IV CR 395/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Teodozji S. przeciwko Juliannie L. o obniżenie deputatu za 1953 r., po rozpoznaniu rewizji pozwanej od wyroku Sądu Powiatowego w Tucholi z dnia 14 maja 1954 r.,zmienił zaskarżony wyrok i powództwo oddalił.Uzasadnienie faktycznePowódka Teodozja S. żądała obniżenia świadczeń w naturze przypadających za 1953 r. pozwanej Juliannie L. na podstawie aktu notarialnego z dnia 20 czerwca 1947 r., którym pozwana sprzedała powódce i nieżyjącemu obecnie jej mężowi należącą do niej nieruchomość rolną.Sąd Powiatowy powództwo częściowo uwzględnił, obniżając powyższe świadczenia o 6 q żyta, 15 q ziemniaków, 365 l mleka i 25 kg żywca wieprzowego, w pozostałej zaś części powództwo Teodozji S. oddalił. Jako podstawę prawną obniżenia "deputatu" pozwanej Sąd Powiatowy przyjął art. 3 przep. og. pr. cyw., uznając, że "obniżone świadczenia z tytułu dożywocia zapewniają pozwanej stopę życiową odpowiadającą możliwościom dochodowym gospodarstwa".Powyższy wyrok w części uwzględniającej powództwo zaskarżył pełnomocnik pozwanej rewizją opartą na podstawach przewidzianych w art. 371 § 1 pkt 1) i 3) k.p.c., w której wnosi o zmianę wyroku Sądu Powiatowego w zaskarżonej części i oddalenie powództwa w całości lub o uchylenie wyroku w tejże części i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Pełnomocnik powódki w złożonej odpowiedzi na rewizję wnosił o jej oddalenie.Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy, do którego sprawa przeszła w toku instancji, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące, jego zdaniem, poważne wątpliwości zagadnienie prawne:"Czy art. 3 przep. og. pr. cyw. może stanowić samodzielną podstawę powództwa?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejąwszy na mocy art. 388 § 1 k.p.c. sprawę do rozpoznania we własnym zakresie zważył, co następuje:Art. 3 przep. og. pr. cyw. określa granicę realizacji praw podmiotowych, ustanawiając zasadę, że czynienie z praw tych użytku dopuszczalne jest tylko w takim zakresie, by nie nastąpiło przy tym naruszenie zasad współżycia społecznego w Państwie Ludowym. Próbę przekroczenia tej granicy udaremnia omawiany przepis zawartym w nim zakazem takiego korzystania z przysługującego prawa, które by naruszało zasady współżycia społecznego w Państwie Ludowym.Z treści art. 3 przep. og. pr. cyw. wynika zatem, że kładzie on tamę jedynie czynieniu użytku z prawa w takich okolicznościach, w których narusza to zasady współżycia społecznego, nie podważa natomiast w żadnym stopniu samego prawa wierzyciela. Odwrotnie nawet, zastosowanie art. 3 przep. og. pr. cyw., tzn. odmowa ochrony prawnej aktualnemu roszczeniu uprawnionego, pojęciowo zakłada istnienie prawa po stronie występującego z roszczeniem, w przeciwnym bowiem razie nie wchodziłaby w rachubę odmowa ochrony prawnej, lecz bezpodstawność roszczenia. Nadmienić przy tym należy, że ocena roszczenia z punktu widzenia art. 3 przep. og. pr. cyw. staje się w ogóle aktualna dopiero w świetle konkretnej sytuacji w czasie, gdy wierzyciel z prawa swego czyni użytek. Samo bowiem istnienie prawa, choćby mogło być ono źródłem wymagalnych już roszczeń, nie daje jeszcze podstawy do stosowania powyższego przepisu, dopóki wierzyciel nie podejmie próby realizacji swego prawa.