C 1885/51

Sentencja1. Przepis art. 644 k.p.c. nie daje podstawy do zajęcia za dług osoby zobowiązanej do świadczeń alimentacyjnych ruchomości stanowiących własność osoby bliskiej, u której dłużnik jest zatrudniony.2. Nie może skutecznie domagać się zwolnienia zajętych rzeczy spod egzekucji osoba, której służy prawo własności lub inne prawo wymienione w art. 574 § 1 k.p.c., jeżeli osoba ta nie posiada interesu prawnego w tym zwolnieniu; takiego interesu nie ma osoba trzecia, jeżeli okaże się, że istnieją przesłanki uzasadniające jej obowiązek alimentacyjny wobec wierzyciela egzekwującego alimenty.3. Samo istnienie bliższego stopniem wstępnego nie zwalnia od obowiązku alimentacyjnego wstępnego dalszego stopnia; ma to miejsce tylko wówczas, gdy bliższy stopniem wstępny jest w możności alimenty uiszczać.4. Obowiązek alimentacyjny wstępnego dalszego stopnia może być stwierdzony w każdej sprawie, dla której rozstrzygnięcia istnienie takiego obowiązku jest decydujące, a więc również w sprawie o zwolnienie zajętych rzeczy spod egzekucji.Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 7 lutego 1952 r. w sprawie z powództwa Józefa N. p-ko Marii W. i in. o wyłączenie, po rozpoznaniu skargi rewizyjnej powoda na wyrok Sądu Powiatowego w Opatowie Wydz. Zam. w Ostrowcu z dnia 17 września 1951 r. zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Sądowi Powiatowemu w Opatowie Wydz. Zamiejscowy w Ostrowcu do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneW pozwie, wniesionym do Sądu Powiatowego w Opatowie Wydział Zamiejscowy w Ostrowcu, powód Józef N. wnosi o zwolnienie spod egzekucji prowadzonej przez komornika tegoż Sądu w sprawie nr Km 314/51 jałowicy, maciory i 2 prosiąt, jako stanowiących jego własność. W uzasadnieniu pozwu powód podaje, iż egzekucja prowadzona jest na wniosek pozwanej Marii W., która dochodzi alimentów na rzecz nieletniego syna Józefa - Jana od jego ojca a syna powoda, Zygmunta N. (pozwanego w sprawie), który żadnego majątku nie posiada. Na rozprawie w dn. 17.IX 1951 r. pozwana Maria W. przyznała, że zajęty inwentarz stanowi własność powoda, wniosła jednak o oddalenie powództwa, powód zaś oświadczył, że syn jego, pozwany, mieszka u niego i jest na jego utrzymaniu, pomagając mu w gospodarstwie.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 17 IX 1951 r. powództwo oddalił, ustalając, że pozwany Zygmunt N. z mocy wyroku Sądu Grodzkiego w Ostrowcu z dnia 2 XII 1948 r. Nr C. 173/48 zobowiązany jest płacić alimenty do rąk Marii W. na utrzymanie swego nieślubnego syna Józefa - Jana N. Obowiązku tego Zygmunt N. nie wykonuje, o czym świadczy prowadzona przeciwko niemu egzekucja. Pozwany nie ma żadnego majątku i jest na utrzymaniu swojego ojca Józefa N., w którego gospodarstwie jest zatrudniony. Zdaniem Sądu Powiatowego, nie ulega wątpliwości, że wartość pracy, którą pozwany świadczy swemu ojcu, przewyższa wartość środków utrzymania, jakie od niego otrzymuje. Oprócz więc środków utrzymania należy się pozwanemu od powoda wynagrodzenie pieniężne.W tym stanie rzeczy Sąd Powiatowy powołując się na art. 644 k. p. c. uznał, że pozwanej służy prawo dochodzenia swych pretensji na majątku powoda Józefa N. ojca dłużnika Zygmunta N.W rewizji powód wnosi o uchylenie względnie zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa. Skarżący, zarzuca niewłaściwe zastosowanie i błędną wykładnię art. 644 § 2 k.p.c., który, to przepis dotyczy egzekucji z wierzytelności i praw majątkowych i może uzasadniać zajęcie nadwyżki świadczeń na rzecz dłużnika pracującego