II SA/Ka 2203/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Łucja Franiczek /spr./ Sędzia: NSA Ewa Krawczyk Asesor WSA Małgorzata Walentek Protokolant ref.staż. Ewa Jędrasik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 listopada 2004r. przy udziale Prokuratora Prok.Apel. Anny Podsiadło sprawy ze skargi B.G. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie wydania w wyniku wznowienia postępowania administracyjnego, nowej decyzji w sprawie nakazu rozbiórki części obiektu budowlanego 1/ uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. z dnia [...] r. nr [...], 2/ orzeka, iż zaskarżona decyzja nie może być wykonywana w całości 3/ zasądza od [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. na rzecz skarżącej kwotę [...] /[...]/ złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Pismem z dnia [...] r. B. P. jako współwłaścicielka nieruchomości położonej w K. przy ul. [...] powiadomiła Urząd Miejski w K. o samowolnej przebudowie i zmianie konstrukcji dachu położonego na tej nieruchomości budynku mieszkalnego, dokonanej w [...] r. przez współwłaścicieli A. i K. W. Postanowieniem z dnia [...] r. nr [...], Prezydent Miasta K. nakazał współwłaścicielom powyższego budynku – A. i K.W. oraz B. P. wstrzymanie robót budowlanych, związanych z wymianą konstrukcji dachu na podstawie art.50 ust.1 pkt 1 ustawy z dnia7 lipca 1994r. – Prawo budowlane /Dz.U.Nr 89, poz.414/. Powyższe postanowienie zostało utrzymane w mocy na podstawie postanowienia Wojewody [...] z dnia [...] r. nr [...]. Następnie po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...]r., nr [...] Prezydent K. nakazał A. i K.W. dostarczenie ekspertyzy budowlanej dachu, wypis z księgi wieczystej oraz zgody wszystkich współwłaścicieli na wykonanie robót budowlanych w terminie do dnia [...]r. Po rozpatrzeniu odwołania A. i K.W. powyższa decyzja została utrzymana w mocy decyzją Wojewody [...] z dnia [...] r. nr [...] z tym, że termin wykonania nałożonych obowiązków określono na [...] r. W wykonaniu tej decyzji pismem z dnia [...] r. A. i K. W. przedłożyli ekspertyzę techniczną nr [...], opracowaną przez K. K. w [...] r. oraz dokumenty własnościowe budynku, wyjaśniając, że tylko B. G. nie wyraża zgody na remont dachu. Kolejnym pismem z dnia [...] r. małż. W. zwrócili się do Urzędu Miasta w K. o wydanie zezwolenia na dokończenie robót przy remontowanym dachu. W piśmie tym podniesiono, że w toku rozprawy [...]r współwłaścicielka B.G. nie wniosła żadnych uwag ani zastrzeżeń do przeprowadzonych robót. Takie stanowisko jest zatem wyrażeniem zgody na wykonane roboty. Postanowieniem z dnia [...]r. nr [...], wydanym z up. Prezydenta K. zawieszono postępowanie w sprawie pozwolenia na wznowienie robót budowlanych z powodu braku zgody B. G. na wymianę dachu. Jednakże postanowieniem Wojewody [...] z dnia [...] r. nr [...] uchylono powyższe postanowienie i umorzono w tym zakresie postępowanie I instancji. Następnie pismem z dnia [...] r. Urząd Miejski w K. zwrócił się do Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. o załatwienie zgodnie z właściwością rzeczową sprawy pozwolenia na wznowienie robót budowlanych przy wymianie dachu w budynku przy ul. [...] w K., powołując się na dołączone akta z lat [...]. Pismem z dnia [...] r. B. G. wystąpiła o przywrócenie budynku do stanu pierwotnego, powołując się m.in. na ekspertyzę biegłego sądowego K. K., opracowaną na zlecenie Sądu Rejonowego w K. do sprawy [...]. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w K. działając na podstawie art.51 ust.1 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 7 lipca 1994r. – Prawo budowlane /Dz.U. Nr 89, poz.414 ze zm./ nakazał K.W.1/ rozbiórkę samowolnie przebudowanego dachu 2/ przywrócenie stanu poprzedniego pomieszczeń poddasza. W uzasadnieniu organ nadzoru budowlanego podał, iż w [...]r. K.W. samowolnie przystąpił do przebudowy konstrukcji dachu po uprzedniej rozbiórce dachu o konstrukcji drewnianej, a następnie nadbudowanie ścian zewnętrznych budynku i wykonanie nowego dachu z prefabrykowanych płyt żelbetonowych, ułożonych na dźwigarach stalowych. Powołując się na opinię rzeczoznawcy i biegłego sądowego K.K. z dnia [...] r., organ stwierdził, iż wykonane roboty uzyskały negatywną ocenę ich prawidłowości technicznej, co uzasadniało wydanie nakazu rozbiórki. Po rozpatrzeniu odwołania A.