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że art. 3 przep. og. pr. cyw. może stanowić przesłankę obrony dłużnika przed skierowanym do niego roszczeniem, natomiast z istoty rzeczy nie nadaje się do konstruowania na jego podstawie samoistnych roszczeń dłużnika, a zwłaszcza roszczenia o obniżenie, czy inną zmianę treści ciążącego na dłużniku zobowiązania. Takie roszczenie bowiem musiałoby mieć oparcie w określonym przepisie prawa materialnego, zezwalającym na nowe ukształtowanie istniejącego już między dłużnikiem i wierzycielem stosunku prawnego, jak to np. ma miejsce w art. 269 k. z.W piśmie procesowym, które wpłynęło do Sądu Najwyższego w dniu 20 kwietnia 1955 r. pełnomocnik powódki twierdzi, że powództwo jego mocodawczyni znajduje oparcie w art. 3 k.p.c. Pogląd ten nie jest jednak słuszny. Powództwo przewidziane w art. 3 k.p.c. dotyczy bowiem ustalenia stosunku prawnego lub prawa, odnosi się zatem tylko do sytuacji, w której co do treści prawa lub stosunku prawnego zachodzi niepewność zagrażająca prawu powoda i uzasadniająca potrzebę udzielenia mu ochrony sądowej. Całkowicie odmiennie natomiast przedstawia się sprawa w sytuacjach wyłaniających się na tle stosowania art. 3 przep. og. pr. cyw., kiedy zakwestionowaniu ulega nie prawo wierzyciela, lecz tylko dopuszczalność uczynienia w danych okolicznościach użytku z tego prawa. Dlatego też również art. 3 k.p.c. nie może w takim wypadku usprawiedliwić powództwa dłużnika opartego na art. 3 przep. og. pr. cyw.W związku ze stanem faktycznym sprawy, z którego wynika, że powódka w akcie notarialnym z dnia 12 czerwca 1947 r. co do wykonania przyjętych na siebie obowiązków stosownie do art. 527 pkt 5) (obecnie 534 pkt 5) k.p.c. poddała się bezpośredniej egzekucji z aktu, zachodzi jeszcze potrzeba rozważenia, w jaki sposób mogłaby ona podjąć obronę opartą na art. 3 przep. og. pr. cyw. przeciwko prowadzonej w tym trybie egzekucji. Uznać należy, że w takim wypadku powódce służyłoby przewidziane w art. 573 § 1 pkt 2) k.p.c. powództwo o umorzenie egzekucji w całości lub w części, skoro zarzuty jej zmierzające do zastosowania art. 3 przep. og. pr. cyw. oparte są na zdarzeniach, które nastąpiły po sporządzeniu aktu notarialnego stanowiącego tytuł egzekucyjny. Zdarzenia te dotyczące stopnia obciążenia gospodarstwa rolnego powódki podatkami gruntowymi oraz dostawami obowiązkowymi mogą być też stwierdzone dowodem na piśmie w postaci zaświadczeń właściwych organów państwowych, jak tego wymaga powołany wyżej przepis k.p.c.Na postawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne należy przeto poza wskazanym wyżej wyjątkiem z art. 573 § 1 pkt 2) k.p.c. udzielić odpowiedzi przeczącej.Odpowiedź taka przesądza zarazem o wyniku rewizji, gdyż odmienne stanowisko zaskarżonego wyroku, który częściowo uwzględnił powództwo w oparciu o art. 3 przep. og. pr. cyw., narusza ten przepis, co mimo braku odpowiedniego zarzutu rewizji Sąd Najwyższy obowiązany jest z urzędu wziąć pod rozwagę (art. 380 § 1 pkt 4) k.p.c.).W tych warunkach zarzuty rewizji pozwanej nie wymagają już szczegółowego rozważenia, skoro nie mogą wpłynąć na wynik sprawy z uwagi na brak materialnoprawnej podstawy powództwa. Brak ten nie pozbawia natomiast powódki możności obrony przed ewentualnym roszczeniem pozwanej w płaszczyźnie art. 3 przep. og. pr. cyw. Przesłanki stosowania tego przepisu w analogicznej sytuacji wyjaśnione zostały przez Sąd Najwyższy w orzeczeniu I C. 468/53 z dnia 2 czerwca 1953 r. (Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej i Izby Karnej z 1954 r. zeszyt III, poz. 59).