I CO 25/55

SentencjaSąd Najwyższy w obecności przedstawiciela Generalnej Prokuratury rozpoznawał w dniu 27 czerwca 1955 r. wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 maja 1955 r. o wyjaśnianie następującej wątpliwości prawnej:"Czy z mocy art. XVIII przep. wpr. kod. rodz. przepisy Kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej stosuje się do istniejącego w chwili wejścia w życie tego Kodeksu majątku dorobkowego powstałego kiedykolwiek po zawarciu związku małżeńskiego, czy jedynie do takiego majątku, który powstał pod rządem prawa małżeńskiego majątkowego z 1946 r.?"Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby powziął następującą uchwałę:"Z mocy art. XVIII przep. wpr. kod. rodz. przepisy Kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej stosuje się do istniejącego w chwili wejścia w życie tego Kodeksu majątku dorobkowego powstałego kiedykolwiek po zawarciu związku małżeńskiego."Uzasadnienie faktyczneZagadnienie objęte pytaniem Ministra Sprawiedliwości było już rozważane w orzecznictwie Sądu Najwyższego.W postanowieniu sygn. Ł. C. 1194/50 z dnia 4 listopada 1950 r. wyrażony został pogląd, że art. XVIII przep. wpr. kod. rodz. ma na względzie majątek dorobkowy powstały kiedykolwiek po zawarciu związku małżeńskiego, oraz że ocena, "które przedmioty stanowią dorobek małżonków i objęte są wspólnością ustawową" przewidzianą w Kodeksie rodzinnym, dokonywana być musi na podstawie przepisów tego Kodeksu. Pogląd analogiczny wynika z treści uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego sygn. I CO. 28/54 z dnia 22 września 1954 r.Odmienne natomiast stanowisko zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniach sygn. C. 2785/52 z dnia 28 stycznia 1953 r. oraz sygn. II C. 835/53 z dnia 25 września 1953 r. W drugim z nich stwierdzono, co następuje:"Majątek osobisty małżonków istniejący w chwili wejścia w życie Kodeksu rodzinnego zachował swój charakter majątku osobistego również pod rządem Kod. rodz. Art. XVIII przep. wpr. kod. rodz. (…) sytuacji prawnej małżonków nie zmienił. Przepis ten dotyczy majątku dorobkowego w rozumieniu prawa małżeńskiego majątkowego, a istniejącego w chwili wejścia w życie Kod. rodz.". Pogląd ten Sąd Najwyższy wyprowadza z treści art. XI i XIII przep. wpr. pr. małż. maj. w związku z art. 15 i 16 tegoż Prawa. Na podstawie wymienionych przepisów małżonkowie, którzy przed wejściem w życie Prawa małż. maj. nie zawarli majątkowej umowy małżeńskiej (art. XI przep. wpr. pr. mał. maj.) ani też w ciągu roku od dnia wejścia w życie tego Prawa nie zażądali ustanowienia przez sąd ustroju rozdzielczości (art. XIII § 1 tychże przepisów), podlegali ustrojowi ustawowemu przewidzianemu w Prawie małż. maj. od dnia 1 października 1947 r. Ponieważ zaś z mocy art. 16 pkt 1 pr. małż. maj. "majątek, jaki małżonek miał w chwili powstania ustroju ustawowego" był majątkiem osobistym, przeto według poglądu omawianego orzeczenia zachowuje on nadal tenże charakter pod rządem Kodeksu rodzinnego i norma art. XVIII przep. wpr. kod. rodz. nie może mieć do niego zastosowania. Przepis ten bowiem rozciąga wprawdzie skutki wspólności ustawowej na istniejący jeszcze w chwili wejścia w życie Kodeksu rodzinnego majątek dorobkowy, ale tylko na majątek dorobkowy w rozumieniu przepisów pr. małż. maj. Takim zaś, zgodnie z art. 16 pkt 1 pr. małż. maj., nie jest majątek nabyty przez jednego z małżonków przed upływem roku od daty wejścia w życie pr. małż. maj., tj. przed 1 października 1947 r., od kiedy w myśl powołanych wyżej przepisów stosunki majątkowe małżonków poddane zostały ustrojowi ustawowemu przewidzianemu w pr. małż. maj.Z przedstawionych rozbieżnych poglądów wyrażonych w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego wynika, że odpowiedź na przedstawione przez Ministra Sprawiedliwości pytanie prawne zależy od tego, według jakich przepisów