Ś., A.W. i K.W., postanowieniem z dnia [...]r. nr [...] [...] Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w K. stwierdził, iż odwołanie to zostało wniesione z uchybieniem terminu. Kolejnym postanowieniem z dnia [...] r. organ II instancji odmówił przywrócenia terminu do wniesienia odwołania. Następnie pismem z dnia [...] r. A. i M. Ś. oraz A. i K. W. wnieśli o wznowienie postępowania, zakończonego wydaniem decyzji o nakazie rozbiórki dachu jako wydanej niezgodnie z przepisami, powołując się m.in. na opinię K.K.. Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w K. postanowieniem z dnia [...] r. nr [...] na podstawie art.145 § 1 pkt 5 kpa wznowił z urzędu postępowanie administracyjne, zakończone ostateczną decyzją z dnia [...] r. W uzasadnieniu organ powołał się na fakt przedłożenia przez K.W. już po wydaniu tej decyzji ekspertyzy opracowanej w [...] r. przez rzeczoznawcę K.K. W wyniku wznowienia postępowania organ I instancji decyzją z dnia [...] r. nr [...] na podstawie art.151 § 1 pkt 2 i art.145 § 1 pkt 5 kpa uchylił decyzję z dnia [...] r. w części nakazującej rozbiórkę samowolnie przebudowanego dachu /pkt 1/ oraz orzekł odmowie wydania nakazu rozbiórki i odtworzenia stanu pierwotnego. W uzasadnieniu organ I instancji podał, iż w dniu wydania powyższej decyzji nie dysponował opinią opracowaną w [...]r. przez rzeczoznawcę K. K. Ekspertyza ta znajdowała się bowiem w dokumentach Wydziału UA i B Urzędu Miejskiego w K., zgromadzonych w postępowaniu w sprawie pozwolenia na kontynuację robót, a następnie pozwolenia na użytkowanie dachu. Dopiero w dniu [...] r. wnosząc odwołanie od decyzji z dnia [...] r., K.W. dołączył opinię K. K., co stało się podstawą wznowienia postępowania. W trakcie postępowania wznowieniowego, dokumenty te dołączono do akt. W związku z tym organ I instancji stwierdził, że pierwotna decyzja wydana została bez rozpatrzenia całości dowodów istniejących w dniu jej wydania, co uzasadniało jej uchylenie. Analizując materiał dowodowy w postaci kilkunastu dokumentów odnoszących się zarówno do stanu technicznego starego dachu, jak i samowolnie wykonanego dachu o konstrukcji stalowo-betonowej, organ I instancji uznał, iż najbardziej kompetentną i obszerną ocenę wykonanych robót zawiera ekspertyza rzeczoznawcy budowlanego K.K., która stwierdza, że konstrukcja nośna dachu została zaprojektowana prawidłowo, w sposób zgodny z PN, warunkami technicznymi oraz zasadami sztuki budowlanej. Zdaniem organu, z technologicznego punktu widzenia celowe było też podniesienie ściany na wysokość kilku warstw cegły. W konsekwencji organ I instancji uznał, iż z punktu widzenia technicznego, wykonany dach stalowo-betonowy może być zaakceptowany. W odwołaniu od decyzji B. G. wniosła o jej uchylenie i umorzenie postępowania, zarzucając: 1/naruszenie art.10 kpa poprzez uniemożliwienie czynnego udziału w oględzinach, odbytych w dniu [...] r., a także uniemożliwienie wypowiedzenia się co do zgromadzonego materiału dowodowego, 2/ błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że w dniu wydania decyzji z dnia [...] r. nie była znana opinia K.K., bowiem odwołująca się kilkakrotnie przeglądała akta w PINB i opinia ta w nich się znajdowała, 3/ obrazę art.28 prawa budowlanego poprzez przyjęcie, że można dokonać legalizacji samowoli budowlanej. Dodatkowo odwołująca się wskazała, iż na zasadzie art.150 § 2 kpa do wznowienia postępowania nie był właściwy organ I instancji. Wreszcie, zdaniem odwołującej się, decyzja nie rozstrzyga istoty sprawy. Stąd też ostatecznie wniosła o jej uchylenie i przekazane sprawy do ponownego rozpoznania. W dodatkowym piśmie z dnia [...]r. B.G. zarzuciła nadto naruszenie wymogów art.107 kpa. Zaskarżoną decyzją wydaną z up. [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego, na podstawie art.138 § 2 kpa, uchylono decyzję organu I instancji w całości i