C 1987/49

Skład orzekającyPrzewodniczący: p.o. Prezes W. Święcicki; Sędziowie: E. Krotowski, M. Rudowski, A. Baziński, J. Oleksy, dr B. Dobrzański, T. Kowalski (sprawozdawca); Prokurator: L. Karłowski.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów pytanie prawne, wynikłe w sprawie z powództwa Janiny O. II voto C. przeciwko Apolonii Cz. i in. o ustalenie treści testamentu:1)"Czy w przypadku sporu o istnienie i treść testamentu sąd grodzki, rozpoznający wniosek o stwierdzenie praw do spadku, jest obowiązany odesłać strony na drogę postępowania spornego celem rozstrzygnięcia tego sporu, czy też może - lub musi - spór taki rozstrzygnąć samodzielnie (art. 76 post. spadk.)?"2)"Czy dopuszczalne jest powództwo o ustalenie treści zaginionego testamentu:a)gdy sąd w celu uzyskania tego ustalenia odesłał strony na drogę postępowania spornego?b)gdy postępowanie niesporne o stwierdzenie praw do spadku w ogóle się nie toczy?"Po wysłuchaniu sprawozdania sędziego i wniosku prokuratora,Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następujące zasady prawne:1)"W przypadku, gdy w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku między żądającymi stwierdzenia ich praw lub między zgłaszającymi się na podstawie wezwania powstał na skutek podniesionych zarzutów spór o prawo do spadku, którego rozstrzygnięcie zależy od ustalenia faktów sporządzenia przez spadkodawcę testamentu i jego zaginięcia jako też od ustalenia jego treści, sąd spadku musi w myśl art. 76 dekretu o postępowaniu spadkowym odesłać strony na drogę postępowania spornego".2)"Powództwo o ustalenie treści zaginionego testamentu nie jest dopuszczalne."Uzasadnienie faktycznePytanie pierwsze przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego jest fragmentem zagadnienia ogólniejszego, które ująć można w sposób następujący: czy w przypadku, gdy w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku między uczestnikami tego postępowania na skutek podniesionych zarzutów powstał spór o prawo do spadku, którego rozstrzygnięcie zależy od ustalenia pewnych faktów - w szczególności np. od ustalenia faktu sporządzenia przez spadkodawcę testamentu i jego zaginięcia jako też od ustalenia treści takiego testamentu, - sąd spadkowy może - lub musi - odesłać strony na drogę postępowania spornego zgodnie z art. 76 dekr. o post. spadk., czy też może spór tego rodzaju rozpoznać samodzielnie.1) Zgodnie z wyraźnym brzmieniem art. 76 dekr. o post. spadk. "w razie sporu między żądającymi stwierdzenia praw do spadku"... "sąd, o ile podniesione zarzuty ze względu na przytoczone fakty uzna za istotne, odsyła strony na drogę postępowania spornego i zawiesza postępowanie...".Z użycia w treści tego przepisu zwrotu "sąd... odsyła", "sąd... zawiesza" - należy przede wszystkim zgodnie z utratą w tym względzie i nie podlegającą wątpliwości wykładnią gramatyczną i logiczną, ustalić, że treść przepisu zawiera nakaz odesłania stron na drogę postępowania spornego, że zatem - o ile spełnią się warunki stosowania przepisu art. 76 post. spadk. - sąd spadkowy nie ma swobodnej decyzji co do odsyłania stron na drogę sporu, lecz musi postępowanie zawiesić i odesłać strony na drogę postępowania spornego.Trafności tego rozumowania nie można kwestionować, powołując się na zasadę równorzędności postępowania niespornego z postępowaniem spornym, w myśl której sąd, rozpoznający sprawę w postępowaniu niespornym, dzięki szczególnym stojącym mu do dyspozycji uprawnieniom w zakresie prowadzania dowodów i wyjaśnienia sprawy (art. 26 k.p.n.) samodzielnie ustala i rozstrzyga wszelkie nasuwające się w toku przewodu zagadnienia.Jakkolwiek bowiem zasada