I CR 28/54

SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przekazanych przez Sąd Wojewódzki w Kielcach Ośrodek w Radomiu postanowieniem z dnia 21 maja 1954 r., wydanym w sprawie z powództwa Aleksandry W. przeciwko Mateuszowi W., Franciszkowi Z. i Katarzynie Z. o unieważnienie aktu notarialnego, do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnień prawnych:1)"Czy w związku z wejściem w życie art. 21 § 1 Kod. rodz. i art. XVIII przep. wpr. kod. rodz. może powoływać się na rękojmię wiary publicznej księgi wieczystej nabywca nieruchomości, który w chwili kupna wie, że zbywca, wpisany jako wyłączny właściciel do księgi wieczystej, jest żonaty i że nie uwidoczniony w księdze wieczystej dom wystawiony na gruncie hipotecznym został wybudowany w czasie trwania małżeństwa zbywcy?"2)Czy dla przypisania nabywcy złej wiary z art. 22 pr. rzecz. konieczna jest pozytywna i konkretna świadomość nabywcy, iż treść księgi wieczystej jest niezgodna z rzeczywistym stanem, czy też wystarczy wykazanie, iż nabywca mógł przypuszczać lub powinien był przypuszczać na podstawie posiadanych wiadomości, iż treść księgi wieczystej jest niezgodna z rzeczywistym stanem?"postanowił udzielić następujących odpowiedzi:1)"Osoba, która po wejściu w życie Kodeksu rodzinnego przez czynność prawną nabyła odpłatnie własność nieruchomości od wpisanego do księgi wieczystej jako właściciela, może powoływać się na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych, mimo że w chwili nabycia wiedziała, iż zbywca pozostaje w związku małżeńskim i że nabył on nieruchomość w czasie trwania swego małżeństwa."2)"Do przypisania złej wiary z art. 22 pr. rzecz. konieczna jest świadomość nabywcy, że treść księgi wieczystej jest niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym; istnienie takiej świadomości wykazane być może jednak wszelkimi środkami dowodowymi, nie wyłączając domniemań faktycznych."Uzasadnienie faktyczneW związku z przedstawionymi do rozstrzygnięcia zagadnieniami prawnymi Sąd Najwyższy zważył, co następuje:I.Od zasady, zgodnie z którą przepisy Kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej stosuje się do istniejącego jeszcze w chwili wejścia w życie tego Kodeksu majątku dorobkowego małżonków, bez względu na czas jego nabycia, istnieją wyjątki. Pierwszy z nich polega na tym, że zasada ta dotyczy jedynie przypadku, gdy stosunki majątkowe małżonków podlegały ustrojowi ustawowemu przewidzianemu w prawie małżeńskim majątkowym, tj. gdy małżonkowie nie poddali ich ustrojowi umownemu (art. 14 pr. małż. maj.), do którego mają w dalszym ciągu zastosowanie przepisy obowiązujące w chwili zawarcia majątkowych umów małżeńskich (art. XX § 1 przep. wpr. kod. rodz.), o ile małżonkowie nie skorzystali z prawa zmiany dotychczasowego ustroju majątkowego stosownie do przepisów Kodeksu rodzinnego (art. XX § 2 przep. wpr. kod. rodz.). Drugi wyjątek obejmuje sytuacje, w których stosunki majątkowe małżonków w czasie wejścia w życie Kodeksu rodzinnego podlegały ustrojowi przymusowemu (art. XIX przep. wpr. kod. rodz. w związku z art. 55 i 56 pr. małż. maj.). Do wyjaśnienia, czy przepisy Kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej mają zastosowanie do majątku małżonków, którzy związek swój zawarli przed wejściem w życie tego dekretu, nie wystarcza zatem stwierdzenie faktu, że majątek taki został nabyty w czasie trwania małżeństwa, lecz poza tym konieczne jest ustalenie, że nie zachodzą przewidziane wyżej wyjątki.Również jednak w przypadku, gdy samo stosowanie przepisów Kodeksu rodzinnego nie budzi wątpliwości, tj. gdy małżeństwo zostało zawarte pod rządem tego Kodeksu, nie wszystkie przedmioty majątkowe nabyte przez małżonka w czasie trwania małżeństwa wchodzą do wspólności ustawowej.Wynika to przede wszystkim z faktu, że małżonkowie mogą zawierać