II SA/Lu 246/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal (sprawozdawca) Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur Protokolant Referent Elwira Szymaniuk-Szkodzińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zamościu z dnia 8 grudnia 2022 r., znak: SKO.PS.40/102/2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje adwokatowi P. O. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych i czterdzieści groszy), w tym 110,40 zł (sto dziesięć złotych i czterdzieści groszy) z tytułu podatku od towarów i usług. Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie decyzją z dnia 8 grudnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Zamościu (dalej także jako: Kolegium) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Grabowiec (dalej także jako: Wójt) z dnia 8 lipca 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania E. K. (dalej także jako: skarżąca) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. E. K. wnioskiem z dnia 2 czerwca 2022 r. zwróciła się do Wójta o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką – A. S. Decyzją z dnia 8 lipca 2022 r. Wójt odmówił przyznania E. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Jako postawę takiego rozstrzygnięcia wskazano zakres wymaganej opieki, który nie uzasadnia rezygnacji z zatrudnienia. Wskazaną na wstępie decyzją, Kolegium utrzymało powyższą decyzję w mocy. W uzasadnieniu organ odwoławczy powołał treść art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej jako: u.ś.r.). Kolejno organ wskazał, że A. S. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest wdową i zamieszkuje z córką – skarżącą. Kolejno organ II instancji wskazał, że matka skarżącej nie widzi zupełnie na lewe oko, na drugie niedowidzi. Ponadto jest niewydolna krążeniowo, stwierdzono u niej utrwalone migotanie przedsionków. Przyjmuje systematycznie leki (dwa razy dziennie) oraz krople do oczu (trzy razy dziennie). Samodzielnie się ubiera, załatwia potrzeby fizjologiczne, przyjmuje przygotowane leki i posiłki, samodzielnie pisze oraz chodzi do WC. Posiada okulary lornetkowe. Jest w stanie czytać i oglądać telewizję, ale robi to rzadko z uwagi na oszczędzanie oka. Jest "całkowicie logiczna" i stara się być jak najbardziej samodzielna. E. K. przygotowuje i podaje matce: posiłki, odzież do ubrania, leki. Ponadto organizuje wizyty u lekarzy. Dodatkowo wykonuje tzw. prace gospodarstwa domowego tj. pranie, sprzątanie itp. Kolegium uznało, iż zakres czynności wykonywanych przez skarżącą (sprzątanie, robienie zakupów, kupowanie i podawanie leków czy posiłków, przygotowywanie posiłków) nie wskazuje na konieczność rezygnacji przez nią z wykonywania lub podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, choćby nawet w wymiarze 1/2 etatu. Zwrócił uwagę na to, że A. S. jest samodzielna, nie korzysta z pampersów czy pieluchomajtek, nie jest osobą obłożnie chorą. Niepełnosprawna korzysta z pomocy córki w czynnościach, które nie stwarzają konieczności ciągłego przebywania bezpośrednio przy niepełnosprawnej. Kolegium nie podważyło faktu, iż skarżąca pomaga matce w codziennym funkcjonowaniu, ale nie oznacza to, że musiała w związku ze sprawowaną opieką nad nią zrezygnować z zatrudnienia. Kolegium dostrzegło także, że w sprawowaniu opieki nad matką korzysta z pomocy syna swojego męża, co wprost wynika z treści notatek służbowych sporządzonych przez pracowników Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej. Kolegium podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną. Przysługuje za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Z akt sprawy wynika, że obiektywnie jest możliwe takie zorganizowanie opieki, aby skarżąca dalej ją sprawując, mogła podjąć zatrudnienie, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Powyższej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik postępowania, w postaci: 1. