I OSK 893/05

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA: Janina Antosiewicz (spr.) Sędziowie NSA Barbara Adamiak Tomasz Zbrojewski Protokolant Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 19 kwietnia 2007r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 marca 2005r. sygn. akt I SA 1605/03 w sprawie ze skargi P. P. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odszkodowania za nieruchomość oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 24 marca 2005 r. sygn. akt I SA 1605/03, oddalił skargę P. P. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z [...], w przedmiocie umorzenia postępowania o odszkodowanie za nieruchomość warszawską przy ul. [...], uregulowanej w KW [...]". W uzasadnieniu wyroku Sąd przywołał ustalenie organów oraz motywy decyzji ostatecznej, w której przyjęto, iż P. P. nie posiada przymiotu strony. Z akt sprawy wynika, że 30 czerwca 1936 r. aktem notarialnym Rep. N 1556 C. P. (poprzednik prawny P. P.) sprzedał nieruchomość ujawnioną w KW [...] W-368 L. N. i W. R. "w równych między nimi częściach niepodzielnie za cenę 76.000 zł i zgadza się na przepisanie tytułu własności sprzedanej nieruchomości w wykazie hipotecznym na imię nabywców". Zgodnie z § 5 umowy "posiadanie sprzedanej nieruchomości przechodzi na nabywców jednocześnie z podpisaniem tego aktu". Fakt nabycia przez ww. osoby przedmiotowej nieruchomości potwierdzają znajdujące się w aktach sprawy (i przywołane w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji) dokumenty, tj. zaświadczenie Sądu Rejonowego dla Warszawy Mokotowa X Wydział Ksiąg Wieczystych z dnia 20.02.2001 r. (l.dz. 2370/00) i zaświadczenie Sądu Grodzkiego w Warszawie Oddział Ksiąg Wieczystych z dnia 12.10.1950 r. (Nr 4294/50). W takiej sytuacji ocenę materiału dowodowego przez organ pierwszej instancji Wojewoda uznał za prawidłową. Od decyzji tej skargę do NSA w Warszawie złożył P. P. wnosząc o jej uchylenie w całości z powodu naruszenia art. 7, 77 § 1 kpa, co doprowadziło do umorzenia postępowania i pogwałcenia art. 28, 105 § 1 kpa oraz art. 215 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. W uzasadnieniu skargi strona zarzuciła, iż organy powołując się na akt notarialny z 1936 r. nie poświęciły uwagi zapisom w Księdze Wieczystej, które miały fundamentalne znaczenie ze względu na obowiązujące prawo. Obecnie obowiązujący kodeks cywilny w art. 155 stanowi, iż sama umowa wywołuje skutek rozporządzający prawem własności. Akt notarialny z 1936 r. został sporządzony na podstawie przepisów Prawa o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i hypotekach z 26 kwietnia 1818 r. (Dz. Pr. V 295). Z art. 5 tego prawa wynika, że konieczną przesłanką uzyskania prawa własności nieruchomości było wpisanie tego prawa do księgi wieczystej, co nadało temu prawu charakter konstytutywny, odmiennie od uregulowania obecnego. Za taką wykładnią przemawia porównanie art. 5 z art. 7 powołanego aktu, który stanowił "Wszelkie obciążenia własności dóbr nieruchomych (dział V) powinny być jawnemi przez wciągnięcie tytułu do ksiąg hypotecznych, wyjąwszy przywileje (art. 40, 42)". Gdyby intencją legislatora było nadanie wpisowi, ujawniającemu prawo własności charakteru deklaratoryjnego, to niewątpliwie uczyniłby to tak, jak to uczynił w stosunku do "obciążeń własności dóbr nieruchomych" w art. 7 powyższego prawa. Ponadto art. 11 powyższego prawa jasno definiuje prawa przed wpisem do ksiąg wieczystych jako prawa osobowe, w przeciwieństwie do praw rzeczowych, które powstają dopiero w momencie wpisu do księgi wieczystej: Wszelkie tytuły (art. 1,2,4), które wciągnione do ksiąg hypotecznych stanowią prawo rzeczowe (ius reale), dopóki nie zostały wciągnionemi, są tylko prawami osobistemi (ius personale). W przedmiotowej sprawie w wyniku zawarcia umowy sprzedaży pomiędzy C. P., a L. N. i W. R., zgodnie z zaświadczeniem Sądu Rejonowego dla Warszawy Mokotowa X Wydział