1 C 581/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Tadeusza M. i innych przeciwko Kazimierzowi M. i innym o uchylenie stwierdzenia praw do spadku, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Stalinogrodzie z dnia 7 listopada 1952 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Stalinogrodzie do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneWedług stwierdzenia praw do spadku Sądu Grodzkiego w Cieszynie z dnia 15 grudnia 1945 r. pozwani są ustawowymi spadkobiercami Stefanii M. zmarłej dnia 25 listopada 1942 r. W skład masy spadkowej wchodzą nieruchomości wymienione we wniosku pozwu pod pozycjami b)-f), które Stefania M. odziedziczyła na podstawie testamentu po swym mężu Władysławie M. zmarłym w 1937 r. Powodowie twierdzili, że w testamencie tym Władysław M., ustanawiając żonę Stefanię M. swoją jedyną spadkobierczynią, pozostawił uwzględnienie tych, którzy mu byli drodzy, za jej życia lub na wypadek śmierci, jej wypróbowanemu sercu, co według porozumienia małżonków M. miało oznaczać zlecenie rozporządzenia majątkiem nabytym od męża na wypadek śmierci na rzecz jego rodziny. Powodowie twierdzili ponadto, że zgodnie z tym zleceniem Stefania M. sporządziła testament, w którym ustanowiła powodów pierwszego do piątego oraz Franciszka M. spadkodawcę powódki szóstej i siódmej spadkobiercami po równych częściach. Na tej podstawie powodowie wystąpili w drodze niniejszego powództwa z wnioskiem o ustalenie, że Stefania M. sporządziła twierdzony testament, o uchylenie podanego wyżej stwierdzenia praw do spadku i o nakazanie pozwanym wydania dokumentu zawierającego stwierdzenie praw do spadku oraz nakazanie im wydania pięciu nieruchomości wymienionych w pozycjach b)-f) i wyrażenia zgody na wpis powodów w księdze wieczystej jako właścicieli wymienionych nieruchomości w bliżej określonych częściach.Sąd Powiatowy zgodnie z wnioskiem pozwanych powództwo oddalił. Gdyby nawet, jak wywodzi Sąd Powiatowy w uzasadnieniu swego wyroku, z całokształtu ustalonych okoliczności wynikało, że na Stefanii M. ciążył rzekomy obowiązek ustanowienia powodów spadkobiercami, to jednak w myśl art. 94 pr. spadk. powinien być ustalony niewątpliwie fakt sporządzenia i zaginięcia testamentu oraz jego treść. Tymczasem powódka Olga S., która rzekomo testament widziała, przesłuchana jako strona temu zaprzeczyła. Przesłuchanie dalszych powodów Sąd Powiatowy uznał ze bezcelowe, gdyż według treści pozwu słyszeli oni od Stefanii M., że taki testament sporządziła, że uczyniła zadość treści testamentu swego męża itp. Natomiast powodowie nawet nie twierdzą, że ktoś inny, oprócz Olgi S., widział testament.W rewizji od powyższego wyroku powodowie wnieśli o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania jeszcze dalszych stron oraz o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu, ewentualnie o uchylenie tego wyroku i odesłanie sprawy do pierwszej instancji. Powodowie zarzucili, że dostarczyli dostateczny dowód wymagany w art. 94 pr. spadk. Pozwani wnieśli o oddalenie rewizji. Sąd Wojewódzki rewizję oddalił na tej podstawie, że żądanie ustalenia treści dokumentu dotyczy ustalenia faktu, które w myśl art. 3 k.p.c. jest niedopuszczalne, tym samym zaś są bezzasadne dalsze żądania pozwu jako wynikające z ustalenia treści zaginionego testamentu.Od powyższego wyroku Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł rewizję nadzwyczajną z wnioskiem o jego uchylenie i odesłanie sprawy do Sądu Wojewódzkiego do ponownego rozpoznania. Rewizja nadzwyczajna zarzuca naruszenie istotnych przepisów prawa, a mianowicie art. 70 i 94 pr. spadk. i art. 3, 160 i 219 k.p.c. z tym uzasadnieniem, że w wezwaniach stron na rozprawę rewizyjną w Sądzie Wojewódzkim określono sprawę błędnie jako toczącą się "z wniosku Jana N. o stwierdzenie prawomocności dekretu", co zdezorientowało strony i sprawiło, że strona powodowa nie przybyła na rozprawę i została w ten sposób pozbawiona możności obrony swych praw, że ponadto oddalenie żądania o ustalenie nie czyniło bezprzedmiotowymi dalszych wniosków, że przeciwnie, należało je rozpoznać, a treść testamentu ustalić jako fakt prejudycjalny w motywach wyroku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Uzasadniony jest zarzut skarżącego, że wyrok Sądu Wojewódzkiego narusza istotne przepisy prawa. Treść bowiem akt sprawy potwierdza okoliczności świadczące o nienależytym wezwaniu stron na rozprawę rewizyjną tego rodzaju i z tym skutkiem, jak je przytacza rewizja nadzwyczajna. Pozbawienie strony obrony jej praw stanowi pogwałcenie istotnych przepisów prawa, albowiem pociąga za sobą nieważność postępowania (art. 371 § 2 pkt 5) k.p.c.) i uzasadnia skargę o wznowienie (art. 401 pkt 2) k.p.c.). Ponieważ więc rewizja nadzwyczajna została wniesiona w terminie półrocznym od uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku (art. 399 § 1 k.p.c.), przeto wyrok ten ulega uchyleniu a sprawa - odesłaniu do Sądu Wojewódzkiego