II OSK 1291/05

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Andrzej Gliniecki /spr./ Sędziowie Sędzia NSA Barbara Gorczycka-Muszyńska Janina Kosowska Protokolant Marcin Sikorski po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych M. H., S. G. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 28 lutego 2005 r., sygn. akt II SA/Kr 1108/04 w sprawie ze skargi S. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lipca 1998 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania M. G. świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej postanawia: oddalić skargi kasacyjne Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] października 1997 r. Nr [...] odmówił M. G. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395), dalej nazwanej ustawą. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy na wniosek M. G., Kierownik Urzędu utrzymał w mocy decyzją Nr [...] z dnia [...] lipca 1998 r. własną decyzję z dnia [...] października 1997 r. Pismem z dnia 3 sierpnia 1998 r. M. G. złożyła do sądu administracyjnego skargę na powyższą decyzję z dnia 8 lipca 1998 r. W dniu 28 grudnia 1999 r. M. G. zmarła o czym informacja dotarła do Sądu w związku z wyznaczonym na dzień 7 listopada 2000 r. terminem rozprawy. Postanowieniem z dnia 7 listopada 2000 r. sygn. akt II SA.KR1725/98 Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie Ośrodek Zamiejscowy w Krakowie zawiesił postępowanie sądowe i wezwał do wskazania spadkobierców zmarłej. Postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, po wskazaniu następców prawnych M. G., podjął zawieszone postępowanie sądowe a następnie postanowieniem z dnia 28 lutego 2005 r. sygn. akt II SA/Kr 1108/04 umorzył postępowanie sądowe na podstawie art. 161 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powołanej dalej jako ppsa, w związku z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271). W uzasadnieniu postanowienia z dnia 28 lutego 2005 r., w którym umorzono postępowanie sądowe, wskazano jako przyczynę takiego zakończenia postępowania to, że przedmiot postępowania odnosi się wyłącznie do praw i obowiązków ściśle związanych z osobą zmarłego, nie należą więc one do spadku. Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. w oparciu o którą wydano zaskarżaną decyzję, nie przewiduje również możliwości, aby z chwilą śmierci osoby ubiegającej się o takie świadczenie, ktoś z kręgu jej spadkobierców mógł nabyć prawo do takiego świadczenia. Uprawnienie do świadczenia z chwilą śmierci osoby, o której mowa w art. 1 ust. 1 ww. ustawy – wygasa. Skargi kasacyjne na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 28 lutego 2005 r. złożyli pełnomocnicy M. H. – córki M. G. i S. G. – małżonka zmarłej, zarzucając naruszenie przepisów: – art. 1 ust. 1 oraz art. 7 ustawy z dnia 31 maja 1996 r., polegające na błędnej wykładni art. 1 skutkujące przyjęciem, że prawo do świadczenia pieniężnego ma charakter ściśle osobisty i w związku z tym wygasa z chwilą śmierci osoby uprawnionej, podczas gdy art. 7 ustawy mówi, że w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się odpowiednio przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, zgodnie z którymi w określonych sytuacjach małżonek ma prawo do przejęcia świadczeń emerytalno-rentowych zmarłego współmałżonka, – art. 161 § 1 pkt 2 ppsa przez błędne zastosowanie w wyniku błędnego przyjęcia, iż świadczenie pieniężne przysługujące osobom deportowanym do pracy przymusowej ma charakter osobisty, a S. G. nie ma jako spadkodawca interesu prawnego, którego dotyczy wynik postępowania, mimo że należne, a nie wypłacane za życia jego żonie świadczenie wchodziłoby w skład masy spadkowej. S G. podobnie, jak i M. H. mają interes prawny w ustaleniu, czy M. G. miała