I CO 8/55

SentencjaSąd Najwyższy w obecności przedstawiciela Generalnej Prokuratury rozpoznawał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 stycznia 1955 r. o wyjaśnienie:1."Czy o właściwości sądu do rozpoznawania spraw z powództwa z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1948 r. o odpowiedzialności i trybie postępowania w sprawach szkód w majątku wojskowym (Dz. U. Nr 36, poz. 246, zm. poz. 169/50) * decyduje wyłącznie art. 25 k.p.c., czy też przemiennie także art. 31 tego kodeksu?"2."Jaka instytucja jest w rozumieniu art. 25 k.p.c., gdy chodzi o wymienione sprawy, «organem państwa, z którego działalnością wiąże się dochodzone roszczenie»?"oraz wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 lutego 1955 r o wyjaśnienie zagadnienia:1."Czy art. 301 k.p.c. stosuje się także do powództwa ze stosunku pracy zakładu pracy przeciw pracownikowi?"2."Czy powództwo zakładu pracy przeciw pracownikowi (lub byłemu pracownikowi) o odszkodowanie za wyrządzone przez pracownika w toku wykonywania pracy szkody (np. manko) jest powództwem o roszczenie ze stosunku pracy w rozumieniu art. 301 k.p.c.?"Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby wydał następującą uchwałę:1."Art. 301 k.p.c. ma zastosowanie także do powództwa zakładu pracy przeciw pracownikowi (byłemu pracownikowi) o roszczenie ze stosunku pracy. W szczególności art. 301 k.p.c. ma zastosowanie do powództwa o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania przez pozwanego pracownika umowy o pracę."2."Do powództwa z art. 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1948 r. o odpowiedzialności i trybie postępowania w sprawach szkód w majątku wojskowym (Dz. U. Nr 36, poz. 246 i z 1950 r. Nr 20, poz. 169) nie mają zastosowania przepisy o właściwości przemiennej. Powództwo takie należy w myśl art. 25 k.p.c. wytoczyć przed sąd siedziby tej jednostki, w zakresie działalności której nastąpiła szkoda."Uzasadnienie faktyczneArt. 28, 29, 301, 31 i 33 k.p.c. dotyczą powództw "o roszczenie" wskazane w każdym z tych przepisów. Jednakże określenia "roszczenie" nie używają przepisy k.p.c. w znaczeniu jednolitym i choć w niektórych przepisach, w których kodeks mówi o "roszczeniu" jako o przedmiocie procesu, chodzi niewątpliwie o roszczenie w ścisłym znaczeniu materialnoprawnym (np. zrzeczenie się "roszczenia" - art. 209 § 1 k.p.c.), to jednak w innych przepisach zakres tego określenia jest odmienny i k.p.c. obejmuje nim niekiedy także przedmiot powództwa o pozytywne lub negatywne ustalenia prawa lub stosunku prawnego, a także przedmiot powództwa o ukształtowanie prawa. Dlatego też użycie w wymienionych na wstępie przepisach określenia "roszczenie" samo przez się nie przesądza jeszcze odpowiedzi na pytanie, czy dany przepis przewidujący właściwość przemienną obejmuje wszelkie obustronne powództwa wynikające z danego stosunku prawnego, czy też tylko niektóre, a mianowicie tylko takie, w których strona powodowa dochodzi własnego prawa podmiotowego, jakie według jej twierdzeń służy jej względem strony pozwanej.Aczkolwiek więc niejednolitość terminologii kodeksu nie pozwala na to, by wykładnię wymienionych na wstępie przepisów oprzeć na samym fakcie użycia w nich określenia "roszczenia", to jednak przy rozstrzyganiu kwestii zakresu tych przepisów nie może być pominięta okoliczność, że inne, dotyczące właściwości przemiennej, przepisy sąsiadujące, określenia tego nie używają i są sformułowane inaczej, co w zasadzie wskazuje na odmienność intencji ustawy. I tak z jednej strony art. 32 k.p.c. zawiera sformułowanie oczywiście ciaśniejsze niż powyższe przepisy mówiące o "roszczeniu", natomiast z drugiej strony art. 34 k.p.c. ujęty jest oczywiście szerzej. Pierwszy z ostatnio wskazanych przepisów, dając właściwość przemienną powództwu o zapłatę należności