I OSK 1328/05

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Włodzimierz Ryms, Sędziowie NSA Jerzy Bujko, Alicja Plucińska Filipowicz (spr.), Protokolant Anna Sidorowska, po rozpoznaniu w dniu 30 marca 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. H. działającej w imieniu małoletnich dzieci D. i Ł. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 marca 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 1759/04 w sprawie ze skargi J. H. działającej w imieniu małoletnich dzieci D. i Ł. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 22 marca 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 1759/04 oddalił skargę J. H., działającej w imieniu małoletnich dzieci D. K. i Ł. K., na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] Nr [...], utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Odmowę przyznania renty organ argumentował brakiem okoliczności usprawiedliwiających niespełnienie przez H. K. wymogów przewidzianych do uzyskania uprawnień dla jego dzieci do renty rodzinnej. Podstawę prawną orzeczenia stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm./. W skardze na powyższą decyzję oraz późniejszych pismach procesowych J. H. wskazywała, że ojciec dzieci starał się o pracę, ale nie mógł jej uzyskać z powodu braku kwalifikacji i wykształcenia. Podawała, że znajduje się wraz z dziećmi w trudnej sytuacji finansowej, bowiem od 13 marca 2003 nie ma prawa do zasiłku dla bezrobotnych, od 2000 r. choruje, a od 1999 r. stwierdzono u niej lekki stopień niepełnosprawności. Po rozpoznaniu skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty oraz nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Natomiast zgodnie z treścią art. 85 ust. 1 wskazanej ustawy, renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki do uzyskania jednego z tych świadczeń. Tak więc prawo do renty rodzinnej jest prawem pochodnym od uprawnień osoby ubezpieczonej do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, a zatem brak uprawnień do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy pociąga za sobą również brak uprawnień członków rodziny do renty rodzinnej po ubezpieczonym. Dochodzone świadczenie nie jest bowiem świadczeniem przyznawanym z uwagi na potrzeby nawet najbardziej uzasadnione, ale świadczeniem pochodnym od okresów opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy umożliwia przyznanie świadczenia społecznego jeżeli istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek przy jednoczesnej niemożności podjęcia pracy przez starającego się o to świadczenie z uwagi na jego wiek lub orzeczoną niezdolność do wykonywania pracy. H. K. natomiast, jak to wynika ze stanu faktycznego sprawy, nie spełniał przesłanek do uzyskania emerytury lub reny z tytułu niezdolności do pracy, zaś w postępowaniu prowadzonym w niniejszej sprawie nie wykazano istnienia szczególnych okoliczności, które spowodowały brak uzyskania przez niego jako ojca małoletnich dzieci tych uprawnień. Nic nie usprawiedliwia przerwy w zatrudnieniu w latach 1980-1982, czy też niesystematycznego zatrudnienia od 1989 r. Okresy te dotyczą czasów, gdy nie było trudności ze znalezieniem pracy, zaś ubezpieczony był zdolny do pracy. Sąd miał też na uwadze stosunkowo krótką aktywność zawodową ubezpieczonego /niecałe 17 lat na 44 lata życia/. Argumenty podniesione w skardze i pismach procesowych przez J. H. - matkę małoletnich D. i Ł., dotyczące bardzo złej sytuacji finansowej rodziny, trudności w znalezieniu pracy, nie stanowią według Sądu I instancji szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła J. H., działająca jako przedstawiciel ustawowy małoletnich dzieci D. i Ł. K. W skardze kasacyjnej zarzuca się: 1/ obrazę prawa materialnego, t.j. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, wyrażające się w twierdzeniu, że H. K. "nie spełnił przesłanek, nie ma szczególnych okoliczności, które spowodowałyby brak uzyskania przez niego uprawnień", 2/ naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, "a mianowicie art. 133 ( 1 ustawy" poprzez niepełne rozpoznanie sprawy i zgromadzonego materiału dowodowego, którego prawidłowa analiza wskazuje, że zachodzą przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podnosi się, iż wprawdzie H. K. nie był osobą niepełnosprawną i mógł pracować, jednakże Sąd I instancji nie wziął pod uwagę, że skarżąca z rodziną zamieszkuje w małej miejscowości, gdzie rynek pracy jest stosunkowo mały i ograniczony. Podawała w pismach, że ojciec dzieci z uwagi na wiek, kwalifikacje i wykształcenie nie mógł znaleźć pracy. Poszukiwał pracy przez Urząd Pracy i na własną rękę, zdarzało się, że pracował "na czarno", byle tylko mieć jakiekolwiek pieniądze, ale miejsce zamieszkania nie ułatwiało znalezienia pracy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionej podstawie. W skardze kasacyjnej zarzuca się przede wszystkim obrazę prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tego przepisu wyrażające się w uznaniu przez Sąd I instancji, że H. K., zmarły ojciec małoletnich, w których imieniu występuje matka jako ich przedstawiciel ustawowy, jak też od którego pochodnym jest żądanie zawarte we wniosku