prawo do świadczenia pieniężnego. Wskazując na powyższe podstawy w skargach kasacyjnych wnosi się o: – uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania, względnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i rozpoznanie skargi – zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Naczelny Sad Administracyjny zważył, co następuje: Skargi kasacyjne nie mają usprawiedliwionych podstaw. Naczelny Sąd Administracyjny zgodnie z art. 183 § 1 ppsa rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. W niniejszej sprawie należy przyjąć, że zastosowanie mają przepisy prawa obowiązujące w dacie zgonu M. G. tj. 28 grudnia 1999 r. Przedmiotem postępowania sądowoadministracyjnego, zgodnie z wniesioną skargą, miała być kontrola decyzji administracyjnych odmawiających M. G. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939–1945. W związku ze zgonem skarżącej, przed rozpoznaniem wniesionej skargi, postępowanie sądowe zostało umorzone (art. 161 § 1 pkt 2 ppsa), gdyż w ocenie Sądu, przedmiot tego postępowania odnosił się wyłącznie do praw i obowiązków ściśle związanych z osobą zmarłej. Umorzenie postępowania prowadzi do zakończenia postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie, bez merytorycznego jej rozpoznania przez Sąd. Merytoryczne rozpoznanie sprawy, gdyby postępowanie nie zostało umorzone, mogło doprowadzić do uwzględnienia skargi – ze skutkami wynikającymi z art. 145 ppsa albo do jej oddalenia (art. 151 ppsa). Ewentualne postępowanie kasacyjne w tej sprawie w efekcie końcowym, mogło doprowadzić do prawomocności zaskarżonej decyzji albo do jej wzruszenia, co wiązałoby się z koniecznością ponownego rozpatrzenia sprawy przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w sytuacji kiedy od 1999 r. nie żyje strona tego postępowania. W rozważaniach o tym, czy uprawnienie do świadczenia pieniężnego wynikającego z ustawy z dnia 31 maja 1996 r., ma wyłącznie charakter związany z osobą zmarłego, należy oprzeć się na przepisach tej ustawy a w szczególności jej art. 1 ust. 1 i art. 5 ust. 1. Przepis art. 1 ust. 1 ustawy wśród warunków, jakie powinny spełniać osoby, którym przysługuje to świadczenie pieniężne, wymienia między innymi konieczność posiadania obywatelstwa polskiego i stałe miejsce zamieszkania na terytorium RP (w dacie ubiegania się o przyznanie uprawnienia do świadczenia). Nie ma chyba wątpliwości, że adresatami tego przepisu nie mogą być osoby zmarłe lub ich następcy prawni (spadkobiercy). Z brzmienia art. 1 w związku z art. 4 ust. 1 ustawy wynika, że uprawnienie do świadczenia może być przyznane jedynie osobie, której to świadczenie przysługuje, gdyż ustawa ta nie zawiera stosownych postanowień, że roszczenia w tym zakresie w razie śmierci osoby uprawnionej przechodzą na inne osoby tak, jak to zostało uregulowane np. w art. 8 ust. 1 (zdanie 2) ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 34, poz. 149 z późn. zm.). Kolejnym przepisem, który prowadzi do podobnego wniosku, chociaż dotyczy innego (dalszego) etapu postępowania – po przyznaniu uprawnienia do świadczenia, jest. art. 5 ust. 1 ustawy, z którego wynika, że świadczenie może być wypłacone przez właściwy organ emerytalno-rentowy, dopiero po złożeniu wniosku osoby uprawnionej (w rozumieniu art. 1 ustawy) wraz z decyzją stwierdzającą uprawnienie do tego świadczenia. Na tle cytowanych powyżej przepisów wyraźnie widać, że ustawodawca wyodrębnił dwa etapy postępowania. Pierwszy, w wyniku którego w drodze decyzji administracyjnej przyznaje się uprawnienie do świadczenia i drugi, na skutek złożenia wniosku osoby uprawnionej, a więc dokonania określonej czynności faktycznej (materialnoprawnej), uprawniony nabywa prawo do wypłaty świadczenia przez właściwy organ emerytalno-rentowy (art. 5 ust. 1 ustawy). Z analizy tych przepisów jednoznacznie wynika, że nabycie uprawnienia do świadczenia, jak i prawa do wypłaty świadczenia przez właściwe organy emerytalno-rentowe, musi mieć miejsce za życia osoby ubiegającej się o to świadczenie – będącej stroną w tym postępowaniu. Przepis art. 7 ustawy, zawierający odesłanie w sprawach nieuregulowanych w ustawie do odpowiedniego stosowania przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, może mieć zastosowanie dopiero, po przyznaniu uprawnienia do świadczenia (art. 4 ust. 1 ustawy) i po złożeniu wniosku przez osobę uprawnioną (art. 5 ust. 1 ustawy). Do podobnej konkluzji może również prowadzić wykładnia art. 136 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), do której odwołuje się pełnomocnik M. H. w skardze kasacyjnej. Przywołane tam przepisy art. 5 ust. 1 i art. 6 ust. 1 pkt 5 powyższej ustawy, mogłyby ewentualnie mieć zastosowanie w tej sprawie, gdyby przed datą zgonu M. G. decyzją ostateczną zostało przyznane jej uprawnienie do świadczenia i został złożony przez nią wniosek, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy. Pełnomocnik S. G. w skardze kasacyjnej twierdzi, "iż należne, a nie wypłacane za życia świadczenie jego żonie wchodziłoby przecież w skład masy spadkowej". Powyższy pogląd, jakkolwiek sformułowany bardzo kategorycznie, pozbawiony jest jednak szerszego uzasadnienia merytorycznego, czy też odwołania się do przepisów prawa, poglądów doktryny, czy też wskazania na poparcie tej tezy odpowiedniego orzecznictwa. Poza tym w twierdzeniu tym, zawarty jest istotny błąd polegający na tym, że autor skargi kasacyjnej przyjmuje, niezgodnie ze stanem faktycznym i stanem prawnym sprawy, iż przedmiotowe świadczenie jest "należne", a jedynie "nie wypłacane za życia" skarżącej. Otóż, jak wynika z akt sprawy, co powinno być wiadome pełnomocnikowi strony wnoszącej skargę kasacyjną, świadczenie to nie jest należne, gdyż organ decyzją ostateczną odmówił przyznania tego świadczenia, tym samym nie mogło być ono wypłacane za życia skarżącej. Tak więc, użycie tu zwrotu "należne", należy rozumieć wyłącznie jako subiektywne odczucie wnoszącego skargę kasacyjną, a nie w znaczeniu prawniczym jako świadczenie należne a więc wymagalne. Tymczasem z przepisów Kodeksu cywilnego (Księga czwarta. Spadki) nie wynika wprost, aby tego typu świadczenie pieniężne, w tym stanie prawnym i faktycznym, jak przedstawiany powyżej, wchodziło w skład spadku, wręcz przeciwnie, na tle orzecznictwa i poglądów doktryny należałoby uznać, że świadczenie o którym tu mowa, jest ściśle związane z osobą zmarłej (E. Skowrońska-Bocian, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, wyd. 6, Warszawa 2005, s. 10–32). Prawa i obowiązki, o których mowa w art. 922 § 1 kc, mają charakter cywilnoprawny. Do spadku nie należą więc prawa i obowiązki o charakterze majątkowym, wynikające z przepisów prawa administracyjnego. Świadczenie pieniężne, o którym mowa w niniejszej sprawie wynika z przepisów prawa administracyjnego i ma raczej charakter zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (art. 445 kc), niż charakter odszkodowawczy. Nie bez znaczenia w niniejszej sprawie, jest również i to, że zgon skarżącej miał miejsce w dacie, kiedy uprawnienie do świadczenia zostało jej odmówione ostateczną decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, iż świadczenie pieniężne przysługujące na podstawie art. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), należy do praw i obowiązków ściśle związanych z osobą zmarłego, w związku z czym w razie śmierci strony, należy umorzyć postępowanie na podstawie art. 161 § 1 pkt 2 ppsa. Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ppsa orzekł, jak w sentencji.