za prowadzenie sprawy, dotyczy wyraźnie materialnoprawnego roszczenia jednej tylko strony danego stosunku prawnego, a mianowicie pełnomocnika procesowego, odmawia jej natomiast powództwu strony drugiej, jeżeliby wytoczyła ona powództwo o ustalenie, że jej pełnomocnikowi procesowemu nie służy roszczenie o wynagrodzenie, a więc odmawia jej nawet wówczas, gdy przedmiot procesu byłby taki sam. Z drugiej zaś strony art. 34 k.p.c. obejmuje niewątpliwie wszelkie powództwa zarówno wynajmującego (wydzierżawiającego) przeciw najemcy (dzierżawcy), jak i powództwo kierunku przeciwnego, bez względu na to, czy chodzi o powództwo o zasądzenie, czy też o jakiekolwiek inne powództwo ze stosunku najmu lub dzierżawy. Podobnie też wymienione w art. 30 § 1 k.p.c. powództwa o ustalenie istnienia umowy albo o jej rozwiązanie lub unieważnienie mogą być wytoczone przez każdą ze stron danego stosunku prawnego.Z zestawienia poszczególnych przepisów o właściwości przemiennej (art. 28-34 k.p.c.) wynika zatem, że art. 28, 29, 301, 31 i 33 k.p.c., w których - inaczej niż to ma miejsce w ostatnio powołanych - mowa o powództwach "o roszczenie" określone w każdym z nich, stanowią wewnątrz przepisów o właściwości przemiennej odrębną grupę. Identyczność sformułowania każdego z tych sąsiadujących ze sobą przepisów przeciwstawia się stanowczo dopuszczalności rozbieżnej wykładni każdego z nich pod omawianym względem, zwłaszcza wobec wyżej wskazanej odmiennej konstrukcji innych przepisów o właściwości przemiennej. W szczególności wykładnia art. 301 i 31, których dotyczą rozstrzygane niniejszą uchwałą pytania, powinna być przeto jednolita.Dla tej jednolitej wykładni omawianej grupy przepisów szczególnie wyraźna wskazówka wynika z art. 28 k.p.c. Przepis ten przewiduje między innymi, że powództwa o wszelkie roszczenia alimentacyjne wytoczyć można według miejsca zamieszkania powoda. Kwestia alimentów może być przedmiotem zarówno powództwa osoby według jej twierdzeń uprawnionej do alimentacji, jak też może być przedmiotem powództwa o obniżenie wysokości alimentów lub skrócenie czasu trwania świadczeń alimentacyjnych (art. V przep. wpr. k.p.c., art. 41 kod. rodz.), wytoczonego przez drugą stronę tego samego stosunku prawnego. Nasuwa się zatem pytanie, czy właściwość przemienna z art. 28 k.p.c. służy także i ostatnio wymienionym powództwom. Na pytanie to należy odpowiedzieć przecząco z następujących motywów:W ogólności sensem instytucji właściwości przemiennej jest stworzenie dla strony powodowej tej dogodności, że może ona własną decyzją (art. 27 k.p.c.) wybrać sąd miejscowo właściwy spośród dwóch lub więcej sądów i pozbawić stronę pozwaną tej dogodności, jaką z reguły przedstawia procesowanie się przed sądem własnego miejsca zamieszkania, pobytu lub siedziby (art. 20, 21 i 25 k.p.c.). O ile chodzi o alimenty, szereg przepisów prawa procesowego wyraża niedwuznacznie postawę ustawodawcy, stwarzającego wiele szczególnych udogodnień dla osób dochodzących alimentów, jak w szczególności art. 153 § 5, 209 § 3, 329 § 2 pkt 2), 341 § 1, 343 § 1, 517 § 2, 537 § 2, 875 i 876 k.p.c. Tutaj właśnie należy również art. 28 k.p.c. Brak byłoby wszelkich podstaw do przyjęcia, jakoby udogodnienie procesowe, jakim jest właściwość przemienna z art. 28 k.p.c., służyć miało nie tylko temu, kto dochodzi swego materialnoprawnego roszczenia, lecz także i temu, kto neguje, całkowicie lub częściowo, uprawnienie alimentacyjne strony pozwanej. Jeżeli więc w art. 28 k.p.c. mowa o powództwie "o wszelkie roszczenia alimentacyjne", to chodzić tu może wyłącznie o powództwa osoby twierdzącej, że służy jej prawo podmiotowe względem strony pozwanej, natomiast nie są tym przepisem objęte powództwa kierunku przeciwnego, w których strona powodowa nie dochodzi swego prawa podmiotowego, lecz kwestionuje