II SA/Bd 617/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Wiesław Czerwiński (spr.) Sędzia WSA Renata Owczarzak Asesor WSA Ireneusz Fornalik Protokolant Jakub Jagodziński po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2004 r. na rozprawie sprawy ze skargi Marcina K. na orzeczenie Komendanta Wojewódzkiego Policji w B. z dnia [...] 2004 r. nr [...] w przedmiocie wydalenia ze służby 1. uchyla zaskarżone orzeczenie, 2. stwierdza, że zaskarżone orzeczenie nie podlega wykonaniu. Na oryginale właściwe podpisy II SA/Bd 617/04 UZASADNIENIE Orzeczeniem nr [...] z dnia [...] 2004 r. Komendant Wojewódzki Policji w B., po rozpoznaniu odwołania Marcina K. – policjanta Ogniwa Patrolowo – Interwencyjnego Sekcji Prewencji KPP w M., utrzymał w mocy orzeczenie Komendant Powiatowego w I. nr [...] z dnia [...] 2004 r. wydalające Marcina K. ze służby w Policji. W postępowaniu dyscyplinarnym Marcin K. był obwiniony o popełnienie 2 czynów: w dniu [...] 2003 r. w M., działając wspólnie i w porozumieniu z Leszkiem P - pełniąc służbę patrolową na terenie miasta przyjął od zatrzymanego do kontroli drogowej kierującego samochodem osobowym marki [...] nr rej. [...] Krzysztofa S. obietnicę udzielenia korzyści majątkowej w kwocie 100 zł dla niego i Leszka P. za odstąpienie od nadania biegu sprawie o czyn z art. 178a § 1 kk oraz wskazał Krzysztofowi S., iż z pieniędzmi ma stawić się przed budynkiem KPP w M. po godz. 22, tj. o czyn z art. 132 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji w zw. § 63 oraz § 65 zarządzenia 23/93 Komendanta Głównego Policji z dnia 24 maja 1993 r. w sprawie organizacji i pełnienia służby patrolowej i art. 228 § 3 kk, - będąc funkcjonariuszem policji w celu osiągnięcia korzyści majątkowej dla siebie i Leszka P. nie dopełnił obowiązków służbowych i usiłował udaremnić postępowanie karne o czyn art. 178a § 1 kk w ten sposób, że nie powiadomił dyżurnego KPP M. o przeprowadzonej kontroli drogowej, ukrył sporządzony protokół z Alcotestu oraz nie zatrzymał Krzysztofowi S. prawa jazdy, lecz zamierzonego celu nie osiągnął, gdyż przestępstwo zostało ujawnione, tj. o czyn z art. 132 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji w zw. z § 63 oraz § 65, § 70 pkt 3, 4 i 6 zarządzenia 23/93 Komendanta Głównego Policji z dnia 24 maja 1993 r. w sprawie organizacji i pełnienia służby patrolowej i art. 231 § 2 kk w zw. z art. 13 § 1 kk w zw. z art. 239 § 1 kk w zw. z art. 276 kk w zw. z art. 11 § 2 kk. W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia przedstawiono obszernie wszystkie okoliczności faktyczne sprawy, z przytoczeniem zeznań świadków, wyjaśnień obwinionego i przytoczeniem innych dowodów. Ustalono m.in., że w dniu [...] 2003 r. Krzysztof S., będąc w stanie nietrzeźwości (o,84 mg/l alkoholu w wydychanym powietrzu) wraz z żoną oraz sąsiadem Stanisławem S. przyjechali pod Komendę Powiatową Policji w M., w celu przekazania pieniędzy policjantom z patrolu, którzy ok. godz. 20 kontrolowali Krzysztofa S., będącego wówczas pod wpływem alkoholu, jako kierującego samochodem m-ki [...] przy ul. [...] w M. Krzysztof S. podszedł do wychodzącej z Komendy, w towarzystwie kobiety, osoby, którą okazał się Komendant Powiatowy Policji Zygmunt N. i oświadczył, że przyniósł pieniądze. Komendant zatrzymał wymienionego i w toku dalszych czynności ustalono, że kontrola miała miejsce ok. godz. 20 koło sklepu u zbiegu ulic [...]