u osoby bliskiej, ponad środki jego utrzymania, nie może jednak uzasadniać zajęcia rzeczy ojca dłużnika wprost i bezwarunkowo; prowadziłoby to bowiem do zaspokojenia długu z majątku innej osoby.Sąd Wojewódzki w Kielcach na sesji wyjazdowej w Radomiu postanowieniem z dnia 21 XII 1951 r. przekazał sprawę w trybie art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu ze względu na to, że sprawa dotyczy zagadnienia, które budzi poważne wątpliwości prawne i może być rozbieżnie rozstrzygane przez sądy.Zachodzi mianowicie pytanie, czy w art. 644 § 2 k.p.c. wyrażenia "zatrudniony" i "wynagrodzenie" użyte są w zwykłym potocznym znaczeniu tj. czy przepis ten może być stosowany jedynie wówczas, gdy istnieje między bliskimi stosunek z umowy o pracę za wynagrodzeniem, czy też i wówczas, gdy zobowiązany pracuje u bliskiego i jest przezeń utrzymywany, brak zaś dowodów, by istniała między nimi wyraźna umowa o pracę i o wynagrodzenie, jak to jest zwykle w stosunkach wiejskich, gdzie dzieci pracują w gospodarstwie swych rodziców i są przez tych ostatnich utrzymywane. W sprawie niniejszej zachodzi bowiem właśnie taki wypadek (syn, zobowiązany do świadczeń alimentacyjnych na rzecz swego pozamałżeńskiego dziecka, mieszka i pracuje w gospodarstwie ojca). W związku z zarzutami rewizji Sąd Wojewódzki uważa, że art. 644 § 2 k.p.c. należy interpretować w ten sposób, aby uniemożliwić bliskim zobowiązanego do płacenia alimentów, pomaganie temu ostatniemu do uchylania się od obowiązku alimentacyjnego. Jednakże dla zastosowania takiej interpretacji trzeba przyjęcia domniemania, że osoby bliskie dla zobowiązanego do płacenia rat alimentacyjnych, pracującego u nich i utrzymywanego przez nie, są zobowiązane płacić mu wynagrodzenie i że z tego tytułu egzekucja może być skierowana do ruchomości, stanowiących własność rzeczonych osób bliskich, gdyż praktyka wskazuje, że osoby bliskie pomagają zobowiązanemu ukrywać mienie i uchylać się od płacenia alimentów. Taka interpretacja wyłącza osoby bliskie z kręgu "osób trzecich", o których mowa w art. 574 § 1 k.p.c., i w ostatecznym wyniku rozciąga na nie obowiązek alimentacyjny z art. 71 kod. rodz., pomimo istnienia zobowiązanego pozamałżeńskiego ojca, co narusza przepis art. 71 § 3 kod. rodz., stanowiący, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi. Ponieważ zagadnienie ma znaczenie ogólnokrajowe, wobec tego Sąd Wojewódzki przedstawia je Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w myśl art. 388 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nie można odmówić słuszności skarżącemu, gdy zarzuca on niewłaściwe zastosowanie art. 644 § 2 k.p.c. do sprawy niniejszej. Trafnie wywodzi skarżący, że przepis ten, zawarty w rozdziale o egzekucji i wierzytelności i innych praw majątkowych, odnosi się do tego trybu egzekucji, nie zaś do egzekucji z ruchomości. Przepis § 2 art. 644 nie może być odrywany od § 1 art. 644 i musi być łącznie z nim rozpatrywany. Z zestawienia obu paragrafów art. 644 wynika, że wierzyciel dochodzący alimentów od dłużnika zatrudnionego u osoby bliskiej, może z mocy samego zajęcia praw dłużnika, dokonanego w trybie art. 636 k.p.c., wykonywać wszelkie prawa i roszczenia dłużnika, przy czym osoba, u której dłużnik jest zatrudniony, nie może zasłaniać się względem uprawnionego do świadczeń alimentacyjnych ani zarzutem, że wypłaciła zobowiązanemu wynagrodzenie z góry, ani zarzutem, że służy jej wierzytelność, nadająca się do potrącenia z roszczeniem o wynagrodzenie. Niewątpliwie na tle stosowania art. 644 § 2 k.p.c. wylania się podniesiona przez Sąd Wojewódzki kwestia, czy z mocy zajęcia wierzyciel egzekwujący może poszukiwać od osoby zatrudniającej dłużnika tylko wynagrodzenia wyraźnie umówionego, czy też i wynagrodzenia, jakie w danych okolicznościach jest ustalone zwyczajowo lub mogłoby uchodzić za odpowiednie mimo iż nie było umówione, ale kwestia ta nie wymaga rozważania w sprawie niniejszej. Egzekucja, w związku z którą toczy się proces niniejszy, skierowana została nie do wierzytelności i praw majątkowych pozwanego w drodze ich zajęcia u powoda, lecz do ruchomości, stanowiących własność powoda. Słusznie zaś podnosi skarżący, że art. 644 k.p.c. w żadnym razie nie daje podstawy do zajęcia za dług osoby zobowiązanej do świadczeń alimentacyjnych ruchomości stanowiących własność osoby bliskiej, u której dłużnik jest zatrudniony.Skoro egzekucja skierowana została do ruchomości i powództwo zmierza do zwolnienia tych ruchomości spod zajęcia, sprawa musi być rozpatrzona w świetle art. 574 k.p.c. Stosownie do § 1 tego przepisu osoba trzecia może w drodze powództwa żądać zwolnienia od egzekucji przedmiotu, jeżeli egzekucja skierowana do tego przedmiotu narusza jej prawa. Niezbędną przesłanką, uzasadniającą żądanie osoby trzeciej zwolnienia zajętego przedmiotu od egzekucji, jest - obok posiadania przez nią jednego z praw wymienionych w art. 574 § 1 pkt 1) - 4) - posiadanie interesu prawnego w zaspokojeniu żądania. Uznać należy, że jeżeli osoba trzecia nie posiada interesu prawnego w zwolnieniu zajętych rzeczy od egzekucji, nie może skutecznie domagać się ich zwolnienia, choćby przysługiwało jej prawo własności lub inne prawo wymienione w art. 574 § 1. Tak np. gdyby w toku egzekucji, prowadzonej przeciwko dłużnikowi, zajęty byłby przedmiot należący do innej osoby, która jest również dłużnikiem solidarnym, odpowiadającym wobec wierzyciela egzekwującego za ten sam dług, wówczas żądanie zwolnienia zajętego przedmiotu przez drugiego dłużnika, choć oparte na prawie własności, nie mogłoby być uwzględnione, właśnie dlatego, że powód nie miałby interesu w żądaniu zwolnienia spod egzekucji przedmiotu, który mógłby być zajęty przez wierzyciela w poszukiwaniu należności od powoda, jako dłużnika solidarnego.Oceniając z tego punktu zasadność powództwa, należy uwzględnić, że powód jest ojcem pozwanego, a zatem dziadkiem nieletniego Józefa-Jana N., na rzecz którego poszukiwane są alimenty. Ta okoliczność może uzasadniać brak interesu prawnego powoda w żądaniu zwolnienia zajętych przedmiotów spod egzekucji.Stosownie do art. 71 § 2 k.r. obowiązek alimentacyjny istnieje między krewnymi w linii prostej, a zatem może obciążać dziadka na rzecz nieletniego wnuka. Dotyczy to również przypadków, gdy nieletni jest pochodzenia pozamałżeńskiego. Dzięki zrównaniu przez kodeks rodzinny praw dzieci pozamałżeńskich z dziećmi z małżeństwa, ustalenie ojcostwa stwarza stosunek pokrewieństwa między dzieckiem a wstępnymi ojca.Obowiązek alimentacyjny dziadka na rzecz wnuka nie jest jednak bezwzględny, lecz ma charakter subsydiarny. W myśl art. 71 § 3 k.r. obowiązek alimentacyjny obciąża wstępnych bliższych stopniem przed dalszymi, a więc ojca przed dziadkiem. Przepis ten nie oznacza jednak (jak mylnie przyjmuje Sąd Wojewódzki), by samo istnienie bliższego stopniem wstępnego zwalniało od obowiązku alimentacyjnego wstępnego dalszego stopnia. Ma to miejsce tylko wówczas, gdy bliższy stopniem wstępny jest w możności alimenty uiszczać. Gdy jednak ta przesłanka nie zachodzi, wówczas wchodzi w rachubę obowiązek