prawo strony pozwanej. Właściwość z art. 28 k.p.c. służy więc tylko powództwu osoby dochodzącej swego materialnoprawnego roszczenia alimentacyjnego względem strony pozwanej, a także roszczenia z art. 1221 k.z.Analogicznie należy rozumieć art. 31 k.p.c. O ile całkowicie zrozumiała jest intencja ustawy, stwarzającej w postaci prawa wyboru z art. 27 k.p.c. udogodnienie procesowe dla tego, kto - jak twierdzi - jest z tytułu czynu niedozwolonego podmiotem prawa względem pozwanego i tego prawa dochodzi (z reguły w formie powództwa o zasądzenie, niekiedy w formie powództwa o ustalenie, że służy mu dane prawo względem pozwanego), o tyle brak byłoby wszelkiej społecznej racji do stworzenia analogicznego udogodnienia dla osoby, która swym powództwem neguje w całości lub części istnienie roszczenia strony przeciwnej z tytułu czynu niedozwolonego (powództwo o negatywne ustalenie, bądź powództwo o obniżenie zasądzonej renty lub skrócenie czasu trwania świadczeń - art. 163 § 2 k.z.). Stosunek kodeksu postępowania cywilnego do spraw z czynu niedozwolonego znajduje wymowny wyraz zwłaszcza w art. 209 § 3 i 329 § 2 pkt 2) k.p.c., dotyczących powództw, których przedmiotem są "roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym", a więc powództwa osoby realizującej materialnoprawne roszczenie, jakie według jej twierdzeń służy jej względem strony pozwanej. Aczkolwiek sformułowanie tych przepisów jest wyraźniejsze niż art. 31 k.p.c., to jednak okoliczność ta nie może być podstawą do argumentu a contrario w stosunku do art. 31 k.p.c. Właśnie przeciwnie, określając stosunek kodeksu do spraw opartych na czynie niedozwolonym powyższe przepisy nakazują rozumieć analogicznie art. 31 k.p.c.Tak więc właściwość przemienna z art. 31 k.p.c. dotyczy powództw osoby materialnie uprawnionej, a więc bądź powództwa osoby według jej twierdzeń poszkodowanej czynem niedozwolonym, bądź powództw regresowych z art. 137 § 2 i 147 k.z., nie dotyczy natomiast powództw kierunku przeciwnego, a w szczególności powództw o ustalenie, że stronie pozwanej nie służy względem strony powodowej roszczenie z tytułu czynu niedozwolonego. W takim bowiem powództwie strona powodowa nie dochodzi swego prawa podmiotowego, lecz neguje prawo strony pozwanej.Nie inaczej należy również rozumieć art. 301 k.p.c. I tu także chodzi o powództwa podmiotu dochodzącego swego prawa ze stosunku pracy, a nie powództwa kierunku przeciwnego, negujące w całości lub części prawo strony pozwanej. Stroną materialnie uprawnioną ze stosunku pracy jest zarówno pracownik jak i pracodawca. Każdemu z nich służą określone prawa względem drugiej strony i gdy tego prawa dochodzi, powództwu służy właściwość przemienna z art. 301 k.p.c. Ani z brzmienia tego przepisu, ani skądinąd nie wynika podstawa do poglądu, jakoby art. 301 k.p.c. miał obejmować tylko powództwa pracownika przeciw pracodawcy. Jeżeliby ustawodawca zamierzał zacieśnić zakres tego przepisu tylko do powództw o roszczenie pracownika względem pracodawcy, wypowiedziałby to wyraźnie, tak jak to uczynił w art. 341 § 1 i 343 k.p.c. Jest zrozumiałe, że ustawodawca ludowy ustanowił dogodność właściwości przemiennej zarówno dla roszczeń pracownika, jak i dla roszczeń pracodawcy, którym w przypadku typowym jest uspołeczniony zakład pracy.O tym, czy dane powództwo jest powództwem "o roszczenie ze stosunku pracy", decyduje wynik materialnoprawnej oceny podstawy faktycznej powództwa. Chodzi o to, czy wynikające z tej podstawy dochodzone uprawnienie powoda wynika z umowy o pracę. Jeżeli tak jest, powództwu służy właściwość przemienna z art. 301 k.p.c. Jeżeliby podstawa faktyczna powództwa zawierała różnorodne z punktu widzenia materialnoprawnego elementy, a dochodzone prawo wynikało wyłącznie z takich, które nie są stosunkiem pracy, art. 301 k.p.c. nie miałby