. W trakcie kontroli policjanci po stwierdzeniu, że Krzysztof S. jest pod wpływem alkoholu odstąpili od nadania biegu sprawie, w zamian za obietnicę otrzymania korzyści majątkowej w postaci pieniędzy w kwocie 200 zł i umówili się, że w/w przyniesie je ok. godz. 22 pod Komendę. Po kontroli Krzysztof S. udał się do miejsca zamieszkania i opowiedział o wszystkim żonie. Żona, wobec braku pieniędzy pożyczyła od sąsiadki 300 zł, z czego 200 zł z przeznaczeniem dla policjantów. Następnie Krzysztof S. razem z żoną i sąsiadem podjechali na parking pod Komendę Powiatową Policji, celem przekazania pieniędzy policjantom. Na podstawie tych okoliczności Komendant ustalił, że patrolem, który kontrolował Krzysztofa S. był patrol w składzie: st. Posterunkowy Marcin K. i st. Posterunkowy Leszek P., którzy jako jedyni w tym dniu pełnili służbę popołudniową na terenie miasta M., poruszając się radiowozem m-ki VW Transporter. W sprawie wszczęto śledztwo a wobec obu policjantów zastosowano tymczasowe aresztowanie. Sąd Okręgowy w B. w dniu [...] 2003 r. uchylił ten środek, wobec braku obawy matactwa. Komendant Powiatowy Policji w M. wobec faktu, że był świadkiem zdarzenia został wyłączony od prowadzenia postępowania w tej sprawie, a do dalszego prowadzenia postępowania w sprawie wyznaczono Komendanta Powiatowego Policji w I. Obwiniony Marcin K. w toku postępowania dyscyplinarnego, jak również w śledztwie nie przyznał się do popełnienia zarzucanych mu czynów. Wyjaśnił, że w dniu [...] 2003 r. pełniąc służbę na terenie miasta nie kontrolowali samochodu osobowego m-ki [...] kierowanego przez Krzysztofa S. W ocenie Komendanta Wojewódzkiego Policji zebrane w sprawie dowody jednoznacznie wskazują, że Krzysztof S. był kontrolowany przez patrol w składzie st. post. Leszek P. i st. post. Marcin K. Wymieniony patrol jako jedyny w dniu [...] 2003 r. w godzinach popołudniowych pełnił służbę na terenie miasta M. radiowozem typu "BUS", którym był Volkswagen Transporter, jak również patrol ten podczas służby posiadał Alcotest 7410 Grager. Wśród posiadanych przez KPP M. radiowozów, tylko Volkswagen, którym pełnili służbę Leszek P. i Marcin K., wyposażony jest w charakterystyczną drewnianą półkę. Ponadto ustalono ponad wszelką wątpliwość, iż wymieniony patrol był w czasie i miejscu wskazanym przez Krzysztofa S. Nie budzą także wątpliwości okoliczności związane z przywiezieniem pieniędzy przez Krzysztofa S. Znamienne jest dla oceny przedmiotowej sprawy, że Krzysztof S. przyznał się do popełniania zarzucanych mu przestępstw – kierowania samochodem w stanie nietrzeźwości oraz obietnicy udzielenia korzyści majątkowej funkcjonariuszom Policji za odstąpienie od czynności służbowych. Złożył obszerne wyjaśnienia i dobrowolnie poddał się karze. Ujawnione okoliczności wskazują, że obwiniony popełnił zarzucane mu czyny, czym naruszył dyspozycję § 63, § 65, § 70 pkt 3, 4 i 6 cytowanego zarządzenia. Czyn ten jest naruszeniem dyscypliny służbowej wypełniającym jednocześnie znamiona przestępstwa – art. 132 ust. 3 pkt 3 ustawy o Policji. Wymierzoną karę dyscyplinarną uznano za współmierną do stopnia zawinienia i popełnionego czynu W odniesieniu do wniosku dowodowego złożonego w dniu [...] 2004 r. wskazano, że uprawnienie do składania wniosków dowodowych przysługuje obwinionemu w toku postępowania dyscyplinarnego prowadzonego przed organem I instancji do czasu zapoznania z aktami postępowania, a następnie w terminie 3 dni od tej czynności obwiniony ma prawo złożyć wniosek o uzupełnienie akt. Na etapie postępowania odwoławczego, w sytuacji uzupełnienia materiału dowodowego przez rzecznika dyscyplinarnego w trybie art. 135l ust. 1 ustawy o Policji (wykonywanie czynności zleconych przez wyższego przełożonego dyscyplinarnego), obwiniony, w terminie 3 dni od dnia zapoznania się z uzupełnionymi materiałami ma prawo zgłoszenia wyższemu przełożonemu dyscyplinarnemu uwag dotyczących przeprowadzonych czynności dowodowych. Tym samym wniosek dowodowy z dnia 7 maja 2004 r. należy uznać za zgłoszenie uwag, ale tylko w odniesieniu do pkt 3 tegoż wniosku. Argumenty podniesione w pozostałych punktach 1, 2, 4, 5 wykraczają poza zakres zleconych rzecznikowi dyscyplinarnemu czynności dowodowych. Uznano, że wykonanie wskazanych w tych punktach czynności