kwalifikować należy majątek małżonków istniejący w chwili wejścia w życie Kodeksu rodzinnego, jako dorobkowy. Ocena przeprowadzona na podstawie przepisów pr. małż. maj. prowadzi do wniosku, że za majątek dorobkowy uznać można jedynie dorobek uzyskany przez małżonków po dniu 1 października 1947 r., gdyż przedmioty majątkowe należące do małżonków w tej dacie, tj. w chwili powstania ustroju ustawowego, stanowiły majątek osobisty każdego z nich. Tym samym art. XVIII przep. wpr. kod. rodz. miałby przy tym założeniu zastosowanie tylko do majątku powstałego pod rządem pr. małż. maj. i to dopiero po upływie pierwszego roku jego mocy obowiązującej. Przy założeniu przeciwnym norma art. XVIII przep. wpr. kod. rodz "nakazująca stosowanie przepisów Kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej do istniejącego jeszcze majątku dorobkowego małżonków bez względu na czas jego nabycia" działałaby bez ograniczeń i zgodnie ze swym dosłownym brzmieniem, obejmując cały zachowany w dniu wejścia w życie Kodeksu rodzinnego dorobek, obejmujący również przedmioty majątkowe nabyte przed 1 października 1947 r.Uzasadnienie prawneRozważając powyższe zagadnienie, należy mieć na uwadze, co następuje:Ustrój ustawowy przewidziany w pr. małż. maj. polegał w istocie rzeczy na rozdzielności majątkowej małżonków przy wspólnej w równych częściach własności ich dorobku, jaki okaże się po ustaniu tego ustroju. Poza unormowaniem ustroju ustawowego pr. małż. maj. zawierało szeroko rozbudowane przepisy o umownych ustrojach majątkowych, których wybór pozostawiony był całkowitej swobodzie małżonków. System taki usuwał wprawdzie ze stosunków między małżonkami elementy supremacji prawnej męża, jaka z reguły cechuje ustawodawstwa burżuazyjne, nie stwarzał jednak warunków rzeczywistego, a nie formalnego tylko, równouprawnienia kobiety w małżeństwie. Dotyczyło to zwłaszcza kobiet nie pracujących zawodowo, lecz poświęcających swój czas w całości pracy w gospodarstwie domowym i wychowaniu dzieci, a w związku z tym w czasie trwania małżeństwa pozbawionych wszelkiego udziału w uzyskanym wyłącznie przez męża dorobku (poza przedmiotami urządzenia domowego).Kodeks rodzinny stanowi pod tym względem poważny krok naprzód. Nie tylko bowiem wprowadził ustrój wspólności ustawowej, lecz nadto ograniczył w sposób istotny dopuszczalność odmiennego normowania stosunków wzajemnych małżonków w majątkowych umowach małżeńskich (art. 28), wykazując poza tym w szeregu przepisów szczególną troskę o zagwarantowanie właściwej pozycji prawno-majątkowej kobietom, które nie mogą pracować zawodowo, wskutek konieczności osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i prowadzeniu gospodarstwa domowego (art. 18 zd. drugie, art. 27 § 2, art. 39 § 1 zd. drugie). W ten sposób na rozważanym odcinku Kodeks rodzinny realizował w pełni postulat rzeczywistego równouprawnienia kobiety w małżeństwie, dając wyraz stanowisku, że w aktualnym układzie stosunków społeczno-ekonomicznych realizację tę w sposób najbardziej skuteczny zapewnia szerokie stosowanie zasad wspólności ustawowej.Odmiennie też, niż to miało miejsce przy wprowadzeniu prawa małżeńskiego majątkowego, którego przepisy miały zastosowanie jedynie do stosunków majątkowych "powstałych po jego wejściu w życie" (art. X przep. wpr. pr. małż. maj.), art. X przep. wpr. kod. rodz. ustanawia zasadę ogólną, zgodnie z którą przepisy Kodeksu rodzinnego regulują także stosunki powstałe "przed jego wejściem w życie", jeżeli dalsze przepisy "inaczej nie stanowią". Taka zmiana ujęcia podstawowej normy przepisów wprowadzających wskazuje na tendencję szybkiego rozciągnięcia nowych zasad Kodeksu rodzinnego na wszelkie stosunki kształtujące się w rodzinach istniejących pod rządem tego Kodeksu i nie zezwala na honorowanie w tym zakresie jakichkolwiek praw nabytych, poza wyjątkami wyraźnie przewidzianymi w