II FSK 4/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Sylwester Marciniak, Sędziowie NSA Bogusław Dauter, Zofia Przegalińska (sprawozdawca), Protokolant Barbara Mróz, po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2006 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej "C." Spółka z o.o. w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 8 sierpnia 2005 r. sygn. akt I SA/Gl 1500/04 w sprawie ze skargi "C." Spółka z o.o. w W. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 27 sierpnia 2004 r. (...) w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od "C." Spółka z o.o. w W. na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej w K. kwotę 240 /dwieście czterdzieści/ złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu skargi "C." Spółka z o.o. w W. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 27 sierpnia 2004 r. (...) w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych oddalił skargę. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że postanowieniem z dnia 14 maja 2004 r. Naczelnik (...) Urzędu Skarbowego w B., określił Spółce "C." wysokość nie przekazanej przez dłużnika zajętej wierzytelności kwoty 170.727,93 zł. Postanowienie zostało wydane na podstawie art. 123 par. 1 Kpa w zw. z art. 18 oraz art. 71a par. 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji /Dz.U. nr 36 poz. 161 ze zm./, a w jego uzasadnieniu podano, że w toku postępowania egzekucyjnego Naczelnik (...) Urzędu Skarbowego w B. dokonał w dniu 6 października 2000 r. zajęcia wierzytelności "N." Spółka z o.o. w B., wynikającej z niezapłaconych kaucji gwarancyjnych na łączną kwotę 196.197,68 zł. W wyniku tego zajęcia Spółka z o.o. "C." poinformowała organ egzekucyjny o zawartym ze Spółką cywilną "S." porozumieniu na mocy którego zobowiązania "N." będą przelane na rzecz Spółki "S.". Umowa ta mimo żądania organu nie została mu nadesłana, a w wyniku kontroli przeprowadzonej w dniu 18 marca 2004 r. przez pracowników (...) Urzędu Skarbowego w W. u dłużnika zajętej wierzytelności "C." stwierdzono, że : - pismem z dnia 24 lutego 2000 r. Spółka "S." poinformowała "C." o zawartej umowie współpracy, mimo to "C." przekazała na rachunek Komornika Sądowego Rewiru IV w G. w dniu 20 marca 2000 r. kwotę 25.130,75 zł, - wyżej opisanym pismem Spółka "S." poinformowała "C.", że w dniu 17 lutego 2000 r. Spółka "N." potwierdziła fakt nie wywiązywania się z jej płatności jednakże organ egzekucyjny nie otrzymał takiego dokumentu, - w dniu 24 stycznia 2001 r. Spółka "C." przekazała na rachunek "S." kwotę 170.727,93 zł mimo doręczenia zajęcia egzekucyjnego w dniu 20.10.2000 r. Uzasadniając podjęte postanowienie organ egzekucyjny powołał się na treść art. 71a par. 9 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, z którego wynika, że jeżeli dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty. W zażaleniu na to postanowienie pełnomocnik Spółki "C." powoływał się na treść zawartej umowy o współpracę z dnia 14 maja 1999 r. oraz porozumienie z dnia 15 lipca 1999 r. wskazując, iż w pierwszej kolejności strona musiała przekazać wierzytelności na rzecz firmy "S.". Wyjaśnił też, że wierzytelność przysługująca "N." od "C." została skutecznie przeniesiona na rzecz "S." w dniu ziszczenia się warunku /24 lutego 2004 r./ przed dniem doręczenia "C." zawiadomienia o zajęciu wierzytelności przez organ egzekucyjny. Dyrektor Izby Skarbowej w K. nie uwzględnił zażalenia stwierdzając, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że dłużnik zajętej wierzytelności tj. "C." Sp. z o.o. dysponował wierzytelnością, która stanowiła prawo majątkowe firmy "N." Sp. z o.o. o czym świadczą zarówno pisma strony z dnia 23.10.2000 r. i 19.01.2001 r., a także oświadczenie zawarte w zażaleniu, iż " dniu 28 stycznia 2001 r. przelała kwotę wierzytelności w wysokości 170.727,93 zł na rzecz firmy "S.". Organ egzekucyjny drugiej instancji podkreślił, iż należności z tytułu podatku od towarów i usług są należnościami Skarbu Państwa i korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed innymi wierzytelnościami a umowy współpracy na które powołuje się strona mają charakter umów cywilnych, których realizacja nie może nastąpić przed należnościami Skarbu Państwa. Postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. zostało zaskarżone skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach ze wskazaniem że narusza ono przepis art. 71a par. 9 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz art. 80 Kpa po przez błędne uznanie, że "C." w chwili zajęcia