nie wniosłoby do sprawy nowych okoliczności, bowiem obwiniony w toku postępowania przed sądem rejonowym w M. widział się kilkakrotnie z Krzysztofem S., stąd też okazanie jego osoby byłoby wskazaniem i dlatego też czynność ta nie ma racjonalnego uzasadnienia. Również weryfikacja stwierdzeń co do wartości stężenia alkoholu w organizmie Krzysztofa S. nie ma uzasadnienia dlatego, że stężenie to zostało w toku dalszych czynności ustalone przez biegłego. Nie ma potrzeby przesłuchania obecnego przy pobieraniu krwi policjanta (którego zresztą przesłuchano) jak również nie budzi wątpliwości, iż jedynym radiowozem poruszającym się w godzinach popołudniowych wieczornych w dniu [...]003 r. był VW Transporter, którym pełnili służbę obwinieni. Brak jest także podstaw do zawieszenia postępowania dyscyplinarnego do czasu zakończenia postępowania karnego. Skargę na powyższe orzeczenie złożył Marcin K. Wskazał na niezgodne z przepisami art. 167 Kodeksu postępowania karnego i art. 135f pkt 1 ust. 2 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji nie reagowanie przez Rzecznika Dyscyplinarnego na złożone przez niego wnioski dowodowe. Nie rozstrzygając o przyjęciu wniosku lub jego odrzuceniu naruszono zasadę z art. 135f ust. 7 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji. Pomimo powołania Komisji, faktycznie dalsze czynności wykonywał ten sam rzecznik Dyscyplinarny. Nie przesłuchanie skarżącego powodowało nie ustosunkowanie się do wniosków dowodowych i potraktowanie postępowania w drugiej instancji w sposób instrumentalny, pozbawiony jakichkolwiek cech obiektywizmu i dążenia do wyjaśnienia prawdy materialnej. Nie wiadomo, na jakiej zasadzie prawnej ustalono jego winę. Skarżący uważa za niedopuszczalne odstąpienie od zasady domniemania niewinności. Rzecznik Dyscyplinarny, prowadząc postępowanie opieszale i niedbale odstąpił od zasady "nie dające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego", określonej w art. 5 § 2 K.p.a., co także powieliła Komisja. Wnosi o uznanie orzeczenia nr 26 Komendanta Wojewódzkiego Policji w B. z dnia [...] 2004 r. za wydane w warunkach naruszających wspomniane normy prawne. Wskazał, że przed sądem rejonowym w M. toczy się postępowanie karne, dotychczas nie zakończone wyrokiem. Komendant Wojewódzki Policji w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd uwzględnił wniesioną skargę, albowiem zaskarżone orzeczenie zapadło z naruszeniem przepisów proceduralnych, mających wpływ na treść orzeczenia. Postępowanie dyscyplinarne w stosunku do policjantów uregulowane jest obecnie przez rozdział 10 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2002 r. Nr 7, poz. 58 ze zm.). Istotna zmiana zakresu uregulowania odpowiedzialności dyscyplinarnej i trybu postępowania w tych sprawach jest następstwem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2002 r. sygn. Akt K. 36/00 (Dz. U. Nr 176, poz. 1457) stwierdzającego, że art. 139 ust. 2 ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Policji, w części dotyczącej postępowania dyscyplinarnego jest niezgodny z art. 92 ust. 1 Konstytucji. Zmiany będące następstwem wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego zostały wprowadzone przez ustawę z 29.10.2003 r. o zmianie ustawy o Policji (Dz. U. Nr 192, poz. 1873) i obowiązują od 29 listopada 2003 r. Mają zatem zastosowanie do czynu obwinionego, popełnionego 4 grudnia 2003 r., łącznie z obowiązującym od 29.11.2003 r. rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 listopada 2003 r. w sprawie szczegółowego trybu wykonywania czynności związanych z postępowaniem dyscyplinarnym w stosunku do policjantów (Dz. U. Nr 198, poz. 1933). Zgodnie z art. 135p ust. 1 ustawy o Policji, w zakresie nieuregulowanym w ustawie, do postępowania dyscyplinarnego stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego dotyczące wezwań, terminów, doręczeń i świadków, z wyłączeniem możliwości nakładania kar porządkowych i stosowania przepisu art. 184 K.p.k. Odesłanie do przepisów K.p.k. tylko w tym zakresie sugeruje, że całość problematyki dyscyplinarnej reguluje rozdział 10 ustawy o Policji. Wśród reguł ogólnych w ustawie o Policji wskazano tylko na zasadę in dubio pro reo oraz na konieczność uwzględnienia okoliczności przemawiających zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść obwinionego. Brak np. wskazania celów postępowania dyscyplinarnego, tak jak wskazano cele postępowania karnego w art. 2 K.p.k. W tym ostatnim przepisie K.p.k. zawarta jest także norma, że podstawą wszelkich rozstrzygnięć powinny stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne. Należy wskazać, że współcześnie orientacja orzecznictwa przesuwa się z kwestii materialnej słuszności rozstrzygnięcia, na płaszczyznę słuszności proceduralnej. Pozbawienie obywatela określonego uprawnienia może nastąpić w postępowaniu nie wadliwym proceduralnie. Standardy w tym zakresie stanowią przepisy konstytucyjne i uregulowania dotyczące podstawowych praw człowieka i obywatela zawarte w ratyfikowanych przez Polskę umowach międzynarodowych. Nie budzi wątpliwości, że wymierzenie kary dyscyplinarnej musi nastąpić w postępowaniu dyscyplinarnym, któremu nie można zarzucić żadnych wad proceduralnych, a w szczególności, kiedy wymierza się karę najsurowszą, mającą wielorakie skutki dla obwinionego. Skarżący trafnie podnosi, że jego wnioski dowodowe nie zostały załatwione zgodnie z zasadą wynikającą z art. 135f ust. 7 ustawy o Policji, nie rozstrzygając o przyjęciu wniosku lub jego odrzuceniu. Skarżący złożył wnioski dowodowe na etapie postępowania odwoławczego. Art. 135l ustawy o Policji ustanawia regułę ogólną, że w postępowaniu odwoławczym rozpoznanie sprawy następuje na podstawie stanu faktycznego ustalonego w postępowaniu dyscyplinarnym. Z drugiej strony wskazuje się, że postępowanie dyscyplinarne jest dwuinstancyjne. Dwuinstancyjność stanowi konsekwencję zasady wyrażonej w art. 78 Konstytucji, iż "każda ze stron ma prawo do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji". W procedurze administracyjnej i karnej obowiązuje zasada, że w postępowaniu odwoławczym następuje ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy. Tym samym regulacja art. 135l ustawy o Policji może budzić wątpliwości co do zgodności ze standardami konstytucyjnymi. Zapewnieniem jednak możliwości ponownego rozpoznania sprawy zgodnie ze stanem faktycznym i prawnym na dzień wydania decyzji przez organ II instancji jest możliwość zlecenia przez wyższego przełożonego uzupełnienia materiału dowodowego. Przepis nie przewiduje, z czyjej inicjatywy może nastąpić takie uzupełnienie materiału dowodowego. Należy przyjąć, że może to nastąpić z urzędu, jak i na wniosek obwinionego. Możliwość uzupełnienia materiału dowodowego przeradza się w powinność, jeżeli istnieją wątpliwości co do treści przeprowadzonych czynności dowodowych i wymaga tego konieczność wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy. Z przepisu art. 135l ust. 1 ustawy nie wynika, aby został wyłączony tryb określony w art. 135f ust.7, dotyczący sposobu rozstrzygnięcia wniosku dowodowego. Wnioski dowodowe zostały złożone [...] i [...] 