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez stronniczą, wybiórczą i jednostronną analizę materiału dowodowego oraz zaniechanie przez organ podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego ustalenia stanu faktycznego, niezebranie w sposób wyczerpujący i nierozpoznanie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie; 2. art. 107 § 3 k.p.a. poprzez sporządzenie przez organ lakonicznego, wybiórczego uzasadnienia decyzji, które stanowi jedynie powielenie argumentacji GOPS i nie pozwala na stwierdzenie, że organ II instancji faktycznie badał prawidłowość postępowania organu I instancji poczynił jakiekolwiek własne ustalenia na podstawie dowodów zgłoszonych przez skarżącą; 3. art. 89 k.p.a. w zw. z art. 90 k.p.a. w zw. z art. 91 k.p.a. poprzez zaniechanie przez organ wezwania skarżącej na termin rozprawy, w wyniku czego skarżąca pozbawiona została możliwości złożenia wyjaśnień oraz złożenia wniosków dowodowych w sprawie, co w konsekwencji doprowadziło do pozbawienia możliwości obrony słusznych praw skarżącej. W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, a ewentualnie o uchylenie decyzji organu I instancji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji dokonana na zasadach i w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) oraz ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej jako: p.p.s.a.) wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli Sądu było rozstrzygnięcie dotyczące odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Organy obu instancji oparły swoje rozstrzygnięcie na ustaleniu, że zakres opieki, jaki skarżąca sprawuje nad matką nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Nie powinno budzić wątpliwości, że świadczenie pielęgnacyjne, co wynika z literalnego brzmienia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jak i zastosowania wykładni celowościowej, stanowi pomoc ze strony państwa dla osoby zdolnej do pracy, lecz niezatrudnionej i niewykonującej innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. m. in. uzasadnienie wyroku TK z dn. 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/07). Należy stwierdzić, że jest to pogląd utrwalony w orzecznictwie sądów administracyjnych. Świadczenie pielęgnacyjne jest formą rekompensaty osobie zobowiązanej do alimentacji, sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny – za rezygnację z zatrudnienia albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania tej opieki. W związku z powyższymi ustaleniami, w sprawie niezbędne jest niebudzące wątpliwości ustalenie zakresu sprawowanej opieki oraz istnienia związku między rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Sam fakt legitymowania się przez członka rodziny orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie gwarantuje automatycznie uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakres sprawowanej opieki musi być tego rodzaju, że obiektywnie wyklucza możliwość jakiegokolwiek zarobkowania. Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy, należy zatem rozważyć czy ustalenia organu co do zakresu sprawowanej przez skarżącej opieki nad niepełnosprawną matką były prawidłowe. Jak wskazało Kolegium, matka skarżącej nie widzi na jedno oko, zaś na drugie niedowidzi. Ponadto jest niewydolna krążeniowo, stwierdzono utrwalone migotanie przedsionków. Przyjmuje systematycznie leki i krople do oczu. Samodzielnie się ubiera, załatwia potrzeby fizjologiczne, przyjmuje przygotowane leki i posiłki, samodzielnie pisze i chodzi do WC. Ma okulary lornetkowe, jest w stanie czytać i oglądać telewizję, ale rzadko to robi, ponieważ oszczędza oko. Organy ustaliły, że można nawiązać z nią logiczny kontakt, ponadto wskazano, że matka skarżącej stara się być jak najbardziej samodzielna. E. K. przygotowuje i podaje matce posiłki, przygotowuje odzież, leki oraz organizuje wizyty u lekarzy. Dodatkowo wykonuje ona tzw. prace gospodarstwa domowego tj. pranie, sprzątanie, robienie zakupów. Wskazano, że asystuje matce przy wchodzeniu pod prysznic (i wychodzeniu) i prowadzi ją do toalety (wywiad środowiskowy z dnia 5 lipca 2022 r. – k. 9-8 akt admin.). Większość z czynności wymienionych w wywiadzie środowiskowym, jak również pismach strony nie wymaga całodobowej bądź nawet stałej w ciągu dnia obecności skarżącej. Czynności z zakresu prowadzenia gospodarstwa domowego nie mają charakteru wyjątkowego, wykonują je także osoby pracujące. Niewątpliwie nie wszystkie wskazane przez skarżącą czynności mają