III CR 2100/54

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Edwarda F. i Heleny F. przeciwko Katarzynie F. i Józefie Ch. o zeznanie dokumentu, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 19 sierpnia 1954 r.,uchylił zaskarżony wyrok i wyrok Sądu Powiatowego w Limanowej z dnia 23 marca 1954 r. i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneUmową sporządzoną w formie aktu notarialnego z daty 14 stycznia 1948 r. darował ojciec powoda obojgu powodom, pod warunkiem, że zawrą oni z sobą małżeństwo w sześciomiesięcznym terminie, swoje nieruchomości położone w R.Zastrzeżony warunek ziścił się, powodowie zawarli bowiem małżeństwo w dniu 6 kwietnia 1948 r. Darujący zmarł 9 maja 1950 r., a do dnia śmierci nie złożył oświadczenia potrzebnego do zawarcia umowy o przeniesienie własności darowanych nieruchomości na rzecz powodów. Ponieważ spadek dziedziczą obok powoda pozwana Katarzyna F., wdowa po zmarłym w 2/8 i pozwana Józefa Ch., córka zmarłego, w 3/8, powodowie domagają się zobowiązania pozwanych do przeniesienia na powodów własności darowanych im przez spadkodawcę nieruchomości.Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo z uzasadnieniem, że na zmarłym ciążył z umowy zawartej z powodami obowiązek przeniesienia na powodów własności nieruchomości i obowiązek ten przeszedł z mocy art. 1 i 2 pr. spadk. na spadkobierców, a do nich należą i pozwani.Na skutek uwzględnienia rewizji pozwanych Sąd Wojewódzki w Krakowie zmienił wyrok Sądu Powiatowego i powództwo oddalił. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, który w tym względzie podzielił stanowisko pozwanych, zgoda na przeniesienie własności nastąpić musi w formie swobodnego oświadczenia i nie może być wymuszona ani od darującego, ani od jego spadkobierców, chociażby - jak w wypadku stron - darujący do przeniesienia własności wyraźnie się zobowiązał.Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego zaskarżył ten wyrok rewizją nadzwyczajną z wnioskiem o jego uchylenie i oddalenie rewizji pozwanych od wyroku Sądu Powiatowego w Limanowej z dnia 23 marca 1954 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. 44 pr. rzecz. umowa o przeniesienie własności nieruchomości powinna obejmować podstawę prawną świadczenia. Zarówno teoria jak i praktyka wyjaśniły ten przepis łącznie z art. 43 pr. rzecz. w ten sposób, że umowa o przeniesienie własności nieruchomości składa się z części zobowiązującej (tytuł - podstawa prawna świadczenia) i z części rozporządzającej, zawierającej oświadczenie stron z art. 43 pr. rzecz. o przeniesieniu własności. Między tymi częściami składowymi istnieje zależność, a mianowicie umowa rozporządzająca jest świadczeniem wynikającym z umowy zobowiązującej i nie może, jeżeli chodzi o nieruchomość, istnieć w oderwaniu od niej, chociażby obie czynności dokonywane były w innym czasie. Jedynie przeniesienie własności nie może nastąpić z zastrzeżeniem warunku lub terminu. Nie dotyczy to natomiast części zobowiązującej umowy o przeniesieniu własności, która ma byt samoistny.Ważnie zawarte umowy rodzą obowiązek spełnienia świadczenia przewidzianego wyraźnie umową lub wynikającego z przepisu prawa. Darujący powinien w szczególności - niezależnie nawet od tego, czy się do tego wyraźnie zobowiązał - przenieść własność darowanej rzeczy na obdarowanego (art. 354, 359 i 299 k.z.), potrzebne zaś do tego celu oświadczenie woli zobowiązanego może być wymuszone. Na ten wypadek przewidziany jest nawet wyraźny przepis prawny w części II k.p.c. (art. 834 k.p.c.). Jeżeliby istniały w tym względzie jakieś wątpliwości, to usuwa je uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów C. 1521/51 z dnia 29 marca 1952 r. ("Państwo i Prawo" z 1952 r. nr 8-9, s. 354 i n.), które argumentując stanowisko zajęte w zagadnieniu głównym, omawia i sprawę wymuszania oświadczenia z art. 43 pr. rzecz. na zasadzie zobowiązującego jedynie tytułu.Z przedstawionych rozważań wynika, że powodowie mogli domagać się zrealizowania ważnej umowy zobowiązującej ich ojca, a tym samym w myśl art. 1, 2 § 1 i 48 pr. spadk. również jego spadkobierców, do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności objętych umową nieruchomości. Rewizja pozwanych od orzekającego ten obowiązek wyroku Sądu Powiatowego nie była zatem uzasadniona, odmienne zaś stanowisko prawne Sądu Wojewódzkiego narusza wskazane w rewizji nadzwyczajnej przepisy art. 43-45 pr. rzecz. oraz art. 189, 354, 359 i 299 k.z.Jak długo własność przedmiotu darowanego nie została przeniesiona na obdarowanych, tak długo istnieje ona w spadku z omówionym już wyżej obowiązkiem