2004 r., a więc w czasie, gdy Komisja rozpatrywała odwołanie obwinionego. W takiej sytuacji należało wydać postanowienie o odmowie uwzględnienia wniosku dowodowego lub przeprowadzić wnioskowane czynności. Poglądowi temu nie stoi na przeszkodzie fakt, że to wyższy przełożony dyscyplinarny może zlecić rzecznikowi dyscyplinarnemu wykonanie czynności dowodowych, określając ich zakres. Jest to przepis "pozytywny", mówiący o przeprowadzeniu czynności, a nie o ich odmowie. Nie stoi to na przeszkodzie, aby rzecznik dyscyplinarny wydał stosowne postanowienie. W toku dalszych czynności należy zatem wydać takie postanowienie bądź przeprowadzić wnioskowane czynności. Dalszym etapem, po uzupełnieniu materiału dowodowego, jest ponowne zapoznanie obwinionego z materiałami uzyskanymi w wyniku dodatkowych czynności dowodowych, stosownie do regulacji art. 135l ustawy o Policji. Skarżący złożył wnioski dowodowe przed zakończeniem prac Komisji i złożeniem sprawozdania, a wywody zawarte w zaskarżonym orzeczeniu dotyczące prawa zgłaszania uwag wyższemu przełożonemu dyscyplinarnemu w terminie 3 dni od dnia zapoznania obwinionego z materiałami sprawy dotyczą następnego, końcowego etapu postępowania. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżący był zapoznany z materiałami na etapie II instancji. Przepis art. 135l ust. 2 ustawy o Policji mówi o zapoznaniu z wynikami dodatkowych czynności dowodowych, co oznacza, że chodzi tutaj o czynności dowodowe przeprowadzone przez organ II instancji. Dopiero po zapoznaniu się z tymi dodatkowymi materiałami skarżący ma prawo zgłaszania uwag. Ustawa nie stanowi, co ma być przedmiotem tych uwag i tym samym klasyfikowanie twierdzeń obwinionego do uwag lub nie, nie ma jasnego kryterium. Naczelną zasadą każdego postępowania jest dążenie do wykrycia prawdy, a podstawą ustaleń faktycznych mogą być tylko ustalenia oparte na wiarygodnych dowodach. Należy przy tym zauważyć, że postępowania dowodowego nie prowadzi się w "nieskończoność", na różne okoliczności. Wnioski dowodowe można uwzględnić, gdy dotyczą one przedmiotu sprawy i mają istotne znaczenie dla sprawy. Jeżeli przedmiotem sprawy – jak w zaskarżonym orzeczeniu – jest wręczenie korzyści majątkowej, to np. bez związku ze sprawą wydaje się być okoliczność, kto był obecny podczas pobierania krwi na zawartość alkoholu od Krzysztofa S. Należy jednak dać temu dostateczny wyraz w czynnościach procesowych. Sąd nie podziela natomiast poglądu skarżącego, że wydanie orzeczenie nastąpiło z obrazą art. 5 § 1 K.p.k. mówiącego o zasadzie domniemania niewinności i obrazą art. 5 § 2 K.p.k. zawierającego zasadę, że "nie dające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego". Wskazane przepisy nie mają zastosowania w postępowaniu dyscyplinarnym, gdyż nie wymienia ich art. 135p ustawy o Policji. Nie mniej zasady te mają swoje odpowiedniki w art. 135g ustawy o Policji. Zasady te nie zostały naruszone. Rozważano bowiem wszystkie okoliczności przemawiające na korzyść jak i na niekorzyść obwinionego. Nadto Sąd zwraca uwagę, że podstawą prawną orzeczenia dyscyplinarnego może być tylko przepis rangi ustawowej lub rozporządzenia wydanego na mocy ustawy. Upoważnienie ustawowe do wydania zarządzenia Komendanta Głównego Policji z dnia 24 maja 1993 r. w sprawie organizacji i pełnienia służby patrolowej (powołane w podstawie prawnej orzeczenia) zawarte było w przepisie art. 7 ust. 1 ustawy o Policji. Jak to wskazał Trybunał Konstytucyjny w cytowanym wyżej orzeczeniu, tego rodzaju upoważnienie dotyczy możliwości regulowania wewnętrznych spraw Policji. Należy je zatem wyeliminować z podstawy prawnej orzeczenia albowiem po pierwsze: zarządzenia nie mogą stanowić podstawy prawnej decyzji wobec obywateli, osób prawnych i innych podmiotów (art. 93 ust. 2 Konstytucji), a po drugie: w dacie wydania orzeczenia zarządzenie to nie obowiązywało – zostało bowiem uchylone przez zarządzenie nr 494 Komendanta Głównego Policji z dnia 25 maja 2004 r. w sprawie metod i form wykonywania zadań przez policjantów pełniących służbę patrolową. Zarządzenie to obowiązuje z dniem podpisania, czyli od 25 maja 2004 r. (zaskarżone orzeczenie z dnia 31 maja 2004r). Orzeczeniem dyscyplinarnym nie można także uznać obwinionego winnym popełnienia przestępstwa. Uzasadnia to, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) uchylenie zaskarżonego orzeczenia.