powyższa jest jedną z podstawowych zasad kształtujących postępowanie niesporne w systemie przyjętym przez nasze ustawodawstwo, to jednak poszczególne przepisy - w szczególności zaś omawiany przepis art. 76 post. spadk. - przewidują wyjątki od tej zasady.2) Z powyższego wywodu wynika, że dla zastosowania przewidzianego w art. 76 post. spadk. odesłania sporu między stronami na drogę postępowania procesowego konieczne jest, by spór ten dotyczył zarzutów podniesionych przez strony w oparciu o przytoczone przez nie fakty oraz by sąd uznał, że zarzuty te mają dla postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku istotne znaczenie.Zgodnie z obowiązującymi podstawami wykładni przepisów prawnych przy tego rodzaju wyjątkach, jakim jest w stosunku do wspomnianej wyżej zasady ogólnej przepis art. 76 post. spadk. należy stosować taką wykładnię, by stosowanie wyjątku ograniczyć możliwie ściśle do przypadków, przewidzianych w przepisie wyjątkowym.Nie można więc, mając na względzie tę zasadę, stosować art. 76 post. spadk. i odsyłać strony na drogę sporu, jeśli podniesione przez strony w postępowaniu o stwierdzenie praw do spadku zarzuty będą dotyczyły nie faktów, lecz stosowania przepisów prawa; gdy przeto chodzić będzie nie o ustalenie pewnego stanu faktycznego spornego między stronami, a jedynie o rozstrzygnięcie spornych zagadnień prawnych - np. ważności testamentu, ważności odwołania itp. - takie zarzuty sąd spadkowy rozstrzygać winien samodzielnie i nie może w tego rodzaju przypadkach odsyłać stron na drogę sporu.3) Zgłoszony przez stronę (uczestnika) w postępowaniu spadkowym o stwierdzenie praw do spadku zarzut, że jej służą prawa spadkowe, ponieważ sporządzony został przez spadkodawcę testament, o ile inni uczestnicy faktowi temu przeczą, jak również zarzut, że taki (ewentualnie zaginiony) testament miał pewną określoną treść - odmienną od treści twierdzonej przez innych uczestników - jest zarzutem dotyczącym prawdziwości pewnego faktu przytoczonego przez strony, zarzutem wymagającym dokonania pewnych konkretnych ustaleń faktycznych celem uzyskania przesłanek do właściwego stwierdzenia praw do spadku. Kwestia, czy zarzut ten należy uznać za "istotny", będzie oczywiście zależała każdorazowo od oceny sądu; wydaje się jednak, że wypadnie ją niemal zawsze rozstrzygnąć w sensie pozytywnym, skoro bowiem od kwestii, czy istniał jakiś testament i jaką miał on treść, zależeć będzie treść rozstrzygnięcia, trudno przypuścić, by sąd mógł uznać, że tego rodzaju zarzut jest "nieistotny".Z tych rozważań należy więc wysnuć wniosek, że o ile w toku postępowania przed sądem grodzkim rozpoznającym wniosek o stwierdzenie praw do spadku zostanie przez stronę podniesiony zarzut, iż powołanie do spadku wynika ze sporządzonego przez spadkodawcę testamentu o pewnej określonej treści, i o ile to twierdzenie zostanie zaprzeczone przez innych uczestników, to znaczy - o ile wyniknie spór co do istnienia lub treści testamentu lub co do jego zaginięcia - sąd spadku, zgodnie z przepisem art. 76 dekr. o post. spadk. będzie musiał odesłać strony na drogę postępowania spornego, wstrzymując się od rozstrzygnięcia tego zarzutu. Konieczne jest przy tym, by w tego rodzaju przypadkach sąd spadku w swym postanowieniu,. formułując zarzut, którego rozpoznanie przekazuje sądowi spornemu, dokładnie sprecyzował, jakie konkretne fakty przytoczone przez strony wymagają sprawdzania i ustalania. Wytoczony na podstawie takiego postanowienia sądu spadkowego spór przyniesie właściwe rozstrzygnięcie, które przesądzi w określonym sensie przyszłą decyzję sądu spadkowego o stwierdzeniu praw do spadku, tak dalece, iż