alimentacyjny wstępnego dalszego stopniem.O ile przeto pozwany Zygmunt N., jako ojciec nieletniego, nie posiada majątku, z którego mogłyby być pokryte alimenty na rzecz nieletniego, wówczas do pokrycia alimentów zobowiązany byłby powód jako najbliższy wstępny. Powstaje kwestia, czy obowiązek alimentacyjny powoda musi być uprzednio stwierdzony wyrokiem zasądzającym od niego alimenty na rzecz nieletniego wnuka, czy też istnienie tego obowiązku po stronie powoda może być ustalone w procesie z powództwa powoda o zwolnienie spod egzekucji rzeczy stanowiących jego własność.Sąd Najwyższy przyjmuje pogląd, iż obowiązek alimentacyjny wstępnego dalszego stopniem, aczkolwiek w zasadzie powinien być stwierdzony wyrokiem zasądzającym alimenty, może być także stwierdzony w każdej sprawie, dla której rozstrzygnięcia istnienia tego obowiązku jest decydujące, a więc również w sprawie o zwolnienie zajętych rzeczy spod egzekucji. Przemawia za tym wzgląd na interes dziecka, któremu dają wyraz przepisy k.r. i znowelizowanego k.p.c.O ile przeto okaże się, że istnieją przesłanki uzasadniające obowiązek alimentacyjny powoda względem nieletniego Józefa-Jana N., wówczas powód, jako zobowiązany do pokrycia alimentów, nie miałby interesu prawnego w żądaniu zwolnienia zajętych rzeczy spod egzekucji, wskutek czego powództwo jego nie mogłoby być uwzględnione.Nie oznacza to jednak, by wszystkie "osoby bliskie" miały być wyłączone "z kręgu osób trzecich, o których mowa w art. 574 § 1 k.p.c." i by rozciągał się na nie obowiązek alimentacyjny, jak przyjmuje to Sąd Wojewódzki. Taki pogląd byłby zbyt daleko idący. Gdyby powód nie należał do grona osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny wobec nieletniego z mocy art. 71 k.r., obowiązek ten nie mógłby być na niego w drodze rozszerzającej interpretacji nałożony i powództwo jego o zwolnienie ruchomości stanowiących bezsporną jego własność, podlegałoby wprost uwzględnieniu. Tylko okoliczność, że powód jest osobą, na której spoczywa subsydiarny obowiązek alimentacyjny, może uzasadniać oddalenie jego powództwa z zasad wyżej podanych.Ustalenie obowiązku alimentacyjnego powoda względem nieletniego wymaga jednak ustalenia, czy istnieją przesłanki uzasadniające ten obowiązek, w szczególności, czy pozwany Zygmunt N., jako bliższy wstępny nie posiada żadnego majątku, z którego alimenty mogłyby być zaspokojone. W tym zakresie ustalenie Sądu Powiatowego, iż pozwany nie posiada żadnego majątku, nie znajduje żadnego oparcia w materiale sprawy, gdyż brak jest w ogóle danych, stwierdzających stan majątkowy pozwanego. Sam fakt prowadzenia egzekucji przeciwko pozwanemu i zajęcia inwentarza stanowiącego własność powoda, nie świadczy jeszcze o tym, by egzekucja przeciwko pozwanemu była bezskuteczna i nie mogła doprowadzić do zaspokojenia poszukiwanej należności alimentarnej.Uzasadnia to uchylenie zaskarżonego wyroku. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy powinien ustalić, czy pozwany Zygmunt N. posiada własny majątek i jaki mianowicie. W razie potrzeby Sąd może zarządzić odpowiednie dochodzenie z mocy art. 236 k.p.c. O ile by w wyniku dokonanych przez Sąd Powiatowy ustaleń zostało stwierdzone, że pozwany Zygmunt N. rzeczywiście nie posiada żadnego majątku, z którego mogłaby być prowadzona egzekucja, wówczas z uwagi na subsydiarny obowiązek alimentacyjny powoda (który to obowiązek, jako przesłanka wyroku powinien być stwierdzony w jego uzasadnieniu) powództwo jego nie mogłoby być uwzględnione.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.