przekazano sprawę do ponownego rozpatrzenia temu organowi. Zdaniem organu odwoławczego aczkolwiek decyzja organu I instancji jest zasadna, gdyż sporna opinia nie pojawiła się w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] r., a zatem można domniemywać, iż rzeczywiście nie była w posiadaniu tego organu, co stanowi przesłankę wznowieniową jako nowy dowód w sprawie, to jednak obecna decyzja obarczona jest wadami formalnymi, bowiem nie zawiera ostatecznego rozstrzygnięcia w sprawie wykonanych robót budowlanych. Natomiast za nieuzasadnione uznano zarzuty o braku udziału strony w postępowaniu wznowieniowym. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego B.G. wniosła o uchylenie decyzji organu odwoławczego jako wydanej z obrazą przepisów postępowania poprzez nierozpoznanie wszystkich zarzutów, podniesionych w odwołaniu od decyzji organu I instancji oraz niewskazanie, jakie okoliczności i fakty, oraz na jakiej podstawie organ odwoławczy uznał za udowodnione, a także wydanej na skutek błędnych ustaleniach faktycznych co do istnienia przesłanki wznowienia. W konsekwencji, skarżąca podniosła, iż decyzja organu odwoławczego, aczkolwiek satysfakcjonująca, winna być uchylona z uwagi na nierozpoznanie istoty sprawy i wadliwe wytyczne co do dalszego toku postępowania. Organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi jako nieuzasadnionej, bowiem postępowanie od początku prowadzono w trybie art.50 i 51 Prawa budowlanego. Uczestnicy postępowania A. W. i K. W. domagali się "odrzucenia" skargi jako nieuzasadnionej, powołując się na konieczność wykonania remontu dachu z uwagi na jego katastrofalny stan techniczny oraz nierzetelność ekspertyzy K. K. Ich zdaniem, prawidłowość ich postępowania została też potwierdzona orzeczeniami sądów powszechnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga musiała odnieść skutek, aczkolwiek nie wszystkie zawarte w niej zarzuty należało podzielić. Zgodnie z treścią art.145 § 1 pkt 5 kpa, w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nie znane organowi, który ją wydał. Przedmiotem postępowania wznowieniowego zgodnie z art.149 § 2 kpa jest w pierwszym rzędzie ustalenie, czy postępowanie, w którym zapadła decyzja ostateczna, było dotknięte wadliwościami, wyliczonymi w art.145 § 1 i art.145a kpa, bowiem postanowienie o wznowieniu nie zawęża podstaw wznowienia, zaś dopiero w czasie stwierdzenia przesłanki wznowieniowej, następuje przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w celu rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej rozstrzygniętej decyzją ostateczną. Tymczasem w niniejszej sprawie organy administracji nie przeprowadziły należytego postępowania dowodowego w celu stwierdzenia, czy ostatecznie decyzja PINB w K. z dnia [...]r., obarczona jest wadliwością z art.145 § 1 pkt 5 kpa. W szczególności, nie stanowi bowiem przesłanki wznowienia przeoczenie, czy pominięcie przez organ administracji przy ocenie materiału dowodowego złożonej przez stronę opinii biegłego. Zatem dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotne było wykazanie zgodnie z regułami procedury administracyjnej, iż w dniu wydania powyższej decyzji przez Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. organowi temu nie był znany fakt istnienia ekspertyzy technicznej nr [...], opracowanej przez K.K. w [...] r. Zdaniem Sądu, chybiona jest argumentacja organu odwoławczego, iż można domniemywać, iż powyższa opinia nie była znana organowi w dniu [...] r. tylko na tej podstawie, iż nie przywołano jej w uzasadnieniu wydanej w tym dniu decyzji. Taki stan rzeczy mógł wszak wyniknąć nie tylko z faktu nieprzekazania temu organowi całości akt postępowania, prowadzonego poprzednio przez Prezydenta K., lecz w równej mierze z zaniedbań organu w postaci niezapoznania się z aktami sprawy, czy wreszcie uchybienia powinności należytego uzasadnienia decyzji. Oczywiste jest, że w sytuacji, gdy skarżąca jeszcze w odwołaniu od decyzji organu I instancji podnosiła, że kilkakrotnie przeglądała akta w PINB w K. i opinia ta znajdowała się w tych aktach, organ odwoławczy naruszył reguły