III KO 74/54

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w sprawie Leona K., osk. z art. 132 § 1 i 133 § 1 k.k. oraz z art. 163 k.k., po wysłuchaniu wniosku Prokuratora postanowił przedstawioną przez Sąd Wojewódzki w Szczecinie w trybie art. 390 k.p.k. kwestię prawną wymagającą zasadniczej wykładni ustawy:1)Czy w razie wniesienia aktu oskarżenia przez oskarżyciela publicznego, nie będącego prokuratorem, sąd jest związany wniesionym aktem oskarżenia pod względem właściwości rzeczowej, mimo oczywistej bezzasadności kwalifikacji prawnej, wskazanej w akcie oskarżenia?2)Czy sąd niższy, niewłaściwy do rozpoznania sprawy skutkiem związku spraw karnych (connexitas causarum), o ile chce ją rozpoznać w zakresie swej właściwości (art. 12 § 1 k.p.k.), winien przed jej rozpoznaniem wydać orzeczenie o wyłączeniu pozostałych zarzutów (art. 10 § 2 k.p.k.) pod rygorem nieważności wydanego w sprawie wyroku, czy też może to uczynić w czasie późniejszym, włączając w to wydanie wyroku formalnego?rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1)Podstawą sprawy karnej jest wydarzenie faktyczne opisane w akcie oskarżenia. Przedmiotem procesu jest czyn przestępny konkretnej osoby, a nie kwalifikacja tego czynu, zawarta w akcie oskarżenia. Wadliwa przeto kwalifikacja czynu dokonana przez oskarżyciela nie wiąże sądu.Zasada ta obowiązuje również przy badaniu właściwości rzeczowej sądu. Sąd ma nie tylko prawo, ale także obowiązek zbadać swą właściwość do rozpoznania sprawy i z urzędu rozstrzygnąć o swojej właściwości (art. 10 § 1 k.p.k.).W razie gdy kwalifikacja prawna uzasadniająca określoną właściwość jest oczywiście bezzasadna, Sąd nie jest nią związany (orzeczenie S.N. z dn. 23.08.1954 r., sygn. I K. Rn. 704/54). Jeżeli się okaże, że akt oskarżenia błędnie zakwalifikował czyn jako przestępstwo, które należało do właściwości sądu wyższego rzędu, sąd rozpozna także sprawę w przedmiocie tego czynu, stosując kwalifikację właściwą i nie narazi się przez to na zarzut nieważności. Jeżeli np. akt oskarżenia skwalifikuje czyn będący uszkodzeniem cudzego mienia (podpalenie stogu siana w polu) jako pożar, sąd powiatowy może rozpoznać sprawę jako przestępstwo z art. 263 § 3 k.k. W przypadku odwrotnym sąd powiatowy winien uznać swą niewłaściwość i kwalifikując czyn jako przestępstwo z art. 215 § 1 k.k., przekazać sprawę Sądowi (Prokuraturze) wyższego rzędu, gdyż przestępstwo to należy obecnie do właściwości Sądu Wojewódzkiego (art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k.).Może się również zdarzyć, iż akt oskarżenia rozczłonkuje niesłusznie czyn przestępny na kilka zarzutów, stosując do nich różne kwalifikacje zbiegające się w owym czynie, z których jedna błędnie zastosowana uzasadniałaby właściwość sądu rzędu wyższego.W takim przypadku sąd niższego rzędu (sąd powiatowy) rozpozna sprawę poprawiając błędną kwalifikację i przypisując oskarżonemu jedno przestępstwo w oparciu o art. 36 k.k.Jeżeli natomiast spośród przestępstw pozostających ze sobą w zbiegu realnym sąd nie rozpoznawał sprawy o jedno z nich, to zachodzi przypadek sententiae non existentis (nie ma sentencji) i wówczas sąd może sprawę rozpoznać dodatkowo, jeżeli jest właściwy, a jeżeli czyn ten należy do właściwości sądu wyższego rzędu sprawę o ten czyn przekaże temu sądowi.2)Według art. 12 § 1, orzeczenie wydane przez sąd niższego rzędu z obrazą przepisów o właściwości rzeczowej jest z mocy prawa nieważne. Jest to jedna z przyczyn nieważności bezwzględnej, gdyż tak Kodeks postępowania karnego jak też nauka procesu karnego dopuszcza także inne przyczyny uznania wyroku za nieważny (art. 377 lit. b i c k.p.k.).Uznanie wyroku za nieważny - poza przypadkami wyraźnie w ustawie określonymi - należy do przypadków wyjątkowych, bo zachodzi tylko wówczas, jeżeli nastąpiło pogwałcenie przez sąd podstawowych zasad postępowania karnego, których niezachowanie odbiera procesowi wszelką moc prawną, a orzeczeniu charakter prawnego orzeczenia sądowego (por. Zb. O. nr 42/52).Nie stanowi oczywiście przyczyny bezwzględnej nieważności obraza przepisów postępowania karnego nie mająca takiego charakteru, chociażby nawet sąd rewizyjny był obowiązany uwzględnić ją z urzędu, niezależnie od podniesionych zarzutów rewizyjnych (art. 378 § 1 lit. a, b, c, d k.p.k.).Nieważność może dotyczyć całości lub części orzeczenia; może ona być częściową, gdy przyczyna nieważności odnosi się tylko do jednego spośród rzeczowo zbiegających się przestępstw.3)Właściwość z łączności spraw karnych, przewidziana w treści art. 24 § 2 k.p.k., jest właściwością rzeczową wyjątkową w stosunku do zwykłej. Opiera się ona na założeniu celowości rozpoznawania w jednym postępowaniu spraw o wszystkie przestępstwa dotąd nie osądzone, a popełnione przez tę samą osobę lub też o czyny popełnione przez uczestników przestępstwa. Właściwość ta, jako wyjątkowa, uchyla zwykłą właściwość rzeczową na rzecz sądu wyższego rzędu, gdyż wśród spraw połączonych związkiem spraw karnych występują i takie, które normalnie podlegałyby rozpoznaniu w I instancji przez sąd niższego rzędu. Wyjątkowość tej właściwości nie sięga jednak tak daleko, by przekreślać w ogóle uprawnienia sądu niższego rzędu do rozpoznawania pewnej kategorii spraw w granicach właściwości ustawowo dla tego sądu przewidzianej.Rozpoznanie przeto przez sąd niższego rzędu sprawy, która na zasadzie art. 24 k.p.k. podlega właściwości sądu wyższego rzędu, chociażby procesowo wadliwe, nie powoduje nieważności takiego orzeczenia.Sąd właściwy w myśl art. 23 lub 24 k.p.k. może wyłączyć sprawę danego oskarżonego lub danego przestępstwa, jeżeli uzna, że odrębne rozpoznanie przyczyni się do uproszczenia lub przyśpieszenia postępowania.W zasadzie pożądanym i celowym jest łączne rozpoznanie spraw o zbiegające się przestępstwa i spraw przeciw uczestnikom danego przestępstwa.Zbyt pochopne rozdzielenie postępowania może utrudnić wykrycie prawdy obiektywnej, ustalenie właściwego stopnia zawinienia poszczególnych oskarżonych czy też sprawcy kilku przestępstw i, co za tym idzie, właściwe wymierzenie kary w stosunku do czynu i stopnia winy sprawców.Wyłączenie sprawy lub jej części w takich przypadkach może stanowić uchybienie uzasadniające przyczynę rewizyjną obrazy wspomnianych przepisów prawa procesowego, jeżeli wywrze ono wpływ na treść wyroku.W razie zbiegu przestępstw należących do właściwości sądów różnego rzędu właściwym do wyłączenia byłby sąd wyższego rzędu.Jeżeli uczyni to sąd niższego rzędu, który wyraźnie lub drogą faktu wyłączy sprawę o przestępstwo należące do sądu wyższego rzędu i rozpozna tylko sprawę o przestępstwo należące do swej właściwości, orzeczenia te nie będą nieważne. Przed nieważnością chroni je wyraźny przepis art. 12 § 1, zdanie drugie k.p.k. głoszący, iż wypowiedziana w art. 12 § 1 k.p.k. zasada, według której orzeczenie wydane przez sąd niższego rzędu z obrazą właściwości rzeczowej są nieważne, nie dotyczy orzeczeń w sprawach, dla których sąd wyższego rzędu stał się właściwy z mocy art. 24 § 2 k.p.k.Z powyższego wynika, że właściwość rzeczowa oparta tylko na łączności spraw ma charakter procesowy pozbawiony rygoru nieważności, zastrzeżonego w zasadzie dla naruszenia właściwości rzeczowej przez sądy niższego rzędu.