charakter stały tj. nie muszą być wykonywane codziennie – jak wizyty lekarskie i nie mają charakteru całodobowego – jak pomoc przy kąpieli. Istotne znaczenie ma fakt, że matka skarżącej nie jest osobą leżącą, lecz porusza się samodzielnie, nawet jeżeli skarżąca jej w tym asystuje. W toku sprawy nie wykazano, aby osoba niepełnosprawna korzystała ze stałych zabiegów rehabilitacyjnych czy stałego leczenia specjalistycznego, co mogłoby wymagać dodatkowego zaangażowania ze strony skarżącego. Z powyższego wynika, że zakres niezbędnych z punktu widzenia osoby niepełnosprawnej czynności wykonywanych przez skarżącą nie odbiega znacznie od zwyczajnego prowadzenia gospodarstwa domowego przez osoby podejmujące zatrudnienie. Nie ulega bowiem wątpliwości, że powyższe czynności mogą być realizowane także przez osobę aktywną zawodowo, gdyż mają one charakter uniwersalny, tzn. nie dotyczą tylko grona osób, co do których istnieje konieczność zapewnienia opieki i pomocy w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Niewątpliwie matce skarżącej potrzebna jest pomoc drugiej osoby. Jednak zakres opieki nie uniemożliwia skarżącej podjęcia pracy – chociażby w niepełnym wymiarze. Szczególnie w sytuacji, gdy skarżąca może liczyć na pomoc osób trzecich – które nie są oczywiście zobowiązane do świadczenia opieki, ale mogą jej udzielać (notatka służbowa z 23 czerwca 2022 r. – k. 5 akt admin.). W orzecznictwie odróżnia się świadczenie stałej pomocy osobie bliskiej, będące elementem obowiązku prawnego (alimentacyjnego) i skutkiem tradycji, istnienia więzi rodzinnych i obowiązku moralnego od stałego świadczenia czynności opiekuńczych wymuszonych stanem niepełnosprawności, bez wykonania których zagrożona byłaby egzystencja niepełnosprawnego i godne funkcjonowanie (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 9 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 758/22). Stałość opieki należy rozumieć w ten sposób, że jest nieprzerwana i wyklucza nawet częściowe zarobkowanie. Nie spełnia tego warunku codzienna pomoc przy czynnościach związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, nawet powiększona o zakres czynności, który – przy prawidłowej organizacji – można pogodzić ze świadczeniem pracy. W sytuacji występującej w rozpatrywanej sprawie, mając na uwadze rodzaj i zakres opieki, należało dojść do przekonania, że skarżąca nie musi w pełni rezygnować z podjęcia zatrudnienia, gdyż nie jest to bezwzględnie potrzebne dla zaspokojenia podstawowych życiowych potrzeb jej matki. Odnosząc się zaś do załączonych dowodów w sprawie w postaci dokumentacji medycznej, Sąd wskazuje, że nie jest przedmiotem oceny stan zdrowia matki skarżącej, ponieważ tym zagadnieniem zajmuje się specjalistyczny organ. Nadto z akt sprawy bezspornie wynika, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast przedmiotem oceny sądu jest kontrola orzeczenia organów o zaistnieniu bądź braku zaistnienia przesłanek warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia, a w okolicznościach niniejszej sprawy – czy zachodzi związek pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem. Sąd dostrzegł ponadto, że dokumentacja złożona do akt sądowych pochodzi z okresu po wydaniu decyzji przez Kolegium. Tak przykładowo z dokumentacji medycznej wynika, że matce skarżącej zalecenia się głównie przeprowadzanie badań kontrolnych, kontrolę ciśnienia, przyjmowanie leków i kropli oraz prowadzenia oszczędzającego trybu życia, a także stosowania określonej diety (dokumentacja medyczna m. in. k. 24v, 30, 29, 31, 32v, 42v, 43v, 44v, 45v, 46v, 47v, 48v, 49v akt admin.). Na żadnym etapie postępowania nie wskazano, aby matka skarżącej miała problemy o podłożu psychiatrycznym, wręcz przeciwnie z wywiadu środowiskowego wynika, że można z nią nawiązać logiczny kontakt. Jeszcze raz należy podkreślić, że Sąd nie kwestionuje tego, iż skarżąca sprawuje opiekę nad matką, która takiej pomocy wymaga. Jednakże art. 7 k.p.a. nakazuje badać nie tylko słuszny interes obywatela (skarżącego), ale także interes społeczny. W tym ostatnim zaś jest, aby orzekając w przedmiocie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego mieć na uwadze cel tego świadczenia, jakim