procedury dowodowej, opierając się na przeciwnym domniemaniu. W takiej bowiem sytuacji obowiązkiem organu było przesłuchanie stron zgodnie z treścią art.78 § 1 kpa, a następnie po wyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego, dokonanie ustaleń faktycznych /art.77 § 1 kpa/. Warunkiem uznania okoliczności faktycznej za udowodnioną jest umożliwienie w świetle art.81 kpa stronie wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów, chyba że zachodzą okoliczności z art.10 § 2 kpa. Wyrazem dopełnienia powyższych powinności jest zaś należyte uzasadnienie rozstrzygnięcia zgodnie z wymogami art.107 § 3 kpa. Nadto, wyjaśnienia wymaga kwestia, czy ekspertyza K K. rzeczywiście stanowiła nowy dowód w sprawie, który mógł mieć wpływ na odmienne jej rozstrzygnięcie. W tym zaś względzie należy mieć na uwadze chronologię całego postępowania administracyjnego w sprawie wykonanych robót budowlanych, polegających na nadbudowie ścian zewnętrznych budynku i wykonaniu nowego dachu. Otóż, postępowanie to zostało wszczęte w trybie art.50 ust.1 pkt 1ustawy z dnia 7 lipca 1994r. – Prawo budowlane /obecnie tekst jednolity Dz.U. z 2003r. Nr 107, poz.2016 ze zm./ Organy administracji zakwalifikowały bowiem sporne roboty, prowadzone bez wymaganego w świetle art.28 cyt. ustawy, pozwolenia na budowę, jako przypadek inny niż określony w art.48. W toku tego postępowania Prezydent K. w dniu [...]r. wydał decyzję, opartą na przepisie art.51 ust.1 pkt 2 Prawa budowlanego, nakładając na inwestorów obowiązek przedłożenia ekspertyzy budowlanej oraz zgody wszystkich współwłaścicieli na wykonanie robót budowlanych w terminie do dnia [...] r. Decyzja ta została utrzymana w mocy, z tym że przedłużono termin jej wykonania do [...] r,. Zgodnie z treścią art.51 ust.2 Prawa budowlanego konsekwencją niewykonania nałożonych obowiązków w wyznaczonym terminie jest zaś wydanie, w drodze decyzji, nakazu zaniechania dalszych robót bądź rozbiórki obiektu lub jego części. W przypadku wykonania obowiązków, właściwy organ wydawał zaś decyzję o pozwoleniu na wznowienie robót, a następnie – pozwolenie na użytkowanie. Dopiero wydanie decyzji o pozwoleniu na użytkowanie legalizuje samowolę budowlaną, co oznacza brak podstawy prawnej do wydania decyzji o nakazie rozbiórki z art.51 ust.1 pkt 1, bądź art.51 ust.2 Prawa budowlanego. Zatem w sytuacji, gdy ostateczna decyzja PINB z dnia [...] r., oparta na przepisie art.51 ust.1 pkt 1 Prawa budowlanego, stanowiła konsekwencję postępowania wszczętego z art.50 ust.1 pkt 1 tej ustawy, to dla rozstrzygnięcia sprawy istotne było stwierdzenie, czy inwestorzy wykonali obowiązki, nałożone wcześniejszą decyzją Prezydenta K. z dnia [...] r. Tymczasem obowiązki te polegały nie tylko na dostarczeniu ekspertyzy budowlanej, ale także przedłożeniu zgody wszystkich współwłaścicieli na wykonanie robót budowlanych. Pismem z dnia [...] r. do którego dołączono ekspertyzę K. K., inwestorzy poinformowali zaś, iż B.G. jako współwłaścicielka nieruchomości nie wyraża zgody na remont dachu. Taki stan rzeczy oznaczał zaś niewypełnienie nałożonych obowiązków. Nie ma przy tym znaczenia eksponowany przez uczestników postępowania fakt, iż skarżąca akceptowała zamiar wykonania robót i w tym celu podjęła się załatwienia formalności, związanych z uzyskaniem pozwolenia na budowę. Nie doszło bowiem do wydania wymaganej decyzji zezwalającej na podjęcie spornych robót budowlanych. Dla oceny sprawy administracyjnej nieistotne są także wyniki toczących się postępowań przed sądem powszechnym. Wszak z dołączonych pism wynika, iż ich przedmiotem była sprawa o ochronę naruszonego posiadania oraz zmiana zarządcy. Orzeczenia sądów powszechnych nie zastępują zatem zgody skarżącej na wykonanie spornych robót, podobnie jak niewniesienie uwag do protokołu rozprawy administracyjnej. W konsekwencji, wobec nieprzedłożenia zgody wszystkich współwłaścicieli budynku na wykonanie robót budowlanych, kwestia ekspertyzy budowlanej K. K., nie miałaby istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. W razie stwierdzenia braku przesłanek wznowieniowych z art.145 § 1 i art.145a kpa, właściwy organ wydaje zaś decyzję o odmowie uchylenia decyzji dotychczasowej /art.151 § 1 pkt 1 kpa/. Natomiast w przypadku uzyskania przez inwestorów pozwolenia na użytkowanie obiektu, sprawa samowoli byłaby rozstrzygnięta inną decyzją, co oznacza, ze zachodziłaby podstawa stwierdzenia nieważności decyzji PINB z dnia [...] r. /art.156 § 1 pkt 3 kpa/, lecz w innym nadzwyczajnym trybie. Jednakże z przedstawionych akt administracyjnych wynika, że pozwolenia na użytkowanie nie udzielono, bowiem sprawę przekazano organom nadzoru budowlanego na etapie pozwolenia na wznowienie robót budowlanych. Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, iż zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem art.138 § 2 kpa, jako że bez należytego postępowania dowodowego organ odwoławczy podzielił stanowisko o istnieniu przesłanki wznowienia z art. 145 § 1 pkt 5 kpa. Z kolei decyzja organu I instancji nie tylko nie została poprzedzona wnikliwym postępowaniem wyjaśniającym, lecz dodatkowo wydana została z naruszeniem art.151 § 1 pkt 2 kpa. Nie jest bowiem dopuszczalne uchylenie decyzji dotychczasowej w części, a ponadto jak trafnie wskazał organ odwoławczy, decyzja organu I instancji nie rozstrzygała o istocie sprawy, a mianowicie o dalszym bycie prawnym wykonanych samowolnie robót budowlanych, na gruncie art.51 Prawa budowlanego. W związku z tym konieczne było uchylenie decyzji organów obydwu instancji na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit.c i art.135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153 poz.1270 ze zm./ w zw. z art.97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz.1271 ze zm./. Orzeczenie o niewykonalności zaskarżonej decyzji oparto na przepisie art.152 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O kosztach postępowania obejmujących wpis sądowy oraz wynagrodzenie pełnomocnika w osobie adwokata rozstrzygnięto na wniosek skarżącej po myśli art.200 i art.209 cyt. ustawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie podzielił natomiast zarzutów skarżącej co do naruszenia art.150 § 2 kpa, gdy idzie o właściwość organu I instancji w sprawie wznowienia postępowania. O wznowieniu postępowania rozstrzyga bowiem organ wyższego stopnia jedynie wówczas, gdy przyczyną wznowienia jest działalność organu, wymienionego w art.150 § 1 kpa co musi być wynikiem stwierdzenia umyślnego działania w celu wystąpienia przesłanki wznowienia. Tymczasem w niniejszej sprawie brak podstaw do ferowania tego rodzaju zarzutu pod adresem organu I instancji. Wreszcie wyjaśnić przyjdzie, iż tryb z art,50 i 51 Prawa budowlanego, przewidywał dopuszczalność legalizacji samowoli budowlanej. Aczkolwiek budzić musi wątpliwości prawidłowość zakwalifikowania spornych robót jako inny przypadek niż wymieniony w art.48 Prawa budowlanego w świetle wskazanej definicji budowy obiektu budowlanego lub jego części, zawartej w art.3 pkt 1 i 6 tej ustawy /wg stanu prawnego z daty wykonywania spornych robót/, jednak dopóki nie zostanie wyeliminowana z obrotu prawnego w nadzwyczajnym trybie decyzja Prezydenta K. z dnia [...] r., ma ona z mocy art.16 § 1 kpa, walor wiążący organy nadzoru budowlanego w toku dalszego rozpatrywania sprawy spornych robót budowlanych. Postępowaniem wznowieniowym nie jest zaś objęta powyższa decyzja, stąd też w ramach niniejszego postępowania organy nadzoru budowlanego nie były uprawnione do jej wzruszenia. Zatem podniesione w tym względzie kwestie nie mogły odnieść skutku w niniejszej sprawy. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ I instancji winien uzupełnić postępowanie wyjaśniające oraz należycie rozważyć w pierwszym rzędzie istnienie przesłanek wznowieniowych zgodnie z powyższymi wskazaniami Sądu. Zatem rozważenia wymaga kwestia znaczenia ekspertyzy K.K. dla oceny wykonania przez inwestorów wszystkich obowiązków, nałożonych ostateczną decyzją Prezydenta K. z dnia [...] r. Dopiero na tej podstawie możliwe będzie stwierdzenie, czy objęta postępowaniem wznowieniowym decyzja organu nadzoru budowlanego z dnia [...] r. obarczona jest wadliwością z art.145 § 1 pkt 5 kpa. S/G