między stronami uczestniczącymi w sporze wydana na podstawie wyniku sporu decyzja sądu spadkowego jako "res judicata" nie będzie mogła być kwestionowana nawet mimo istnienia przepisu art. 70 pr. spadk.4)4) Kwestie dopuszczalności powództwa o ustalenie treści zaginionego testamentu należy oceniać przede wszystkim pod kątem widzenia przepisu art. 3 k.p.c., jako przepisu podstawowego.Według treści tego przepisu dopuszczalne jest powództwo o ustalenie "stosunku prawnego" lub "prawa" (oczywiście "prawa" w znaczeniu prawa podmiotowego, uprawnienia). Innego powództwa ustalającego polski k.p.c. nie przewiduje.Samo "ustalenie treści" jakiegoś dokumentu jest jedynie ustaleniem pewnego faktu, nie jest natomiast ani ustaleniem stosunku prawnego, ani ustaleniem prawa, jakkolwiek może być przesłanką takiego ustalenia. Zgodnie więc z brzmieniem powołanego wyżej przepisu art. 3 k.p.c. powództwo o ustalenie treści testamentu należy uznać za niedopuszczalne.5)5) Rozstrzygnięcia tego nie zmienia okoliczność, że według przepisów art. 76 post. spadk. sąd spadkowy odsyła strony na drogę sporu, jeżeli powstanie spór co do faktów, rozstrzygając we własnym zakresie sporne kwestie prawne. Wniesione na podstawie przepisu art. 76 post. spadk. powództwo nie będzie dotyczyło tylko ustalenia faktów; przeciwnie, spór polegać będzie na podniesieniu "zarzutów" opartych na przytoczonych faktach, ale dotyczących istnienia lub nieistnienia praw spadkowych (ewentualnie zakresu tych praw), i sąd, jak z tego wynika, rozstrzygać będzie o słuszności tych zarzutów a nie tylko o zajściu pewnych faktów. Rozstrzygnięcie więc dotyczyć będzie, tak jak to przewiduje art. 3 k.p.c., samego stosunku prawnego czy też prawa, którego zarzuty podniesione dotyczą - oczywiście na podstawie ustalania tych faktów, które dany uczestnik (lub grupa uczestników) przytoczył w postępowaniu spadkowym i których prawdziwości inny uczestnik lub grupa uczestników zaprzeczyli.Z tych więc zasad należy dojść do wniosku, że nie jest dopuszczalne powództwo "o ustalenie treści zaginionego testamentu", a pozew wniesiony zgodnie z zaleceniem sądu spadkowego, wydanym na zasadzie art. 76 post. spadk., musi zmierzać do "ustalenia praw do spadku" na podstawie przytoczonego w pozwie stanu faktycznego. Ocena, czy wniosek powództwa odpowiada przepisowi art. 3 k.p.c., należeć będzie w każdym przypadku do sądu procesowego. Rzecz inna, czy w konkretnym przypadku sąd ten nie może - a nawet nie powinien - wyjaśnić, czy ze strony powoda nie nastąpiło jedynie błędne sformułowanie wniosku (tzw. "falsa demonstratio") i czy nie należy dopuścić sprostowania żądania powoda ustalenia treści zaginionego testamentu na - odpowiadające jego właściwej intencji - żądanie "ustalenia praw spadkowych" na podstawie treści tego testamentu.6)6) Niedopuszczalnego powództwa o ustalenie treści zaginionego testamentu nie można oczywiście wytoczyć także przed wszczęciem postępowania o stwierdzenie praw do spadku. Należy przy tym zaznaczyć, że w tym przypadku - wobec wyłączności drogi postępowania niespornego dla stwierdzenia praw do spadku - nie można by uznać, że wniosek pozwu został błędnie sformułowany i że stronie powodowej chodzi, nie o ustalenie treści testamentu, lecz o ustalenie praw do spadku na podstawie twierdzonej przez siebie treści zaginionego testamentu. W rzeczywistości bowiem powództwo o ustalenie praw do spadku zmierzałoby do tego samego celu, co postępowanie o stwierdzenie praw do spadku, a zatem, jako naruszające zasadę wyłączności postępowania niespornego, byłoby w przypadku tym niedopuszczalne.Z powyższych zasad należało rozstrzygnąć jak w sentencji.