zastosowania.W przypadku zatem gdy zakład pracy wytacza przeciw swemu pracownikowi lub byłemu pracownikowi powództwo o odszkodowanie (np. z tytułu manka towarowego lub kasowego), powództwu służy właściwość przemienna z art. 301 k.p.c., jeżeli dochodzone roszczenie odszkodowawcze wynika ze stosunku pracy, a więc gdy podstawą powództwa jest niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy o pracę. Jeżeliby natomiast pracownik miał interes prawny w ustaleniu, że pracodawcy nie służy względem niego powyższe roszczenie odszkodowawcze, jego powództwo o takie ustalenie negatywne nie mieściłoby się w zakresie art. 301 k.p.c., skoro nie stanowiłoby ono realizacji jakiegokolwiek prawa podmiotowego strony powodowej (pracownika), lecz byłoby wyłącznie negacją prawa strony pozwanej (pracodawcy). Że tego rodzaju powództwo nie mieści się w art. 301 k.p.c. była już mowa.Z powyższych rozważań wynika, że w zakresie art. 28, 29, 301, 31 i 33 k.p.c. ustawa stwarza tę dogodność procesową, jaką jest właściwość przemienna, nie dla każdej ze stron danego stosunku materialnoprawnego, wytaczającej powództwo wynikające z tego stosunku, lecz tylko dla tej, która według swych twierdzeń jest podmiotem prawa, o które chodzi w wytoczonej przez nią sprawie. W szczególności z przyczyn wskazanych na wstępie art. 29 i 33 nie mogą być inaczej rozumiane niż identycznie skonstruowane, a omówione wyżej, art. 28, 301 i 31 k.p.c.Rozważania powyższe, decydując o treści zasady prawnej wyrażonej w punkcie 1 sentencji niniejszej uchwały, mają zarazem istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia zagadnień dotyczących powództwa przewidzianego w art. 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1948 r. o odpowiedzialności i trybie postępowania w sprawach szkód w majątku wojskowym (Dz. U. Nr 36, poz. 246 i z 1950 r. Nr 20, poz. 169).Ustalenie i dochodzenie roszczeń Skarbu Państwa z tytułu szkód powstałych w majątku wojskowym następuje wyłącznie w trybie określonym powołaną ustawą (art. 1), której przepisy stosują się odpowiednio także do żołnierzy, urzędników i pracowników cywilnych pozostających w służbie bezpieczeństwa publicznego i Powszechnej Organizacji Służba Polsce oraz do osób wykonujących w tej organizacji powszechny obowiązek przysposobienia młodzieży (art. 19 ust. 1 powołanej ustawy). Ustawa przewiduje (art. 7), że "władza wojskowa" wydaje zarządzenie o wynagrodzeniu szkody, od którego przysługuje osobie, której ono dotyczy, odwołanie do "wojskowej władzy odwoławczej". Zarządzenie tej ostatniej jest ostateczne w trybie postępowania administracyjnego. Jednakże, jak głosi art. 9 ust. 1 omawianej ustawy, osoba wojskowa lub funkcjonariusz cywilny w administracji wojskowej może w terminie miesiąca "wystąpić na drogę sądową przeciw Skarbowi Państwa z powództwem o ustalenie, czy roszczenie Skarbu Państwa istnieje w całości lub części".Nasuwa się przede wszystkim pytanie, jaki jest charakter tego powództwa, w szczególności, czy jest ono powództwem o uchylenie powyższego zarządzenia organu administracji wojskowej. Pozytywna odpowiedź na to pytanie prowadziłaby do uznania za bezprzedmiotowe wszystkich przepisów o właściwości przemiennej w tych sprawach, skoro powództwo tego charakteru nie mieściłoby się w żadnym z tych przepisów. Jednakże na powyższe pytanie należy odpowiedzieć przecząco, co zresztą, jak z poniższych wywodów będzie wynikać, prowadzi do tej samej konkluzji w kwestii właściwości przemiennej.Jeżeliby ustawa z dnia 17 czerwca 1948 r. miała przewidywać wyjątkowy przypadek uchylania przez sądy zarządzeń organów administracji, wypowiedziałaby to, właśnie z uwagi na zupełną wyjątkowość takiego przypadku, w sposób wyraźny. Tymczasem cytowane wyżej brzmienie art. 9 ust. 1 tej ustawy ("ustalenie, czy roszczenie Skarbu Państwa istnieje") nie