ustawie.Jeśli chodzi o stosunki majątkowe między małżonkami, wyjątki od przytoczonej wyżej zasady przewidują art. XIX i XX przep. wpr. kod. rodz. Pierwszy z nich wyłącza stosowanie przepisów o wspólności ustawowej w wypadku, gdy stosunki majątkowe małżonków podlegały w chwili wejścia w życie Kodeksu rodzinnego ustrojowi przymusowemu przewidzianemu w pr. małż. maj. Ustrój ten polegał zaś na rozdzielności majątkowej, która następowała z mocy prawa w razie ubezwłasnowolnienia lub upadłości jednego z małżonków (art. 55 pr. małż. maj.) albo na podstawie orzeczenia sądu wydanego na żądanie małżonka (art. 56 tegoż Prawa). Drugi z wymienionych wyżej przepisów nakazuje do majątkowych umów małżeńskich zawartych przed dniem wejścia w życie Kodeksu rodzinnego stosować przepisy prawa obowiązującego w czasie ich zawarcia. Oba wyjątki dotyczą zatem sytuacji, w których małżonkowie w chwili wejścia w życie Kodeksu rodzinnego nie podlegali ustrojowi ustawowemu i mają na względzie honorowanie woli małżonków wyrażonej w majątkowej umowie małżeńskiej, bądź też utrzymanie status quo, gdy istniejąca między małżonkami rozdzielność majątkowa wynika z przepisu ustawy lub wydanego na żądanie jednego z małżonków prawomocnego orzeczenia sądu.Poza powyższymi wyjątkami w małżeństwach istniejących w dniu wejścia w życie Kodeksu rodzinnego stosunki majątkowe małżonków od chwili wejścia w życie tego Kodeksu podlegają przepisem Kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej.Zasadzie tej daje właśnie wyraz art. XVIII przep. wpr. kod. rodz., ograniczając jednak działanie przepisów Kod. rodz. o wspólności ustawowej do istniejącego jeszcze majątku dorobkowego małżonków. Ograniczenie to zmierza do wyeliminowania możliwości sporów o nie istniejący już dorobek, w szczególności taki, którym jeden z małżonków wcześniej rozporządził, do czego był uprawniony z mocy art. 15 § 1 pr. małż. maj. I to jest jedyny zakres ograniczenia zawartego w analizowanym przepisie, który poza tym dla usunięcia wszelkich wątpliwości, jakie mogłyby powstać na tle różnego ujęcia dorobku w Kodeksie rodzinnym i w pr. małż. maj., wyraźnie zastrzega, że chodzi o majątek dorobkowy "bez względu na czas jego nabycia", tj. o wspólny majątek w rozumieniu art. 21 § 1 Kod. rodz., obejmujący przedmioty majątkowe "nabyte przez któregokolwiek z małżonków w czasie trwania małżeństwa i stanowiące jego dorobek".Stanowisko odmienne, zajęte w powołanych wyżej orzeczeniach Sądu Najwyższego sygn. C. 2785/52 i II C. 835/53. przyjmuje niezgodne z wynikiem poprzednich rozważań założenie, że po wejściu w życie Kodeksu rodzinnego zachowały moc nie tylko obowiązujące małżonków majątkowe umowy małżeńskie oraz rozdzielność majątkowa wynikająca z ustroju przymusowego, lecz także te skutki unormowania ustroju ustawowego w prawie małż. maj., w związku z którymi wyłączony był wówczas z dorobku majątek, jaki małżonek miał w czasie powstania tego ustroju.Takie założenie nie znajduje jednak oparcia w wyjaśnionej wyżej treści art. XVIII przep. wpr. kod. rodz. i jest sprzeczne z art. X tychże przepisów, który w braku odmiennego unormowania ustawowego nakazuje stosowanie przepisów Kodeksu rodzinnego "do stosunków nim objętych, chociażby powstały przed jego wejściem w życie".Prowadziłoby ono w konsekwencji do konieczności niejednolitego traktowania zakresu majątku dorobkowego małżeństw, podlegających przepisom o wspólności ustawowej przewidzianej w Kodeksie rodzinnym oraz szłoby na przekór oczywistej i obowiązującej jako kryterium wykładni tendencji Kodeksu rodzinnego do najpełniejszej realizacji jego postępowych zasad w dziedzinie równouprawnienia małżonków pod względem praw majątkowych.Kierując się powyższymi rozważeniami, Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby Cywilnej postanowił na przedstawione pytanie prawne udzielić odpowiedzi wyłuszczonej w sentencji uchwały.