jest z jednej strony, zapewnienie chociażby częściowej rekompensaty osobom niemającym szans na podjęcie zatrudnienia z uwagi na przyjęcie na siebie obowiązku stałej i długotrwałej opieki nad bliskim niepełnosprawnym w stopniu znacznym, co wiąże się z ograniczeniem własnej swobody w wyborze zatrudnienia, a z drugiej, odmienne potraktowanie osób, które w takiej sytuacji z przyczyn obiektywnych się nie znajdują. W tej sytuacji podniesione w skardze zarzuty należy uznać za niezasadne. Organy zgromadziły materiał dowodowy w sposób wyczerpujący. Wbrew twierdzeniom skargi Kolegium nie dopuściło się naruszenia przepisów prawa materialnego, ani nie popełniło błędu w zakresie ustaleń faktycznych. Zarzut naruszenia art. 7 i art. 77 oraz art. 80 k.p.a. jest chybiony. Zarzut naruszenia art. 107 § 3 k.p.a. ma charakter ogólnikowy. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawiera zwięzłą i wyczerpującą argumentację zajętego przez organ stanowiska, w tym analizę stanu faktycznego oraz prawnego. Uzasadnienie pozwala na odtworzenie motywów, którymi kierował się organ II instancji przy wydawaniu decyzji, a więc nie doszło do naruszenia art. 107 § 3 K.p.a. Całkowicie niezasadny jest zarzut naruszenia art. 89 k.p.a. w zw. z art. 90 k.p.a. w zw. z art. 91 k.p.a. Przede wszystkim organ nie przeprowadził rozprawy i nie miał takiego obowiązku. Chociaż skarżąca nie podniosła zarzutu naruszenia art. 86 k.p.a. należy stwierdzić, że w sprawie nie wystąpiły podstawy do przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony. Końcowo należy podkreślić, że Sąd dokonuje oceny prawidłowości decyzji organu administracyjnego, nie dokonuje jednak własnych ustaleń. Oznacza to, że dla rozstrzygnięcia irrelewantny jest stan faktyczny zaistniały po wydaniu decyzji przez Kolegium. Jeżeli jednak stan faktyczny uległ istotnej zmianie w ten sposób, że doszło do zintensyfikowania zakresu wymaganej opieki, skarżąca może złożyć ponownie wniosek o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego. Mając powyższe rozważania na uwadze na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji (punkt I.). Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie II. wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie w przedmiocie wynagrodzenia należnego adwokatowi z tytułu pomocy prawnej udzielonej z urzędu wynika z tego, że w wyroku z dnia 20 kwietnia 2023 r. sygn. SK 53/22 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 68, ze zm.) w zakresie, w jakim przewiduje wysokość opłaty stanowiącej koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszonej przez Skarb Państwa udzielonej przez radcę prawnego z urzędu w wysokości niższej niż stawka minimalna opłat za czynności radców prawnych określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265, ze zm.), wydanym na podstawie art. 225 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1166), dotyczącym stawek minimalnych w sprawach prowadzonych z wyboru, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP. Podzielając ocenę Trybunału, że nie ma podstaw, aby różnicować stawki minimalne dla radców prawnych świadczących pomoc prawną w zależności od tego, czy działają z urzędu czy z wyboru, należy stwierdzić, że analogicznie należy ocenić sytuację adwokatów działających z urzędu i z wyboru. Nie istnieją bowiem podstawy do różnego traktowania tych grup zawodowych. Skutki prawne wspomnianego wyroku Trybunału należy zatem odnosić do opłat stanowiących koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszonej przez Skarb Państwa w przypadku występowania profesjonalnego pełnomocnika będącego adwokatem i interpretacji Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. 2019 r., poz. 18, dalej jako: Rozporządzenie z 2016 r.) oraz Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. 2015 r., poz. 1800, dalej jako: Rozporządzenie z 2015 r.). Kwota wskazana w punkcie II. wyroku (590,40 zł) wynika zatem z zastosowania § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c/ Rozporządzenia z 2015 r. i § 4 ust. 3 Rozporządzenia z 2016 r. oraz uwzględnienia skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2023 r. sygn. SK 53/22 (Dz. U. 2023 r., poz. 842).