tylko nie daje podstawy do poglądu, że chodzi o uchylenie zarządzenia "wojskowej władzy odwoławczej", lecz stanowczo się mu przeciwstawia. Powołany przepis przewiduje wyraźnie merytoryczne rozpoznanie sprawy przez sąd po wyczerpaniu instancji administracyjnych. W procesie tym ciężar dowodu w zakresie winy i szkody spoczywa na pozwanym Skarbie Państwa (art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1948 r.), a sąd rozpoznaje sprawę w granicach żądania pozwu od nowa. W razie uwzględnienia powództwa sąd ustala, że roszczenie objęte ostatecznym zarządzeniem organu administracji nie istnieje w całości lub części. Powództwo z art. 9 tej ustawy jest przeto powództwem o negatywne ustalenie. Jest powództwem, w którym strona powodowa nie dochodzi swego prawa podmiotowego względem strony pozwanej, lecz neguje całkowicie lub częściowo istnienie roszczenia odszkodowawczego strony pozwanej względem siebie.Podstawa kwestionowanego przez powoda roszczenia odszkodowawczego Skarbu Państwa może być różnorodna. Może nią być stosunek umowny, jak np. stosunek pracy, albo pozaumowny, jak w szczególności nienależne świadczenie (art. 14 ustawy z dnia 17 czerwca 1948 r.) lub czyn niedozwolony. Powstaje przeto zagadnienie, czy w przypadku, gdy podstawą tą jest czyn niedozwolony albo umowa o pracę, powództwu z art. 9 tej ustawy służy właściwość przemienna z art. 31 lub z art. 301 k.p.c. Odpowiedź przecząca na to pytanie wynika już z rozważań poprzedzających, w których wskazano, że przepisy te dotyczą tylko powództw podmiotu, według jego twierdzeń, uprawnionego przeciwko podmiotowi zobowiązanemu, nie zaś powództw przeciwnego kierunku. Że wytaczając powództwo z art. 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1948 r. powód nie dochodzi względem pozwanego swego prawa podmiotowego, wynika z istoty tegoż powództwa. Powództwo z art. 9 tej ustawy nie jest więc objęte ani art. 301 i 31 k.p.c., ani w ogóle żadnym z przepisów o właściwości przemiennej.Powództwo przeciw Skarbowi Państwa należy więc wytoczyć przed sąd właściwości ogólnej, a zatem "według siedziby organu państwowego, z którego działalnością wiąże się dochodzone roszczenie" (art. 25 k.p.c.). Nasuwa się przeto pytanie, czy tym "organem państwowym" jest organ, który wydał w postępowaniu administracyjnym w pierwszej lub drugiej instancji zarządzenie o wynagrodzeniu szkody. Odpowiedź przecząca na to pytanie wynika już z poprzednich wywodów. W sprawie z powództwa z art. 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1948 r. nie chodzi o uchylenie zarządzenia o wynagrodzeniu szkody, lecz o ustalenie nieistnienia roszczenia odszkodowawczego w całości lub części. Kwestionowane przez powoda roszczenie odszkodowawcze Skarbu Państwa ani nie zrodziło się, ani nie "wiąże się" (art. 25 k.p.c.) z działalnością tego organu administracji, który działając w charakterze aparatu przymusu wydał zarządzenie o wynagrodzeniu szkody. Zarządzenie to nie jest przedmiotem procesu, lecz jest przesłanką dopuszczalności drogi sądowej (art. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1948 r.). Kwestionowane przez powoda roszczenie odszkodowawcze Skarbu Państwa "wiąże się" natomiast wyłącznie z działalnością tej jednostki, do której należało użytkowanie, zarząd lub przechowanie (art. 3 ustawy) majątku wojskowego, w którym powstała rzekoma szkoda. Dlatego też o właściwości z art. 25 k.p.c. decyduje siedziba tej jednostki, w zakresie działalności której nastąpiła rzekoma szkoda. Określenie tej jednostki zależeć będzie od okoliczności konkretnego przypadku.Z powyższego wynika zasada prawna wyrażona w punkcie 2 sentencji. * Ustawa ta została uchylona dekretem z dnia 5 października 1955 r. o odpowiedzialności materialnej żołnierzy za szkody wyrządzone jednostce wojskowej (Dz. U. Nr 40, poz. 247).