Ksiąg Wieczystych z dnia 20 lutego 2001 r., w księdze hipotecznej pod nazwą [...] znajduje się następujący wpis: W dziale II wykazu wpisem przez zastrzeżenie ujawnieni są L. N. i W. R. co do części tej nieruchomości – z nabycia od C. P. na mocy aktu zdziałanego przed Stefanem Benedyktem notariuszem w Warszawie w dniu 30 czerwca 1936 r. za nr Rep. 1556 na wniosek z dnia 30 czerwca nr 8 k-19 księgi umów tomu IV. Postanowieniem Wydziału Hipotecznego Miejskiego Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 8 lipca 1936 r. wniosek nr 8 został zawieszony. Na podstawie tego wpisu jasno widać, że po wpisaniu został on zawieszony. Konsekwentnie nie mógł on wywoływać skutków prawnych. Taka interpretacja jest zgodna z art. 30 Prawa o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach hypotekach z dnia 26 kwietnia 1818 roku (Dz. Pr. V 295), znajdującym się w Dziale II "o ustaleniu własności dóbr nieruchomych", który mówił: "Po uznaniu zwierzchności hypotecznej, iż tytuł nabywcy żadnemu nie podlega zarzutowi, po zapisaniu treści tytułu do wykazu hypotecznego, tenże uważanym jest w czynnościach, z trzecimi o dobra nieruchome zawieranych, za istotnego właściciela". Przepis ten jasno stwierdza, że pełne skutki przeniesienia prawa własności następują dopiero po zatwierdzeniu wniesionego do księgi wieczystej wpisu. Przed zatwierdzeniem takiego wpisu może on wywołać skutki jedynie w relacji zbywca-nabywca, natomiast oficjalnie w stosunku do osób trzecich za właściciela powinien być uważany zbywca. W przedmiotowej sprawie wpis dotyczy przeniesienia prawa własności na nabywców L. N. i W. R. i został zawieszony przez "zwierzchność hypoteczną" postanowieniem z 8 lipca 1936 roku. Konsekwentnie brak jest pełnego przeniesienia prawa własności, które mogłoby wywołać skutki w stosunku do osób trzecich (czyli Gminy Centrum w toczącym się postępowaniu o przyznanie odszkodowania za przejętą nieruchomość zgodnie z dekretem z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy). Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że organy zasadnie odmówiły skrzącemu przymiotu strony w postępowaniu o ustalenie i przyznanie odszkodowania za nieruchomości położone w Warszawie przy ul. [...], uregulowane w Księdze wieczystej pod nazwą [...] W-368. Stroną postępowania w powyższej sprawie, a więc podmiotem posiadającym interes prawny jest jej poprzedni właściciel lub jego następcy prawni, aktualny właściciel, a także inne osoby, które wykażą, że przysługuje im tytuł prawnorzeczowy do nieruchomości. Tymczasem poprzednik prawny skarżącego C. P. przestał być właścicielem wyżej opisanej nieruchomości już w 1936 r., kiedy to aktem notarialnym z dnia 30.06.1936 r. N 1556 przeniósł prawo własności nieruchomości przy ul. [...] na L. N. i W. R. Sąd zbadał zarzuty skargi oraz dokonał analizy przepisów, których naruszenie zarzuca Staroście i Wojewodzie P. P., w tym przepisów "Prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomych o przywilejach i hypotekach z dnia 26.04.1818 r. (Wyciąg "Prawo Cywilne obowiązujące w województwach Centralnych" – Z. Łączyński KP, 1937) i nie podzielił poglądów i zarzutów zawartych w skardze. Z art. 5 powyższego aktu nie wynika, jak to podnosi P. P. w skardze, że konieczną przesłanką uzyskania prawa własności nieruchomości było wpisanie tego prawa do księgi wieczystej, lecz to, że właściciel, aby mógł zbyć swoją własność musiał mieć ujawniony w księdze wieczystej tytuł nabycia nieruchomości. W okresie międzywojennym były różne regulacje prawne dotyczące przenoszenia prawa własności. W roku 1936 do przeniesienia własności nieruchomości na terenie Warszawy wystarczyło sporządzenie takiej umowy w formie aktu notarialnego, który przenosił prawo własności. Natomiast odmiennie uregulowane było przenoszenie prawa własności na terenach, na których obowiązywał kodeks cywilny niemiecki, gdzie oprócz zawarcia umowy w formie aktu