia kwoty 16.833,63 zł i tylko w tym zakresie sprawa została Sądowi Wojewódzkiemu przekazana do ponownego rozpoznania - zaskarżony (drugi) wyrok Sądu Wojewódzkiego, w części zawierającej ponowne rozstrzygnięcie powyżej tej granicy, podlega uchyleniu, a wniosek powódki o wydanie takiego rozstrzygnięcia - odrzuceniu. W tej zatem części zapada takie samo rozstrzygnięcie, jakie - ze zbliżonych przyczyn - nastąpiło w równoległej sprawie między tymi stronami (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 1958 r. 1 CR 159/58, sygn. Sądu Wojewódzkiego C 751/57).Uzasadnienie prawneRozpoznając z kolei zarzuty rewizji co do pozostałej części zaskarżonego wyroku, Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Na skutek uwzględnienia rewizji pozwanej uchyleniu ulega również zawarte w zaskarżonym wyroku orzeczenie o kosztach, które powódka zaskarżyła zażaleniem.