I OSK 1393/05

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zbigniew Rausz, Sędziowie NSA Małgorzata Stahl (spr.), Tomasz Zbrojewski, Protokolant Tomasz Zieliński, po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2006r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. Ł. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 czerwca 2005r. sygn. akt II SA/Wa 385/05 w sprawie ze skargi M. Ł. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, 2. przyznaje na rzecz adw. M. K. od Skarbu Państwa kwotę 244 zł w tym podatek od towarów i usług (słownie: dwieście czterdzieści cztery) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 czerwca 2005 r. (II SA/Wa 385/05) po rozpoznaniu sprawy ze skargi M. Ł. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] – oddalił skargę. W uzasadnieniu Sąd wyjaśnił, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję, wydaną na podstawie art.83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz.1118 ze zm.), odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku z uwagi na stan zdrowia. W uzasadnieniu decyzji m.in., wskazano, że wszystkie przesłanki określone w tym przepisie muszą być spełnione łącznie. W przypadku M. Ł[...] renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, do samodzielnej egzystencji, w trybie wyjątku nie może być przyznana, ponieważ nie SA spełnione warunki określone w art.83 pow. ustawy. Z akt rentowych wynika, że w okresie od 4 października 1959 r. do 5 stycznia 1965 r. występuje kilkuletnia przerwa w ubezpieczeniu, mimo braku przeciwwskazań do wykonywania zatrudnienia, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt, że nie była wówczas wobec wnioskodawczyni orzeczona całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby. Ostatni udowodniony okres składkowy przypada na dzień 22 stycznia 1965 r. O. lekarza orzecznika ZUS z dnia 17 października 1994 r. M. Ł. została uznana za całkowicie niezdolna do prac dopiero od grudnia 1969 r. to jest po upływie 4 lat,11 miesięcy i 9 dni od ustania zatrudnienia. W okresie od zaprzestania zatrudnienia do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy wnioskodawczyni przebywała na urlopie wychowawczym, który w świetle ustawy jest okresem nieskładkowym. Na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy M. Ł. miała ukończone 30 lat i posiadała udowodniony okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek jedynie 21 miesięcy i 14 dni. Organ podkreślił, że brał pod uwagę trudne warunki materialne, ale nie stanowią one wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa w drodze wyjątku. W skardze do Sądu M .Ł. podniosła, że jej sytuacja materialna jest wyjątkowo trudna, wcześniej zajmowała się wychowaniem dzieci i opiekowała chorym bratem. Wojewódzki Sąd Administracyjny powołał przepis art. 83 pow. ustawy, wskazał, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia określonych w nim warunków. Świadczenia o jakich mowa są finansowane z budżetu państwa, a Prezes ZUS orzeka w drodze uznania. Warunkami wyznaczającymi granice uznania są: niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, osoba ubiegająca się o świadczenie w drodze wyjątku nie ma niezbędnych środków utrzymania. M. Ł. jest uznana za osobę c całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji, całkowita niezdolność powstała w 1969 r. Udowodniony okres składek wynosi 21 lat, 14 dni. Przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy przez 5 lat nie został udowodniony żaden okres potwierdzony opłacaniem składek. Oddalając skargę Sąd uznał, że granice uznania nie zostały przekroczone. Do uzyskania świadczenia nie wystarczy sama trudna sytuacja materialna. Wskazane świadczenie nie może być oderwane od wysokości opłacanych składek, z tym że w przypadkach gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek nadzwyczajnych okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do przyznania zwykłego świadczenia, może on sam lub uprawniony członek rodziny otrzymać świadczenie nadzwyczajne. O odmowie, w przypadku skarżącej, zadecydował fakt ze na 30 lat życia skarżącej w chwili powstania niezdolności do pracy, posiadała bardzo krótki okres ubezpieczenia a nie wykonywała pracy ponieważ opiekowała się dziećmi – co nie jest okolicznością szczególną lecz wyborem. Pełnomocnik skarżącej, ustanowiony z urzędu, zaskarżył powyższy wyrok, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz przyznanie pełnomocnikowi kosztów, udzielonej z urzędu a nie opłaconej pomocy prawnej, w wysokości 150 % stawki minimalnej. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszanie prawa materialnego – art. 83 ust.1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez błędną jego wykładnię, polegającą na uznaniu iż skarżącej na zasadzie wyjątku nie przysługuje prawo do uzyskania świadczenia, gdyż niespełnienie przez nią warunków do nabycia emerytury lub renty nie zostało spowodowane szczególnymi okolicznościami, zamiast uznać, że niemożność uzyskania odpowiedniego okresu składkowego uprawniającego do otrzymania renty lub emerytury na ogólnych zasadach przed uznaniem skarżącej za niezdolną do pracy wynikało z okoliczności szczególnych tj. niemożności świadczenia pracy z uwagi na stan zdrowia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zarzut skargi kasacyjnej należy uznać za uzasadniony a tym samym skargę tę należało uwzględnić. Istotnie, jak wynika z redakcji przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz.353 ze zm.) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyznając świadczenie w drodze wyjątku działa w ramach uznania administracyjnego. Nie oznacza to jednak, ze sąd administracyjny nie może badać czy granice tego uznania nie zostały przekroczone. W okolicznościach danej sprawy, dokonana wykładnia powołanego przepisu i związana z nią ocena okoliczności faktycznych są błędne. W myśl powołanego przepisu, co podkreślał także Sąd, niezbędne jest łączne spełnienie przesłanek w nim wskazanych: niespełnienie wskutek szczególnych okoliczności warunków wymaganych do uzyskania emerytury lub renty, niemożność – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i brak niezbędnych środków utrzymania. Skarżąca te warunki spełniła a podstawę odmowy stanowiło uznanie, że niespełnienie warunków wymaganych do uzyskania emerytury lub renty nie było wynikiem szczególnych okoliczności, bo na 30 lat życia skarżącej w chwili powstania niezdolności do pracy posiadała ona krótki okresu ubezpieczenia związany z niewykonywaniem pracy z uwagi na opiekowanie się dziećmi. Już to stwierdzenie wymagało wnikliwszego zbadania. Całkowitą niezdolność do pracy skarżącej ustalono ostatecznie na grudzień 1969 r., gdy miała 30 lat i przebywała na urlopie wychowawczym. Jak wynika z akt sprawy skarżąca zaczęła chorować wcześniej, czego potwierdzeniem są kolejne orzeczenia lekarzy orzeczników ZUS, stan jej zdrowia stale się pogarszał. Okoliczność że w tym czasie nie była uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy nie wyłącza możliwości uznania, że pogłębiająca się choroba oraz urodzenie dzieci – były – w przypadku skarżącej, szczególnymi okolicznościami o jakich mowa w powołanym przepisie. Skarżąca, w chwili gdy powstała u niej całkowita niezdolność do pracy( 1969), miała nie aż ale dopiero 30 lat a o świadczenie w drodze wyjątku ubiega się dopiero teraz. Uznanie korzystania z prawa do urlopu wychowawczego za wybór skarżącej który nie może być uznany za szczególną okoliczność o jakiej mowa w art. 83 pow. ustawy – w warunkach tej sprawy – potwierdza zasadność zarzutu błędnej wykładni. Z uwagi na powyższe, na podstawie art.185 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji.