II SA/Rz 328/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Stanisław Śliwa /spr./ Sędziowie NSA Maria Zarębska-Kobak AWSA Jolanta Ewa Wojtyna Protokolant: sekr. sąd. Maria Kołcz po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi G. R. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] stycznia 2005 r. Nr [...] w przedmiocie uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2004 r., Nr [...], II. zasądza od Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej G. R. na kwotę 100 /sto/ zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. do wyroku z dnia 30 listopada 2005 r. Decyzją z dnia [...] stycznia 2005 r., Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 KPA, art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c, art. 21 ust. 1 i art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. z 2002r. Nr 42, poz. 371 ze zm.) po ponownym rozpatrzeniu sprawy G. R. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] listopada 2004 r., Nr [...] o odmowie przyznania jej uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu aktu podano, że G. R. domagała się przyznania jej uprawnień kombatanckich wskazując, że jej rodzice zostali wysiedleni do obozu przejściowego w Z., skąd wiosną 1944 r. zostali wywiezieni na roboty przymusowe na terytorium III Rzeszy. Wnioskodawczym urodziła się dnia 15 października 1944 r. w m. F. (Niemcy). Na okoliczność pobytu rodziców w obozie strona przedstawiła zaświadczenie z Archiwum Państwowego w L. Decyzją z [...] listopada 2004 r. Kierownik Urzędu odmówił stronie przyznania uprawnień kombatanckich stwierdzając, że urodzenie się wnioskodawczym z rodziców deportowanych do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy nie stanowi represji uzasadniających przyznanie uprawnień kombatanckich. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy G. R. wskazała, że z racji urodzenia na wysiedleniu uważa się za ofiarę represji. Organ uznał, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie. Kierownik w pełni podzielił argumentację przedstawioną w uzasadnieniu decyzji. Nie ulega wątpliwości, że rodzice wnioskodawczym oraz jej starsze rodzeństwo przebywali w obozie w Z. Okoliczność ta została potwierdzona przez Archiwum Państwowe w L. i Kierownik jej nie kwestionuje. W sprawie bezsporne jest również to, że G. R. urodziła się 15 października 1944 r. na terytorium III Rzeszy, a zatem po wywiezieniu rodziców z obozu w Z. Obowiązujące przepisy z urodzeniem się osoby ubiegającej się o uprawnienia z rodziców wysiedlonych do pracy przymusowej, nawet jeżeli rodzice ci wcześniej przebywali w obozie przejściowym nie łączą żadnych skutków prawnych. Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że podczas pobytu matki w obozie wnioskodawczym mogła być dzieckiem poczętym, ale nienarodzonym. Z uwagi na skreślenie przepisu art. 8 § 2 Kodeksu Cywilnego, który stanowił, iż zdolność prawną ma również dziecko poczęte, jednakże prawa i obowiązki majątkowe uzyskuje ono pod warunkiem, że urodzi się żywe w obowiązującym stanie prawnym w świetle przepisów Kodeksu Cywilnego i ustawy o kombatantach... - nie ma podstawy do przyznania uprawnień kombatanckich dziecku poczętemu podlegającemu represjom. Nieaktualny jest już pogląd wyrażony w odmiennym stanie prawnym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1996 r. (III ARN 96/95; OSNAP 1996 /24/360). Powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie zaskarżyła G. R. domagając się przyznania jej uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu skargi podała, że w maju 1943 r. jej rodzina została wysiedlona do obozu w Z. Wiosną 1944 r. zostali następnie deportowani do Niemiec do obozu F. – O. Skarżąca urodziła się w październiku 1944 r. w F. Po porodzie ona wraz z matką zostały ponownie przewiezione do obozu, gdzie przebywała aż do wyzwolenia. Skarżąca uważa, że decyzja jest dla niej krzywdząca, bowiem jako niemowlę była represjonowana, była zostawiana bez opieki, kiedy jej matkę zabierano do pracy. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie z przyczyn które legły u podstaw wydania zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Kontrola zaskarżonego aktu przez sąd administracyjny sprowadza się do badania go pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz.U. Nr 153, poz. 1269) przy czym sąd - z mocy art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) - nie jest związany zarzutami ani wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli aktu administracyjnego we wskazanych wyżej granicach Sąd uznał, że zaskarżone decyzje w obrocie prawnym ostać się nie mogą. G. R. domaga się przyznania jej uprawnień kombatanckich wskazując na okoliczność pobytu jej ciężarnej matki w obozie hitlerowskim w Z. Sama skarżąca urodziła się 15.10.1944 r. w miejscowości F. w Niemczech. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uznał, że fakt pobytu ciężarnej matki skarżącego w obozie hitlerowskim w Z. nie jest represją w rozumieniu ustawy o kombatantach, bowiem w tym okresie G. R. była jeszcze nienarodzonym dzieckiem i okres ten nie może zostać uznany za działalność kombatancką ani jako działalność równorzędna z działalnością kombatancką. Stanowisko organu nie jest uzasadnione. Ustawa z 7.01.1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78 z późn. zm.) wskazuje na zamiar ustawodawcy zbliżenia sytuacji prawnej osoby fizycznej oraz "nasciturusa". W swojej preambule stanowi ona bowiem, że "życie jest fundamentalnym dobrem człowieka, a troska o życie i zdrowie należy do podstawowych obowiązków państwa, społeczeństwa i obywatela". Zgodnie z art. 1 powołanej ustawy prawo do życia podlega ochronie, w tym również w fazie prenatalnej, tyle, że w granicach określonych w ustawie. Konsekwencją takiego brzmienia art. 1 ustawy jest fakt, że ochrona prawa do życia dotyczy nie tylko osoby fizycznej, ale od chwili poczęcia każdej istoty ludzkiej, tyle, że w granicach określonych w powołanej ustawie. Zasadność takiego stanowiska Sądu potwierdza również brzmienie szeregu przepisów w systemie polskiego prawa. Dotyczy to zwłaszcza przepisów kodeksu cywilnego i kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis art. 4461 KC stanowi,, że z chwilą urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem. Przepis art. 75 KRiO dopuszcza uznanie dziecka jeszcze nie urodzonego, jeżeli zostało poczęte, a art. 182 KRiO przewiduje ustanowienie kuratora dla dziecka poczętego, lecz jeszcze nie urodzonego. Warunkowy charakter podmiotowości nasciturusa i zbieżność jego sytuacji prawnej z sytuacją dziecka już urodzonego wskazał w swoim orzecznictwie Sąd Najwyższy. Sąd ten w orzecznictwie zmierzał do rozszerzenie praw dziecka poczętego (patrz: wyrok SN z 4.04.1966 r., II PR 139/66, OSN 1966, poz. 158; wyrok SN z 8.10.1952 r., C 756/51, NP. 1953, Nr 5, s. 70; wyrok SN z 8.01.1965 r., II Cr 2/65). Oczywistym jest, że ustawa z dnia 24.01.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami opresji wojennych i okresu powojennego nie normuje stosunków cywilnoprawnych. Uprawnienia zawarte w tej ustawie stanowią kategorię społecznego odszkodowania, odrębną od odszkodowań z prawa cywilnego i pracy. Ten rodzaj społecznego odszkodowania ma charakter ubezpieczenia społecznego nazywanego prawem socjalnym. Prawo socjalne nie jest gałęzią w pełni samodzielną nie jest skodyfikowane, jest rozproszone wśród różnych aktów prawnych. Dlatego właśnie przy badaniu zdolności do nabycia uprawnień z zakresu prawa socjalnego może zaistnieć potrzeba posiłkowego sięgania do uregulowań z innych dziedzin prawa. Stanowisko takie zaprezentował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29.05.1996 r., III ARN 96/95, OSNP 1996/24/366, a Sąd orzekający w niniejszej sprawie przychyla się do niego. Taka sytuacja występuje właśnie na tle spraw rozstrzyganych w trybie ustawy o kombatantach i osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Ustawa ta w swojej preambule wskazuje, że kombatantom oraz ofiarom represji należny jest głęboki szacunek wszystkich rodaków oraz szczególna troska i opieka ze strony instytucji państwowych, samorządów terytorialnych i organizacji społecznych. Taka treść preambuły powołanej ustawy w połączeniu z brakiem w jej przepisach jakiegokolwiek ograniczenia przyznawania uprawnień tylko do osób fizycznych w okresie podlegania represji, pozwala na objęcie jej dobrodziejstwem również nasciturusa. Represjom - zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie - wynikającym z ustawy mogło podlegać również dziecko poczęte ale jeszcze nie urodzone. Oczywistym dla Sądu jest, że warunki panujące w obozie hitlerowskim, w jakim została umieszczona ciężarna matka skarżącej miały niewątpliwie negatywny wpływ na rozwój fizyczny i psychiczny dziecka pozostającego w tym czasie w łonie matki. Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd stoi na stanowisku, że na tle ustawy o kombatantach przyjąć należy, iż zastosowanie przepisu art. 4 ust. 1 lit. b tej ustawy, obejmuje kręgiem podmiotowym zarówno osobę fizyczną jak i dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe, gdy podlegały represji w "innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa". Istnieje więc podstawa - zdaniem Sądu - do przyjęcia, że dziecko, które samo nie było osadzone w obozie hitlerowskim ale osadzona była w nim jego ciężarna matka podlegało represjom z przyczyn określonych w ustawie. Prawdą jest, że ustawa z dnia 30.08.1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 139 poz. 646) w art. 2 pkt 1 skreśliła art. 8 § 2 KC, a ponadto zmieniła brzmienie art. 1 ust. 1 ustawy o planowaniu rodziny i uchyliła ust. 2 tego przepisu. Jednak zamiar ustawodawcy objęcia dobrodziejstwem przywilejów z ustawy o kombatantach również dziecka poczętego ale jeszcze nie urodzonego, pod warunkiem, że urodziło się żywe - przy założeniu, że podlegało represjom w rozumieniu ustawy - wynika z całego systemu prawa, którego ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371) jest jednym z elementów. Reasumując stwierdzić należy, że pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29.05.1996 r., sygn. III ARN 96/95 - OSNP 1996/24/366, iż pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe, zachował swoją aktualność mimo uchylenia art. 8 § 2 KC. Stanowisko Sądu w tej materii umacnia dodatkowo fakt, że ustawa o kombatantach w art. 4 ust. 2 przewiduje zastosowanie jej przepisów również do dzieci bez względu na ich wiek. W takiej sytuacji trudno byłoby przyjąć, że racjonalnie działający ustawodawca chciałby nierówno potraktować dziecko w łonie matki i dziecko tuż po jego urodzeniu. Przecież sytuacja dziecka tuż po urodzeniu, odebranego rodzicom w celu jego przymusowego wynarodowienia mogła być w szeregu przypadkach znacznie lepsza od sytuacji dziecka w łonie matki przebywającej w obozie hitlerowskim. Dokonana przez organ zawężająca interpretacja pojęcia osoby represjonowanej zastosowana w analizowanej sprawie jest niedopuszczalna. Ponownie rozpatrując sprawę organ zgodnie z art. 7, 77 § 1 i 80 KPA rozpatrzy wniosek G. R. o przyznanie jej uprawnień kombatanckich przy przyjęciu, że przepisy ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego obejmują - w zakresie wskazanym w powyższym uzasadnieniu - również osobę poczętą ale jeszcze nie urodzoną. Organ musi także zbadać czy matka skarżącej rzeczywiście, w okresie, kiedy była w ciąży przebywała w obozie hitlerowskim oraz podniesioną przez skarżącą w skardze okoliczność, że ona sama (po urodzeniu) wraz z matką ponownie została przewieziona do obozu hitlerowskiego. Mając na uwadze powyższe okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżona decyzja narusza prawo, dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) orzekł, jak w sentencji wyroku.