notarialnego dla wywołania skutków prawnych, konieczne jeszcze było dokonanie powzdania – przewłaszczenia ( 873 Kc niemieckiego) i dokonanie wpisu zmiany prawa własności do księgi wieczystej (uchwała SN z dnia 21.03.1966 r., sygn. akt III CO 3/66 OSP 1967/7/178). Jednak taka sytuacja w niniejszej sprawie nie zaistniała, ponieważ sporna nieruchomość znajduje się na terenie Warszawy. W takiej sytuacji organ I instancji prawidłowo umorzył postępowanie na podstawie art. 105 kpa, tym bardziej, że z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy bezspornie wynika (zaświadczenie z dnia 12.10.1950 r. – wydane przez Sąd Grodzki w Warszawie i zaświadczenie z księgi wieczystej pod nazwą [...] W-368 z dnia 20.02.2001 r. wydane przez Sąd Rejonowy dla Warszawy Mokotowa), że dawnymi współwłaścicielami przedmiotowej nieruchomości byli L. N. i W. R. w równych między nimi częściach. Na marginesie Sąd zauważył, że spadkobiercy wyżej wymienionych również złożyli wniosek w dniu 28.12.1990 r. o odszkodowanie za nieruchomość położoną w Warszawie przy ul. [...]. Z powyższych względów Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30.08.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) oddalił skargę. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego P. P., reprezentowany przez radców prawnych I. P. i M. K., zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 215 ust. 2 w zw. z art. 4 pkt 4 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603). W uzasadnieniu skargi podnosi się, iż C. P., wbrew ustaleniom Sądu był poprzednim właścicielem nieruchomości w dniu przejęcia własności w trybie dekretu z 26 października 1945 r. Umowa z 30 czerwca 1936 r. miała wyłącznie skutek zobowiązujący i nie przenosiła własności na rzecz L. N. i W. R. Umowa ta nie wywierała skutku rozporządzającego, o czym świadczy ujawnienie w księdze wieczystej jedynie zastrzeżenia. Nie wpisano zaś nowych właścicieli. Zgodnie z art. 5 Prawa o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, wpis miał charakter konstytutywny. Taki wpis nie miał w przedmiotowej sprawie miejsca, bowiem L. N. i W. R. zostali ujawnieni jedynie w ramach zastrzeżenia, a nie na podstawie wpisu prawa własności. Skarżący podnosi, iż do oceny skutków aktu notarialnego z 1936 r. nie mają zastosowania przepisy prawa rzeczowego z 1946 r. ponieważ weszły one w życie z dniem 1 stycznia 1947 r., a więc już po przejęciu gruntu przez Skarb Państwa. Powyższy stan faktyczny wskazuje, iż P. P. jest następcą prawnym poprzedniego właściciela, który utracił nieruchomość na podstawie przepisów dekretu i ma interes prawny do dochodzenia odszkodowania. Zaskarżony wyrok pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią przepisów art. 215 ust. 2 w zw. z art.4 pkt 4 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz art. 28 kpa, a przez to narusza prawo materialne. Skarga kasacyjna domaga się uchylenia zaskarżonego wyrok w całości i przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Wskazany jako naruszony art. 215 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 z późn. zm.) przepisy tej ustawy, dotyczące odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości, nakazuje stosować odpowiednio do domu jednorodzinnego, jeżeli przeszedł on na własność państwa po dniu 5 kwietnia 1958 r. oraz do działki, która przed dniem wejścia w życie dekretu z 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy mogła być przeznaczona pod budownictwo jednorodzinne, jeżeli poprzedni właściciel bądź jego następcy prawni zostali pozbawieni faktycznej możliwości władania nią po dniu 5 kwietnia 1958 r. Przepis art. 4 pkt 4 ustawy o gospodarce nieruchomościami zawiera definicję poprzedniego właściciela stanowiąc, że należy przez to rozumieć osobę, która została pozbawiona prawa własności nieruchomości wskutek jej wywłaszczenia albo przejęcia na rzecz Skarbu Państwa lub na rzecz jednostki samorządu terytorialnego na podstawie innych tytułów. W niniejszej sprawie, wskazując powyższe przepisy jako naruszone przez Sąd, skarga kasacyjna wywodzi, iż P. P., będący następcą prawnym C. P., posiada przymiot strony, w postępowaniu o odszkodowanie za nieruchomość warszawską, a to wobec faktu, iż zawarta przez C. P. umowa sprzedaży nieruchomości w dniu 30 marca 1936 r. nie przeniosła na nabywców prawa własności wobec zawieszenia wpisu w Księdze wieczystej. Pogląd ten należy uznać za błędny, zaś zastosowaną przez Wojewódzki Sąd Administracyjny wykładnię przepisów prawa materialnego za prawidłową. Obowiązujące w dacie wejścia w życie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy Prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywilejach i hypotekach z dnia 26 kwietnia 1818 r. w art. 5 stanowiło, że prawo do rozporządzenia własnością dóbr nieruchomych powstało przez wciągnienie tytułu nabycia do księgi hipotecznej. Prawo to w art. 11 stanowiło także, iż wszelkie tytuły, ujawnione w księdze hipotecznej stanowią prawo rzeczowe (ius reale) a dopóki nie zostały wciągnione są tylko prawami osobistymi (ius personale). U podstaw powyższej, wprowadzonej w 1818 r. koncepcji legła zasada, że bez wpisu nie może nastąpić co do nieruchomości żadna zmiana stosunków prawnorzeczowych. W praktyce zasada ta okazała się niewykonalna zwłaszcza wobec niewprowadzenia obowiązku zakładania ksiąg wieczystych (przepisy pozostawiały to woli zainteresowanych), co w konsekwencji spowodowało, że wiele nieruchomości na obszarze b. Królestwa nie miało urządzonych ksiąg. Konieczność uwzględnienia tych realiów znalazła odzwierciedlenie w orzecznictwie sadowym okresu międzywojennego. W wyroku z dnia 8 stycznia 1926 r. C.296/22 Sąd Najwyższy przyjął, iż pozahipoteczny nabywca nieruchomości, mającej urządzoną księgę wieczystą ma prawo własności już od chwili uzyskania tytułu nabycia zwłaszcza w stosunku do sprzedawcy i jego następców ogólnych (OSP z 1927/VI/151). Wyrażony w powołanym wyroku pogląd zasługuje na aprobatę. Nie pozbawiona podstaw – w kontekście historycznym jest także zaprezentowana przez Sąd I instancji wykładnia art. 5 aktu prawnego z 26 kwietnia 1818 r., iż odnosi się on tylko do prawa rozporządzania własnością dóbr nieruchomych", a więc właściciel aby mógł zbyć nieruchomość musiał mieć ujawniony w księdze wieczystej tytuł nabycia nieruchomości. Za takim rozumieniem art. 5 przemawia treść przepisu art. 30 Prawa o ustaleniu własności dóbr..., który stanowi, "że po uznaniu zwierzchności hypotecznej, iż tytuł nabywcy nie podlega żadnemu zarzutowi, po zapisaniu treści tytułu do wykazu hypotecznego, tenże uważanym jest w czynnościach z trzecimi o dobra nieruchome zawieranych, za istotnego właściciela". Po nabyciu nieruchomości aktem notarialnym z 30 czerwca 1936 r. L. N., W. R., bądź też ich następcy, nie podejmowali czynności prawnych z osobami trzecimi, których skuteczność mogłaby ewentualnie być podważana na podstawie art. 5, 11 i 30 Prawa o ustaleniu własności dóbr... Przejście własności przedmiotowej nieruchomości na gminę m.st. Warszawy nastąpiło nie w drodze czynności prawnych, lecz z mocy prawa na podstawie art. 1 wspomnianego dekretu z dnia 26 października 1945 r. Stąd dotychczasowymi właścicielami gruntu, o których stanowił przepis art. 7 ust. 1 i 2 dekretu, a obecnie w odniesieniu do roszczeń odszkodowawczych art. 215 ust. 2 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, są L. N. i W. R., jako poprzedni właściciele nieruchomości. Przyjęcie powyższego powoduje, iż skarżący P. P. nie legitymował się w sprawie o roszczenie odszkodowawcze interesem prawnym wynikającym z omawianych regulacji materialnoprawnych, co zasadnie przyjął Wojewódzki Sąd Administracyjny. Z tych względów skarga kasacyjna jako nieposiadająca usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu na podstawie art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.