wszczynającym w niniejszej sprawie postępowanie administracyjne, nie spełnił przesłanki określonej w przepisie art. 83 ww. ustawy, a więc iż nie ma szczególnych okoliczności, które spowodowały brak uzyskania przez niego uprawnień. Wprawdzie w skardze kasacyjnej wymienia się art. 83 ustawy, podczas gdy artykuł 83 zawiera nie tylko jeden przepis, można jednak wnosić, że chodzi o przepis art. 83 ust. 1, który umożliwia przyznanie przedmiotowego świadczenia decyzją Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pod warunkiem jednak, że istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek. Tej właśnie okoliczności w sprawie dotyczył spór. Strona wnosząca skargę kasacyjną twierdzi bowiem, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, a w konsekwencji niemożność uzyskania renty rodzinnej bez konieczności ubiegania się o świadczenie w drodze wyjątku. Istotną kwestią jest, czy to, że ojciec małoletnich nie nabył uprawnień ze względu na zbyt krótki okres pracy a zwłaszcza długie przerwy w pracy /w rozpatrywanym okresie ostatnich dziesięciu lat przepracował zaledwie ponad 3 lata/ będąc zarejestrowany jako bezrobotny, powinno być potraktowane jako szczególnie uzasadniona okoliczność usprawiedliwiająca brak wymaganych okresów w opłacaniu składek. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, iż jest to przepis na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć "szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek" należy do oceny organu, który w każdym przypadku okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie. Nie może też budzić wątpliwości, że to podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpatrując skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który w niniejszej sprawie uznał, że nie zachodzą wymagane ustawą szczególnie uzasadnione okoliczności (które, co nie może budzić wątpliwości, muszą należeć do wyjątkowych, a nie tylko w zwykły sposób usprawiedliwiających brak możliwości nabycia uprawnień w wyniku spełnienia warunku posiadania wymaganych okresów opłacania składek) stwierdził, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a więc nie można decyzji tego organu zarzucić dowolności rozstrzygnięcia. Fakt, iż w orzecznictwie sądowo-administracyjnym wskazywano, iż pozostawanie bezrobotnym może być brane pod uwagę w aspekcie spełnienia przesłanki z art. 83 ust. 1, na co wskazuje się w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, nie przesądza jeszcze, że zaskarżoną decyzję cechuje dowolność rozstrzygnięcia. Nie jest w niniejszej sprawie sporne, że zmarły ojciec małoletnich miał przerwy w pracy i był wprawdzie zarejestrowany jako bezrobotny, jednakże ani we wniosku ani w toku postępowania administracyjnego nie zostało wykazane, że rzeczywiście dochował należytej staranności aby być objęty ubezpieczeniem społecznym. Z akt sprawy wynika np., że na dzieci były wypłacane świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zamieszkiwanie w małej miejscowości, czy braki w wykształceniu /kwalifikacjach/ nie przesądzają jeszcze o tym, że ojciec małoletnich miał przerwy w pracy ze względu na brak pracy występujący na rynku pracy, jak też nie mógł poszukiwać pracy w innych miejscowościach na terenie Polski, a nawet zagranicą. Wnosząca skargę kasacyjną ma wprawdzie słuszność, iż przepis art. 83 ( 1 nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, to jednak przyczyny dla których osoba, od której wnioskodawca wywodzi swoje uprawnienia, nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych /wyjątkowych/. Nie są takimi okolicznościami ani brak ofert pracy dla bezrobotnych w danej miejscowości, czy też dłuższe przerwy w zatrudnieniu bez jednoczesnego wykazania przyczyn ustania poszczególnych okresów zatrudnienia. Stan faktyczny niniejszej sprawy wskazuje na to, iż prawidłowe jest uznanie, że nie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. O wyjątkowości podnoszonych przez stronę okoliczności nie może zwłaszcza przesądzać subiektywne przekonanie strony, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być traktowane jako szczególne /wyjątkowe/. Z pewnością do tych okoliczności nie można zaliczyć trudności w znalezieniu pracy lub złej sytuacji majątkowej rodziny wnioskodawcy. Jak to słusznie zauważa się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, wniosek nie dotyczy bowiem świadczenia z pomocy społecznej. Kolejną przesłanką podnoszoną w skardze kasacyjnej jest naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 133 ( 1 ppsa, wobec niepełnej oceny materiału dowodowego, który w ocenie strony uprawnia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przepis art. 133 ( 1 ppsa stanowi, że sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Jak to wynika z treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie szczegółowo zapoznał się ze zgromadzonymi w sprawie aktami i na tej podstawie doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Ta przesłanka wskazana w skardze kasacyjnej podobnie jak przesłanka naruszenia prawa materialnego również nie mogła być uznana za usprawiedliwioną. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 184 ppsa.