celem przeprowadzenia prawidłowej rozprawy. Przeprowadzenie jej w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej nie wchodziło w grę, gdyż strony byłyby w ten sposób pozbawione postępowania w drugiej instancji na skutek rewizji powodów.Słusznie jednak krytykuje rewizja nadzwyczajna zaskarżony wyrok także pod względem merytorycznym, co Sąd Wojewódzki powinien wziąć pod uwagę przy rozstrzygnięciu sprawy na skutek ponownej rozprawy.Zgodny z treścią art. 3 k.p.c. jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, że niedopuszczalne jest żądanie ustalenia okoliczności faktycznej. Jednak zasady tej nie należy pojmować dosłownie w ten sposób, że każde ujęcie żądania o ustalenie w formę ustalenia faktu podpada pod powyższy zakaz. Należy w każdym przypadku rozważyć, czy strona przytaczając konkretną okoliczność faktyczną jako przedmiot ustalenia nie ma w rzeczywistości na względzie stosunku prawnego, a tylko wyraziła się niezręcznie, albo też czy określenie stosunku prawnego przy całkowitym pominięciu faktu nie nastręcza wielkich trudności. Jeżeli np. strona żąda ustalenia, że ktoś sporządził testament, w którym ustanowił go spadkobiercą do połowy, celem jego wniosku będzie ustalenie, że stał się spadkobiercą tej osoby do połowy, a przy takim pojmowaniu żądania pozwu przedmiotem sporu będzie stosunek prawny dziedziczenia w wysokości ½, sam zaś testament i jego treść będzie tylko podstawą tego żądania. W tym przypadku sporządzenie testamentu i jego treść będzie przedmiotem ustaleń faktycznych, jednak właściwym miejscem dla nich będzie uzasadnienie wyroku, natomiast treść orzeczenia mieszcząca się w sentencji powinna określać stosunek prawny dziedziczenia. W ten więc sposób Sąd powinien przy należytym rozpoznaniu sprawy potraktować żądanie pozwu i sformułować swe orzeczenie. W szczególności sąd, spotkawszy się z żądaniem ustalenia faktu, powinien rozważyć, czy w okolicznościach przytoczonych przez powoda ustalenie nie faktu lecz stosunku prawnego wypływającego z niego spełnia właściwy cel żądania, w każdym zaś razie sąd powinien wyświetlić, do czego strona właściwie zmierza i gdy stwierdzi, że ustalenie stosunku prawnego jest właściwym dążeniem strony, powinien wezwać ją do odpowiedniego sformułowania jej żądania pomagając jej przy tym, oczywiście gdy zachodzą dalsze przesłanki z art. 3 k.p.c., tj. interes prawny w ustaleniu i zagrożenie prawa. W sporze niniejszym bliska była zresztą możliwość, że powodowie nie pragną niczego innego jak uzyskania nowego stwierdzenia praw do spadku, o którym jest mowa w art. 70 pr. spadk. w końcowej części pierwszego zdania.Gdyby jednak strona powodowa domagała się w dalszym ciągu ustalenia w sentencji wyroku faktu sporządzenia testamentu i jego treści i dlatego musiałaby ulec z tym swoim żądaniem, nie prowadziłoby to jeszcze tym samym do oddalenia jej trzech dalszych żądań. Ustalenie bowiem, o które chodzi powodom, pozostaje do dalszych jej żądań w stosunku prejudycjalnym, czyli że w przypadku, gdy sąd rozstrzyga o tych żądaniach, a ustalenia powyższego nie ma, musi uprzednio sam ustalić okoliczności faktyczne uzasadniające prawa spadkowe powodów i rozstrzygnąć o ich prawie spadkowym, jednak o tym wszystkim musi wspomnieć w uzasadnieniu wyroku dla wykazania zasadności orzeczenia zawartego w sentencji. Natomiast istnienie wyroku ustalającego stosunki dziedziczenia, poprzedzające rozpoznanie trzech powyższych żądań powodów, bynajmniej nie jest konieczne, albowiem sąd rozpoznający spór o świadczenie ma obowiązek stwierdzenia przez siebie podstawy faktycznej i prawnej orzeczenia i żądanie ustalenia tej podstawy jest w tym przypadku nawet niedopuszczalne. Skoro bowiem istnieje możliwość dochodzenia świadczenia opartego na spornym stosunku, to właśnie dlatego, że sąd rozstrzygając o żądaniu świadczenia sam ustala podstawę faktyczną i prawną tego żądania; odpada interes prawny w żądaniu samodzielnego ustalenia, ten zaś musi istnieć według treści art. 3 k.p.c., jeżeli powództwo o ustalenie ma być uznane za uzasadnione. Interes prawny w ustaleniu będzie obok możliwości dochodzenia świadczenia istniał wyjątkowo wówczas, gdy ze spornego stosunku wynikają jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie powództwem o świadczenie nie jest możliwe lub jest na razie nieaktualne.Z innych jednak przyczyn nie jest uzasadniony wniosek powodów o nakazanie pozwanym wyrażenia zgody na wpis ich jako właścicieli w określonych częściach w księdze wieczystej. Wyrażenie zgody na wpis jest konieczne w przypadkach wymienionych w art. 21 pr. o ks. wiecz., do których to podstawa faktyczna niniejszego sporu nie należy. Wpis powodów mógłby nastąpić tylko przez sprostowanie księgi wieczystej w myśl. art. 22 pr. o ks. wiecz., a na ten cel wystarczy przedstawienie w sądzie prowadzącym księgę wieczystą stwierdzenia praw do spadku, które powodowie mogą uzyskać przez należyte sprostowanie swego wniosku o ustalenie.