I OSK 1605/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA: Wojciech Chróścielewski (spr.) Sędziowie NSA Janina Antosiewicz Mirosława Włodarczak - Siuda Protokolant Kamil Wertyński po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2007 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 sierpnia 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 788/05 w sprawie ze skargi H. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę kasacyjną 2. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adwokata R. N. kwotę 292,80 zł ( dwieście dziewięćdziesiąt dwa 89/100) zawierającą stawkę podatku od towarów i usług z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Wyrokiem z 10 sierpnia 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 788/05, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę H. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku. Wyrok ten został wydany w następujących okolicznościach sprawy. Zaskarżoną decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...], którą na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 ze zm. - powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach), odmówił stronie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji podano, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w art 83 powołanej ustawy muszą wystąpić łącznie. H. S. na przestrzeni 45 lat udokumentowała okres składkowy wynoszący łącznie 19 lat, 10 miesięcy i 21 dni, jednak w dziesięcioleciu przypadającym przed datą powstania niezdolności do pracy do jest przed dniem 12 stycznia 2004 r. udokumentowała jedynie 2 lata, 6 miesięcy i 10 dni. Zdaniem Prezesa ZUS nie zostały wykazane w sprawie szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, umożliwiające nabycie przez skarżąca tego uprawnienia. Była ona bowiem do 12 stycznia 2004 r. osobą zdolną do podjęcia zatrudnienia i nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania zatrudnienia w celu uzyskania uprawnień do świadczenia przewidzianego przepisami ustawy o emeryturach i rentach.. Trudna sytuacja materialna strony nie stanowi jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W skardze do Sądu skarżąca podnosiła kwestionując decyzję Prezesa ZUS, iż jest osobą po trzech udarach mózgowych, posiada bezwład prawej ręki i potrzebuje pomocy innych osób. Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu swojego wyroku stwierdził, iż przepis art. 83 ust. l ustawy o emeryturach i rentach stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Przesłanki te muszą być spełnione łącznie. Brak chociażby jednej z nich wyłącza przyznanie tego świadczenia. Skarżąca jest osobą całkowicie niezdolną okresowo do pracy od 12 stycznia 2004 r., co stwierdzono orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 13 sierpnia 2004 r. Nie jest ona jednak osoba ubezpieczona, która tylko wskutek szczególnych okoliczności nie spełniła warunków ustawowych do świadczenia rentowego. Za taką szczególną okoliczność można uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożność przezwyciężenia ich skutków. W dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast wymaganych 5 lat okresu ubezpieczenia posiadła wyłącznie 2 kata 6 miesięcy i 10 dni ubezpieczenia. Świadczenie z art. 83 ust, 1 ustawy o emeryturach i rentach nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie tylko nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na ogólnych zasadach. Z powołanego przepisu wynika, że konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakiś szczególnych okoliczności. Za taką zaś nie może być uznana przerwa w zatrudnieniu od lutego 2002 r. do czasu orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji 12 stycznia 2004 r., zwłaszcza, że w tym okresie nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające zatrudnienie. Co prawda w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z 12 lutego 2002 r. wskazano, że skarżąca w 2001 r. przebyła niedokrwienie mózgu polegające na niewielkim zaburzeniu czucia z zachowaniem pełnej sprawności prawej kończyny dolnej i górnej nieobniżające jej zdolności do pracy zarobkowej jako pracownika niewykwalifikowanego", ale tym orzeczeniem uznana została za osobę zdolną do pracy. Także orzeczeniem z 24 marca 2003 r. wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Ostrowi Mazowieckiej skarżąca została uznana za osobę posiadająca jedynie umiarkowany stopień niepełnosprawności - zdolna do wykonywania zatrudnienia w warunkach wskazanych w tym orzeczeniu. Z tych względów Sąd niedopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego, w sprawie, w której było wydane zaskarżone orzeczenie. W skardze kasacyjnej skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu, zaskarżyła wyrok sądu I instancji w całości, zarzucając mu: naruszenie prawa materialnego przez przyjęcie, że w sprawie nie nastąpiło przekroczenie zasad uznania zawartych w - art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych tak więc Sąd dokonał błędnej wykładni tego przepisu Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, oraz o zwolnienie skarżącej od kosztów postępowania i zasądzenie kosztów postępowania według norm obowiązujących. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej stwierdzono, że wskazany przez Sąd warunek "nieznacznego niedopełnienia" s. 3 uzasadnienia, w sposób oczywisty pozostaje w sprzeczności z przepisem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, który wskazuje jedynie, że owo niedopełnienie musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Nie wartościuje on jednocześnie długości trwania tych okoliczności, co Sąd winien uwzględnić w swych rozważaniach. Skarżąca posiada blisko 20 letni okres składkowy i nieskładkowy, co wskazuje, że podejmowała wszelkie możliwe starania, aby utrzymać siebie i rodzinę ze swojej pracy. Skarżąca nieposiadając kwalifikacji zawodowych w 2001 r. została wyeliminowana z rynku pracy bowiem łatwiej było zatrudnić inną osobę o dobrym stanie zdrowia, a w marcu 2003 r. została uznana za osobę o umiarkowanym ograniczeniu zdolności do pracy, co faktycznie eliminowało ją jako kandydata do pracy. Przy panującym w Polsce bezrobociu zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach wobec osoby, która dysponowała długim stażem pracy oraz nie ma realnej szansy na znalezienie pracy byłoby dopuszczalne, zwłaszcza, gdy art. 65 Konstytucji gwarantuje prawo do pracy. Z ostrożności procesowej z uwagi na treść § 3 rozporządzenia z dnia 16 grudnia 2003 r. (Dz.U. nr 221, poz. 2193), gdyby Sąd nie podzielił stanowiska, co do automatycznego zwolnienia skarżącego od kosztów postępowania na podstawie art. 239 pkt 1 lit. e Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniesiono o zwolnienie skarżącej od kosztów postępowania, gdyż nie może ich ponieść bez uszczerbku dla minimalnego utrzymania dla siebie i swojej rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm., powoływana dalej jako p.p.s.a.) skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 ustawy - p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie NSA podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym - zdaniem skarżącego - uchybił sąd, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wykazania dodatkowo, że to wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kasacja nieodpowiadająca tym wymaganiom, pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności. Ze względu na wymagania stawiane skardze kasacyjnej, usprawiedliwione zasadą związania Naczelnego Sądu Administracyjnego jej podstawami sporządzenie skargi kasacyjnej jest obwarowane przymusem adwokacko - radcowskim (art. 175 § 1 - 3 p.p.s.a). Opiera się on na założeniu, że powierzenie tej czynności wykwalifikowanym prawnikom zapewni skardze odpowiedni poziom merytoryczny i formalny. Skarga kasacyjna złożona w rozpoznawanej sprawie odpowiada wymogom stawianym przez art. 176 p.p.s.a. w zw. z art. 174 p.p.s.a. Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut nie posiada usprawiedliwionej podstawy. Określone w art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 z późn. zm.) świadczenie ma wyjątkowy charakter, bowiem może być przyznane osobom, które niespełniają warunków określonych w ustawie do uzyskania renty czy emerytury w wyniku "szczególnych okoliczności" to istnienie owych szczególnych okoliczności winno być wykazane przez stronę postępowania administracyjnego albo przez przedłożenie stosownych dowodów albo też wskazanie organowi prowadzącemu postępowanie administracyjne, gdzie stosownych dowodów należy poszukiwać. Nie można uznać, że wskazane przez skarżącą przyczyny nie podejmowania zatrudnienia po roku 2001 są szczególnymi okolicznościami w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. W zbliżonej do skarżącej sytuacji w tym okresie znajdowało się wiele tysięcy osób. Jest faktem notoryjnym, iż w przypadku trudności na rynku pracy trudniej ją znaleźć osobom nie w pełni sprawnym i w starszym wieku, zwłaszcza, gdy nie dysponują one specjalistycznymi kwalifikacjami zawodowymi. Nie oznacza to, że wszystkim takim osobom ma być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. W takiej sytuacji wbrew tytułowi działu VI ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; "Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie", tryb ten stałby się nie trybem szczególnym, ale trybem powszechnym w zakresie przyznawania świadczeń. Jest rzeczą oczywistą, iż skoro skarżąca nie posiada wystarczających środków utrzymania może starać się o uzyskanie pomocy, niekoniecznie jednak w trybie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale np. w trybie ustawy o pomocy Za trafne należy jednak uznać twierdzenie zawarte w skardze kasacyjnej, iż Sąd I instancji błędnie przyjął, że świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach "może być przyznane w razie, tylko nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na ogólnych zasadach". Pogląd taki nie znajduje bowiem żadnego oparcia w powołanym przepisie. Podstawowym kryterium przyznania tego świadczenia są przecież "szczególne okoliczności", które spowodowały, że osoba ubiegająca się o świadczenia nie spełnia warunków do uzyskania emerytury lub renty na ogólnych zasadach. Jednak zawarcie w zaskarżonym wyroku tego stwierdzenia nie miało wpływu na rozstrzygniecie sprawy. Mając na uwadze podniesione wyżej względy na podstawie art. 184 p.p.s.a. biorąc pod uwagę fakt, iż zaskarżony wyrok mimo błędnego uzasadnienia odpowiadał prawu orzeczono jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a w zw. z § 19 i § 2 ust. 3 rozp. Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1348 ze zm.).