egzekucyjnego była wierzycielem Spółki "N." W uzasadnieniu skargi powtórzone zostały argumenty przedstawione w zażaleniu oraz dodano, że w przedstawionych organom dokumentów wynika, że Spółka "N." dokonała zgodnie z art. 509 Kc przelewu /cesji/ wierzytelności /w tym również przyszłych/ przysługujących jej od skarżącej na rzecz "S.". Przelew ten spełniał wymagania co do formy określone w art. 511 Kc i został dokonany pod warunkiem zawierzającym, polegającym na niewywiązywaniu się przez "N." z płatności wobec "S.". W skardze podniesiono też, iż brak jest w polskim porządku prawnym przepisu określającego tego typu regułę o nieskuteczności czy nieważności umów przelewu wierzytelności dokonanych zgodnie z przepisami prawa cywilnego w przypadku późniejszego prowadzenia postępowania egzekucyjnego wobec zbywcy wierzytelności. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że nie zasługuje ona na uwzględnienie, gdyż nie narusza prawa. W pierwszej kolejności Sąd zwrócił uwagę na fakt iż w dniu 20 października 2000 r. Spółka "C." odebrała zawiadomienie o zajęciu wierzytelności Spółki "N." z tytułu zwrotnych kaucji gwarancyjnych za wykonanie robót budowlanych, przy czym nie zajęła jednoznacznego stanowiska w kwestii uznania bądź nie zajętej wierzytelności, stwierdzając jedynie, iż ma już zobowiązania pieniężne wobec "N." z tytułu kaucji gwarancyjnej wymaganej na dzień 31 grudnia 2000 r. i musi w pierwszej kolejności rozliczyć swoje zobowiązanie, regulując płatność na rzecz firmy "S.". W tej sytuacji, wobec braku realizacji zajętej wierzytelności, w ocenie Sądu, zasadnym było określenie wysokości nieprzekazanej wierzytelności pieniężnej na kwotę 170.727,93 zł. Uprawnienie to wynika z art. 71a par. 9 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Sąd zwrócił uwagę, że pozycję prawną dłużnika zajętej wierzytelności określają szczegółowo przepisy wymienionej wyżej ustawy i przewidują, że w razie zajęcia wierzytelności dłużnikowi nie wolno wypłacać zobowiązanemu zajętej kwoty, lecz jest on zobowiązany do jej przekazania organowi egzekucyjnemu na pokrycie egzekwowanej należności. Zgodnie z ustaleniami organów Sąd przyjął, iż w chwili doręczenia zajęcia egzekucyjnego w dniu 20.10.2000 r. Spółka "C." dysponowała wierzytelnościami firmy "N." a dopiero po upływie 3 miesięcy tj. 24.01.2001 r. dokonała przelewu kwoty 170.727,93 zł na rzecz firmy "S.". Zatem dłużnik pomimo otrzymania zajęcia egzekucyjnego uregulował dług cywilnoprawny na rzecz innego podmiotu gospodarczego. Sąd przyznał słuszność stanowisku organowi egzekucyjnemu iż egzekwowane należności z tytułu podatku od towarów i usług jako należności Skarbu Państwa korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed innymi wierzytelnościami stosownie do art. 115 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zatem jak stwierdził Sąd, umowy współpracy, na które powołuje się skarżąca spółka nie mogą być realizowane przed należnościami Skarbu Państwa. Sąd podzielił też pogląd organów egzekucyjnych, że prawa osób trzecich związane z zapisem umownym co do okoliczności związanych z nie wywiązywaniem się z płatności wobec dostawcy przestały podlegać realizacji w dniu otrzymania zajęcia egzekucyjnego. W skardze kasacyjnej, pełnomocnik "C." wskazując na art. 174 pkt 1 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego a mianowicie art. 115 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez jego niewłaściwe zastosowanie do etapu egzekucji z wierzytelności podczas gdy odnosi się on wyłącznie do etapu podziału sumy uzyskanej z egzekucji, a także zarzut naruszenia prawa materialnego a mianowicie art. 509 par. 1 Kodeksu cywilnego poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że przedmiotem skutecznej cesji nie mogą być wierzytelności niewymagalne. Nadto podniesiono też zarzut naruszenia prawa materialnego, a mianowicie art. 89 par. 3 ustawy prawo o postępowaniu egzekucyjnym w administracji po przez błędną wykładnię i uznanie, że zawiadomienie o zajęciu egzekucyjnym wywołuje skutek zajęcia wierzytelności nawet jeśli wierzytelność ta nie przysługuje już dłużnikowi egzekwowanemu. Wskazując na powyższe zarzuty pełnomocnik skarżącej strony wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie skargi albo przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Uzasadniając zarzut naruszenia art. 115 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji autor skargi kasacyjnej wyraził pogląd, że w polskim systemie prawnym nie istnieje przepis ustanawiający zasadę pierwszeństwa należności Skarbu Państwa przed prawami osób trzecich rozumianą w ten sposób, że wcześniejsze czynności cywilnoprawne np. umowa cesji wierzytelności stają się nieważne lub bezskuteczne w wyniku późniejszych czynności egzekucyjnych dokonywanych przez organy skarbowe a nawet gdyby istniał taki przepis ustawy lub aktu niższego rzędu byłby on ewidentnie niekonstytucyjny z uwagi na sprzeczność z art. 64 Konstytucji ustanawiającym zasadę równej dla wszystkich ochrony własności oraz innych praw majątkowych a także niezgodny z europejskim porządkiem prawnym. Wbrew poglądowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zasady takiej nie statuuje art. 115 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji odnosi się on bowiem wyłącznie do podziału kwoty uzyskanej z egzekucji i nie ma on zastosowania do etapu egzekucji sprzed podziału kwoty uzyskanej w wyniku egzekucji. Natomiast zarzut naruszenia art. 509 par. 1 Kodeksu cywilnego uzasadniono wyjaśniając w oparciu o treść tego przepisu, że wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelność na osobę trzecią z zastrzeżeniem przepisów szczególnych, zastrzeżeń umownych oraz właściwości zobowiązania. Autor skargi kasacyjnej zarzucił sądowi, że najwyraźniej utożsamia dwa pojęcia terminu powstania wierzytelności i terminu wymagalności wierzytelności i wyjaśnia że czym innym jest termin powstania wierzytelności a czym innym termin jej egzekwowania. Tak też jest z egzekucją z wierzytelności, która może być skierowana wyłącznie przeciwko konkretnej wierzytelności przysługującej dłużnikowi egzekwowanemu od jego dłużnika, inaczej przedmiot egzekucji w postaci wierzytelności przysługującej dłużnikowi egzekwowanemu od poddłużnika musi istnieć w chwili zajęcia. Jak dalej stwierdził autor skargi kasacyjnej, jeśli w chwili zajęcia wierzytelność obiektywnie nie przysługuje dłużnikowi egzekwowanemu, otrzymanie zawiadomienia o zajęciu wierzytelności ma tylko ten skutek, że nakłada na poddłużnika określone obowiązki o charakterze informacyjnym wobec organu egzekucyjnego, natomiast nie wywiera jakichkolwiek skutków cywilnoprawnych a w szczególności nie powoduje zajęcia wierzytelności nie przysługującej dłużnikowi egzekwowanemu na tej samej zasadzie na jakiej zajęciu nie podlegałyby ruchomości stanowiące własność osoby trzeciej. Według stanowiska przedstawionego w uzasadnieniu skargi kasacyjnej fakt nieprecyzyjnego wyjaśnienia stanu faktycznego przez skarżącą Spółkę w 2000 r. nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy bowiem obiektywnie istniejący stan rzeczy został w toku niniejszego postępowania wskazany innymi pisemnymi dowodami na podstawie których należy uznać, że zajęcie egzekucyjne nie objęło przedmiotowej wierzytelności bowiem nie stanowiły one już należności dłużnika egzekwowanego tj. Spółki "N." W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Skarbowej w K. wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. W ocenie Dyrektora Izby Skarbowej nie zasługuje na uwzględnienie zarzut bezpodstawnego powołania przez Sąd art. 115 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji bowiem fakt zamieszczenia go w rozdziale ustawy zatytułowanym "Podział kwoty uzyskanej z egzekucji" oznacza, że jest on tylko jednym z elementów całego procesu egzekucji należności pieniężnych i gdyby skarżąca Spółka wykonała zajęcie egzekucyjne to i tak podział wyegzekwowanej kwoty nastąpiłby według zasad określonych w art. 115, a więc należności podatkowe zostałyby zaspokojone przed należnościami wynikającymi z umowy cywilnoprawnej. Odnosząc się do drugiego zarzutu tj. naruszenia art. 509 Kodeksu cywilnego, Dyrektor Izby Skarbowej stwierdził, że nie ma racji strona skarżąca twierdząc, że wierzytelność powstała w momencie zawarcia umowy cesji, gdyż skutek umowy przelewu wierzytelności przyszłej łączyć należy dopiero z powstaniem wierzytelności cedenta, który w dacie dokonywanej cesji rozporządził jedynie nieistniejącym jeszcze prawem. Skoro wierzytelność jest to prawo podmiotowe wierzyciela do żądania od dłużnika świadczenia, to wierzytelność z tytułu kaucji gwarancyjnej powstała w majątku nabywcy dopiero w dniu 31.12.2000 r. tj. w dniu jej wymagalności gdyż dopiero wtedy mógł on nią swobodnie rozporządzać. Natomiast przepisy ustawy egzekucyjnej pozwalają na zajęcie nie tylko wierzytelności istniejących w dniu zajęcia ale również wierzytelności, które powstaną po dokonaniu zajęcia zaś zajęcie wierzytelności jest dokonane już z chwilą doręczenia zawiadomienia o zajęciu wierzytelności. Odnosząc się do zarzutu skargi kasacyjnej odnośnie naruszenia przez Sąd art. 89 par. 3 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, Dyrektor Izby Skarbowej podkreślił że zasadne było określenie skarżącej Spółce wysokości nie przekazanej wierzytelności. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna została oparta wyłącznie o podstawę wymienioną w art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ czyli że zarzucono wyrokowi sądu pierwszej instancji wyłącznie naruszenia prawa materialnego. Oznacza to, że przyjęty przez Sąd stan faktyczny sprawy nie jest kwestionowany. Zatem zarzut naruszenia prawa materialnego został postawiony, gdy zgodnie z ustaleniami faktycznymi w chwili doręczenia zajęcia egzekucyjnego tj. w dniu 20.10.2000 r. Spółka "C." dysponowała wierzytelnością firmy "N." a dopiero po upływie 3 miesięcy tj. 24.01.2001 r. dokonała przelewu kwoty 170.727,93 zł na rzecz firmy "S." czyli że dłużnik pomimo otrzymanego zajęcia egzekucyjnego uregulował spłatę długu cywilnoprawnego na rzecz innego podmiotu gospodarczego. W skardze kasacyjnej, w ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego wskazany został art. 115 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez jego niewłaściwe zastosowanie do etapu egzekucji z wierzytelności podczas, gdy odnosi się on wyłącznie do etapu podziału sumy uzyskanej z egzekucji. Odpowiadając na ten zarzut należy przede wszystkim wskazać, że wymieniony wyżej przepis nie był podstawą rozstrzygnięcia. Przedmiotem sprawy rozstrzyganej przez Sąd była ocena zgodności z prawem wydanego przez organ egzekucyjny postanowienia w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych opartego na art. 71a par. 9 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, który stanowi, że jeżeli w wyniku kontroli stwierdzono, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo część wierzytelności organowi egzekucyjnemu, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty. Przepis art. 115 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji użyty został przez Sąd jedynie do wzmocnienia argumentacji podjętego przez Sąd rozstrzygnięcia i jego powołania ma w sprawie uboczne znaczenie. Kwestia pierwszeństwa zaspokojenia wierzycieli przy podziale wyegzekwowanej kwoty nie ma żadnego znaczenia w tej sprawie i należy w tym miejscu przyznać rację autorowi skargi kasacyjnej, że przepis ten w sprawie nie znajduje zastosowania. Jednak zarzut niewłaściwego zastosowania tego przepisu wobec faktu, iż nie był on podstawą kontrolowanego przez Sąd pierwszej instancji postanowienia organu egzekucyjnego należy ocenić jako nieuzasadniony. Co się zaś tyczy zarzutu naruszenia art. 509 par. 1 Kodeksu cywilnego przez błędną jego wykładnie to wyjaśnić należy, że przepis ten przez Sąd nie był stosowany, gdyż jako przepis należący do obszaru prawa cywilnego nie mógł być podstawą prawną rozstrzygnięcia. Powołanie tego przepisu można w niniejszej sprawie oceniać jedynie w kategoriach oceny ustaleń stanu faktycznego sprawy, który nie został zaskarżony adekwatnymi zarzutami naruszenia prawa procesowego, na podstawie których podlega on ustaleniu i ocenie. Podniesienie zarzutu naruszenia określonego przepisu prawa materialnego nie sanuje natomiast zaniechania adekwatnych i zgodnych z prawem zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Przepis art. 89 par. 3 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji określa obowiązki dłużnika zajętej wierzytelności, który na wezwanie organu w terminie siedmiu dni powinien złożyć oświadczenie czy uznaje zajętą wierzytelność, czy wypłaci z zajętej wierzytelności kwoty na pokrycie należności albo z jakiego powodu wypłaty tej odmawia oraz czy i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się albo toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność lub prawo. Takie wezwanie organ skierował a Spółka na nie odpowiedziała, ale w związku ze skargą kasacyjną nie ma znaczenia czy odpowiedź Spółki była precyzyjna czy też nie. Pamiętać bowiem należy, że postanowienie organu egzekucyjnego pierwszej instancji zostało wydane na skutek kontroli przeprowadzonej w dniu 18 marca 2004 r. Ustalenia tej kontroli i wnioski które zawarte zostały w postanowieniach organów egzekucyjnych obu instancji przyjęte również przez Wojewódzki Sąd Administracyjny nie zostały skutecznie podważone w skardze kasacyjnej gdyż jak to podano wyżej przepisy kodeksu cywilnego nie są podstawą rozstrzygnięcia organu egzekucyjnego. Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ orzekł jak w sentencji.