majątkowe umowy małżeńskie zastrzegające wspólność w zakresie węższym od ustawowej (art. 26 § 1 Kod. rodz.). Ponadto do majątku wspólnego należą takie tylko przedmioty, które stanowią dorobek małżonka (art. 21 § 1 Kod. rodz.). Nie podlegają też wspólności przedmioty osobistego użytku, przedmioty potrzebne do wykonywania zawodu oraz przedmioty majątkowe nabyte przez spadek, zapis lub darowiznę (art. 21 § 2 Kod. rodz.).Tak więc do stwierdzenia, czy dany przedmiot majątkowy objęty jest wspólnością ustawową, nie wystarcza ustalenie, że nabywca jego pozostaje w związku małżeńskim oraz że przedmiot został nabyty w czasie trwania małżeństwa, lecz konieczne jest poza tym wyjaśnienie, czy dany przedmiot stanowi w ogóle dorobek (a nie np. "surogacje", tzn. czy nie został nabyty w zamian za inny przedmiot, uzyskany przez małżonka przed zawarciem małżeństwa i należący do jego majątku osobistego), czy nie przypadł małżonkowi w drodze spadku, zapisu lub darowizny, wreszcie czy nie został wyłączony ze wspólności na podstawie majątkowej umowy małżeńskiej. Jeśli zaś chodzi o przedmioty nabyte przez małżonka przed wejściem w życie Kodeksu rodzinnego wyeliminowanie skutków wspólności ustawowej może prócz tego wynikać także z obowiązującej małżonków nadal majątkowej umowy małżeńskiej, jak również z przepisów o ustroju przymusowym.Przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne wiąże się z zagadnieniem rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych i dotyczy kwestii, czy do przyjęcia złej wiary nabywcy wyłączającej taką rękojmię wystarcza ustalenie jego świadomości, "że zbywca wpisany jako wyłączny właściciel do księgi wieczystej jest żonaty i że nie uwidoczniony w księdze wieczystej dom wystawiony na gruncie hipotecznym został wybudowany w czasie trwania małżeństwa zbywcy".Przede wszystkim należy zaznaczyć, iż podkreślona w pytaniu okoliczność, że dom wybudowany w czasie trwania małżeństwa zbywcy nie został uwidoczniony w księdze wieczystej, nie ma dla rozważanej kwestii istotnego znaczenia. Stosownie bowiem do art. 5 pr. rzecz., budowle uważane są za część składową nieruchomości, a części takie w myśl art. 9 pr. rzecz. nie mogą być z reguły przedmiotem odrębnych praw rzeczowych. Księgi wieczyste zaś prowadzi się dla nieruchomości, a nie dla ich części składowych (art. 4 prawa o ks. wiecz.).Jeśli chodzi o złą wiarę nabywcy, przesłanką do jej przyjęcia musi być stwierdzenie, że nabywca wiedział, iż treść księgi wieczystej jest niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym (art. 22 § 1 pr. rzecz.).Skoro więc z przytoczonych wyżej rozważań wynika, iż z faktu, że sprzedawca nieruchomości pozostaje w związku małżeńskim oraz że dom wystawiony został po zawarciu tego związku, nie można jeszcze wysnuć wniosku, że nieruchomość stanowi przedmiot wspólności ustawowej, zwłaszcza gdy zarówno zawarcie związku małżeńskiego, jak i nabycie przez małżonka nieruchomości (wybudowanie domu), nastąpiły przed wejściem w życie Kodeksu rodzinnego, należy uznać, że świadomość powyższych okoliczności nie stanowi przeszkody do powoływania się nabywcy na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych.Stanowisko odmienne przekreślałoby całkowicie wartość praktyczną art. 20 pr. rzecz. i wbrew ustanowionej w nim zasadzie nakładałoby na kandydata na nabywcę nieruchomości obowiązek prowadzenia dochodzeń co do szeregu przytoczonych wyżej okoliczności, niejednokrotnie nader trudnych do wyjaśnienia. Prowadziłoby to nie tylko do podważenia rękojmi wiary publicznej, lecz wręcz do poderwania wszelkiej wiarogodności ksiąg wieczystych i skuteczności dokonywanych na ich podstawie czynności prawnych.Wyłaniające się na tym tle trudności musiałyby doprowadzić w praktyce do domagania się nabywców, aby we wszelkich czynnościach prawnych dokonywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim poza małżonkiem wyłącznie uprawnionym do rozporządzenia swym prawem brał udział także jego współmałżonek, a więc niejako do wzajemnej kurateli faktycznej małżonków. Tego zaś rodzaju praktyka byłaby oczywiście sprzeczna z założeniami Kodeksu rodzinnego, według których zawarcie małżeństwa nie może prowadzić do ograniczenia samodzielności małżonka w sferze stosunków majątkowych, które wyłącznie go dotyczą.Należy przy tym nadmienić, że stosowanie przepisów o rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych nie pozostaje w kolizji z koniecznością doceniania wagi praw majątkowych małżonków wynikających ze wspólności ustawowej. Prawa te znajdują bowiem pełną ochronę w przepisach, upoważniających zainteresowanego małżonka do wystąpienia z żądaniem usunięcia niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym (art. 23 pr. rzecz.) i do ujawnienia takiego roszczenia przez ostrzeżenie, które w odpowiednim zakresie wyłącza rękojmię wiary publicznej księgi wieczystej (art. 24 pr. rzecz.), a którego wpis może być nakazany zarządzeniem tymczasowym nawet bez potrzeby uprawdopodobnienia, że roszczenie jest zagrożone (art. 25 pr. rzecz.).Z tych względów na pierwsze z przedstawionych przez Sąd Wojewódzki pytań należało udzielić odpowiedzi wyłuszczonej w punkcie pierwszym sentencji.II.Treść odpowiedzi na drugie pytanie Sądu Wojewódzkiego, opiera się w znacznej mierze na przesłankach poprzednio już przytoczonych.Stosownie do art. 22 § 1 pr. rzecz., w złej wierze jest ten, kto wie, iż treść księgi wieczystej jest niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym. Aby więc przyjąć złą wiarę nabywcy nieruchomości, należy ustalić, że rzeczywisty stan prawny, odmienny od ujawnionego w księdze wieczystej, był mu wiadomy. Do tego zaś konieczne jest stwierdzenie, że świadomością nabywcy objęte były zarówno wszelkie elementy faktyczne, jak i elementy oceny prawnej, konieczne do zdania sobie sprawy z rzeczywistego stanu prawnego. Nie może natomiast wystarczyć ustalenie, że nabywcy znane były niektóre tylko z elementów faktycznych lub nawet wszelkie takie elementy, jeśli poziom orientacji nabywcy w dziedzinie przepisów prawnych wyłącza możliwość przypisywania mu znajomości rzeczywistego stanu prawnego. Tym bardziej zaś nie można przypisać złej wiary nabywcy, który znając tylko niektóre z elementów niezbędnych do wyjaśnienia rzeczywistego stanu prawnego, nie podjął starań o ich uzupełnienie, zwłaszcza gdy znane mu elementy oczywiście nie mogły wystarczyć do wyrobienia sobie poglądu o rzeczywistym stanie prawnym. Nie można więc np. uznać złej wiary nabywcy na podstawie przytoczonego w uzasadnieniu pytania przez Sąd Wojewódzki twierdzenia strony powodowej, że zbywca informował nabywcę o swym zamiarze dania powódce części pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży nieruchomości. Na taką bowiem decyzję małżonka, poza prawami powódki wynikającymi ze wspólności ustawowej, mogły także wpłynąć inne czynniki, np. inne zobowiązania nabywcy wobec swej małżonki, chęć przyjścia jej z pomocą itp.Z tego, co powiedziano wyżej, nie wynika jednak, aby stwierdzenie pozytywnej i konkretnej świadomości nabywcy nieruchomości o rzeczywistym stanie prawnym i niezgodności jego z treścią księgi wieczystej mogło nastąpić jedynie na podstawie dowodów bezpośrednich, np. w postaci przyznania nabywcy, co byłoby oczywiście zjawiskiem wyjątkowym. Wręcz przeciwnie, wniosek o świadomości nabywcy może i z reguły musi być wyprowadzany z dowodów pośrednich, a przede wszystkim z domniemań, które mogą stanowić następstwo udowodnienia, że nabywcy znane były takie okoliczności, które wyłączają jego nieświadomość co do rzeczywistego stanu prawnego lub że wyłączenie takiej nieświadomości wynika z jego postępowania.