spadkobierców. Obowiązek ten nie jest ograniczony udziałami, w jakich spadkobiercy dziedziczą cały spadek, dopóki bowiem nie przeprowadzi się działu spadku prawa spadkowe nie są w stosunku do poszczególnych przedmiotów wchodzących w skład spuścizny skonkretyzowane (art. 57-58 pr. spadk.). Dlatego uzasadnione było żądanie złożenia oświadczenia woli co do całego przedmiotu darowizny.Przechodząc do nowych faktów, które pozwani powołali w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:Twierdzenie, że umowa objęta aktem notarialnym jest przedwstępną, sprzeczne jest z bezsporną jej treścią, według której Jan F. darował Edwardowi F. i jego ówczesnej narzeczonej, Helenie Ch., pod warunkiem zawarcia małżeństwa w ciągu sześciu miesięcy, określone w umowie nieruchomości. Nie była to zatem umowa przedwstępna, ale umowa, której skuteczność uzależniono jedynie od zdarzenia przyszłego i niepewnego (art. 77 przep. og. pr. cyw.). Być może, że twierdzenie o umowie przedwstępnej dotyczy jedynie postanowienia ustępu III aktu, którym darujący zobowiązał się, po ziszczeniu się warunku, przenieść na obdarowanych własność darowanych nieruchomości. To "zobowiązanie się" nie nadaje jednak charakteru umowy przedwstępnej ani darowiźnie pod warunkiem zawarcia małżeństwa przez obdarowanych, która jest często spotykaną formą wyposażenia, ani umowie w przedmiocie przeniesienia własności. Wskazano już poprzednio, że z mocy postanowień art. 354, 359 i 299 § 1 k.z. obowiązkiem darującego, wynikającym już z własnej darowizny, jest przeniesienie własności darowanego przedmiotu na obdarowanego. Bez tego darowizna nie doszłaby w ogóle do skutku. Postanowienia ustępu III aktu notarialnego nie uzasadniają zatem jakiegoś samoistnego obowiązku zawarcia umowy w przyszłości, ale stwierdzają jedynie wynikający z przepisów prawa obowiązek wykonania darowizny, bowiem z uwagi na warunek i przepisy art. 45 § 1 pr. rzecz. nie mogło ono nastąpić równocześnie z zawarciem umowy darowizny.Twierdzą dalej pozwane, że w stosunku do powódki umowa nie była darowizną, lecz umową odpłatną. Pociągać to ma za sobą nieważność umowy darowizny jako pozornej. Z uwagi na zmianę ustalonej poprzednio w sposób wiążący sądy wykładni art. 256 k.p.c. w zakresie możności udowodnienia pozorności czynności prawnej stwierdzonej dokumentem uznał Sąd Najwyższy wystąpienie z tym nowym twierdzeniem za usprawiedliwione w świetle postanowień art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 38, poz. 349).Jeżeli, jak twierdzą pozwane, powódka miała za otrzymany udział w nieruchomościach Jana F. zapłacić 500.000 zł w dawnej walucie, to czynność prawna nie byłaby w stosunku do niej darowizną i zarzut pozorności byłby uzasadniony. Nie powodowałoby to jednak takich następstw, jakie łączą z tym faktem pozwane. Gdy czynność pozorna ukrywa inną czynność, która nie jest ani zakazana, ani niemoralna, to prawo nie odmawia tej drugiej czynności skuteczności. Wynika to wyraźnie z art. 70 § 2 przep. og. pr. cyw. (art. 34 § 2 k.z.), który stanowi, że jeżeli oświadczenie pozorne złożono dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność oświadczenia ocenia się według natury tej czynności. Udowodnienie zatem, że powódka miała otrzymać udział w nieruchomości za opłatą, będzie miało tylko ten skutek, że powódka będzie zobowiązana do uiszczenia umówionej odpłaty, przy czym w miarę warunków z art. 215 k.z. świadczenie pozwanych, tj. oświadczenie woli z ich strony, będzie mogło być uzależnione od równoczesnego świadczenia pieniężnego powódki. Okoliczności te mają istotne znaczenie dla wyniku sprawy i uchylenie obu wyroków w celu wyjaśnienia tych nowych faktów uzasadnia art. 18 cytowanej ustawy w związku z art. 398 k.p.c.W związku z uchyleniem zapadłych w sprawie wyroków i ponownym rozpoznaniem sprawy stanie się aktualne i dalsze twierdzenie pozwanych co do praw pozwanej Katarzyny F. wynikających z zabudowy, jeżeli miała ona miejsce. Ponieważ małżeństwo pozwanej z Janem F. ustało przed wejściem w życie kod. rodz., przepisy zaś majątkowego prawa małżeńskiego z 1946 r. mają w myśl wyraźnych postanowień art. X przep. wpr. to prawo zastosowanie do stosunków majątkowych powstałych po jego wejściu w życie lub nawet dopiero po roku od wejścia w życie (art. XI przep. wpr.), ewentualne prawa pozwanej z zabudowy oceniać należy wyłącznie na tle przepisów § 418 k.c.a. Nie będzie można przy tym pominąć w stosunku do powódki - jeżeli się okaże, że nabyła ona objęty umową przedmiot odpłatnie - postanowień art. 20 pr. rzecz.Z przytoczonych powodów orzekł Sąd Najwyższy jak w sentencji.