I OSK 1710/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Izabella Kulig-Maciszewska Sędziowie Elżbieta Stebnicka NSA Mirosława Włodarczak- Siuda (spr.) Protokolant Edyta Pawlak po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2007 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. M. przedstawicielki ustawowej małoletnich Z., S., W., K., K., K., P. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 lipca 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 539/06 w sprawie ze skargi K. M. przedstawicielki ustawowej małoletnich Z., S., W., K., K., K., P. i M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę kasacyjną, 2. przyznaje od Skarbu Państwa na rzecz adw. A. K. wynagrodzenie ( wraz z podatkiem od towarów i usług) w łącznej wysokości 292,80 (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) zł tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 lipca 2006r. , sygn. akt II SA/Wa 539/06 oddalił skargę K. M. przedstawicielki ustawowej małoletnich Z., S., K., K., K., P. i M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wyroku Sąd podał następujący stan sprawy: Zaskarżoną decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpoznaniu sprawy z wniosku K. M. przedstawicielki ustawowej małoletnich dzieci o świadczenie w drodze wyjątku, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...], odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku – renty rodzinnej dla małoletnich dzieci. Organ stwierdził, iż z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności , na skutek których zmarły ojciec małoletnich dziecinie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Za szczególną okoliczność usprawiedliwiającą brak zatrudnienia należy uznać zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową danej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Organ stwierdził, że wnioskodawczyni nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia ustawowego spowodowane było okolicznościami, na które zmarły ojciec nie miał wpływu. W okresie od ustania ostatniego okresu nieskładkowego tj. od 9.05.2001 r. do czasu orzeczenia wobec ubezpieczonego całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji w maju 2005 r. tj przez 4 lata ojciec dzieci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem, co spowodowało brak uprawnień do renty ustawowej. W skardze na ostateczną decyzję Prezesa ZUS K. M. zakwestionowała ustalenia dokonane przez organ i wyjaśniła, że nie jest prawdą, iż jej zmarły mąż był zdolny do pracy, bowiem po wypadku w 2000 r. mimo leczenia szpitalnego i rehabilitacyjnego w sanatorium nie odzyskał zdrowia umożliwiającego podjęcie pracy. Podniosła, że brak pracy i trudna sytuacja materialna rodziny była przyczyną załamania psychicznego męża i spowodowały, że popadł on w chorobę alkoholową. Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie bowiem w sprawie nie wystąpiła jedna z obligatoryjnych przesłanek tj. przesłanka szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej ojca dzieci. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać chociaż pośrednio, że zmarły nie podejmował zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem pracy z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie i pracę. Lekarz orzecznik ZUS nie potwierdził, by zdarzenie – wypadek z 2000 r. miał wpływ na zdolność do pracy. Sąd podkreślił, że w myśl art.14 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych orzeczenie lekarza orzecznika stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Dotyczy to również prawa do świadczenia w drodze wyjątku. W niniejszej sprawie całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczono wobec męża wnioskodawczyni dopiero w maju 2005 r. tj. na dwa miesiące przed śmiercią, przy czym przez czteroletni okres poprzedzający orzeczenie całkowitej niezdolności do pracy zmarły nie podlegał ubezpieczeniu. Sąd uznał, że alkoholizm nie może być uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art.83 ustawy, albowiem negatywnych skutków tej choroby można uniknąć w drodze skutecznego leczenia odwykowego. Z akt sprawy nie wynika, że takie próby mąż wnioskodawczyni podejmował . Oceniając przebieg aktywności zawodowej zmarłego Sad stwierdził, ze przerwy w zatrudnieniu w latach 1982-1985 oraz 1986-1988 miały miejsce w okresie gdy na rynku nie występowały trudności w znalezieniu pracy. Natomiast przerwa w kresie o maja 2001 r. do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy w maju 2005 r. nie została usprawiedliwiona okolicznościami uniemożliwiającymi zatrudnienie. Okoliczność, iż skarżąca i jej dzieci znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, nie uzasadnia sama w sobie przyznania przedmiotowego świadczenia. Sąd uznał, że zaskarżonej decyzji podjętej w ramach uznania administracyjnego nie można zarzucić dowolności. W skardze kasacyjnej K. M. zarzuciła : 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 83 ust. 1ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez nie uznanie stwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS choroby zakaźnej powodującej całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji, za szczególną okoliczność warunkującą przyznanie świadczenia, 2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. a) art. 145 § 1 pkt 1 lit.c ppsa polegające na oddaleniu skargi, mimo, iż w postępowaniu administracyjnym stwierdzić można uchybienia proceduralne, które nakazywałyby uchylić zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezesa ZUS tj.: - naruszenie art.10 § 1 kpa przez brak powiadomienia strony o możliwości zapoznania się z zebranymi dowodami oraz wypowiedzenia się na ich temat przed wydaniem obu decyzji w niniejszej sprawie, - art.7 i art.77 § 1 kpa przez brak poczynienia ustaleń, czy i jakie starania podejmował mąż skarżącej poszukując pracy w okresie maj 2001- maj 2005 oraz braku poczynienia ustaleń w zakresie przerw w zatrudnieniu w okresach 1982-1985, 1986-1988 oraz 2001-2005, a nadto czy w tych okresach nie zachodziły szczególne okoliczności w rozumieniu art.83 ust.1 ustawy, b) art.3 § 1 ppsa przez brak zweryfikowania z art. 268 a kpa, w trakcie prowadzonego przed Sądem postępowania, istnienia i treści upoważnienia osoby podpisanej pod obiema decyzjami wydanymi w niniejszej sprawie w kontekście skutków z art. 156 kpa. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Naczelny Sad Administracyjny z w a ż y ł, co następuje: W myśl art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153, poz.120 ze zm.) – zwanej dalej p.p.s.a. –Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Stosownie do art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1)naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wskazany jako naruszony przez Sąd przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 39 poz.353 ze zm.) przewiduje możliwość przyznania przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych świadczenia w drodze wyjątku tym ubezpieczonym oraz pozostałych po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty lub emerytury, a nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Z brzmienia przepisu wynika, że ubiegający się o to świadczenie powinni wszystkie te warunki spełniać łącznie, a gdy chodzi o członków rodziny pozostałych po zmarłym, ich uprawnienia mają charakter pochodny. W zaskarżonym wyroku Sąd przyjął, że brak jest szczególnych okoliczności, wskutek których M. M.- będąc ubezpieczonym przez okres 13 lat i 3 miesięcy - nie spełnił warunków do uzyskania prawa do świadczeń. Ustawa nie definiuje, co należy rozumieć przez "szczególne okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony niezależne i niezawinione. Przy ustalaniu prawa do świadczeń na tej wyjątkowej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia powinno wynikać ze szczególnych okoliczności, niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania. Sąd w zaskarżonym wyroku dokonał prawidłowej wykładni tego przepisu przyjmując, że nie została wykazana przez stronę skarżącą przesłanka "szczególnych okoliczności" niezbędna do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. M. M. w okresie poprzedzającym zgon, od maja 2001 r. do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji w maju 2005r. nie podjął pracy i nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne. Długotrwały okres pozostawania poza ubezpieczeniem, bez udokumentowania przez skarżąca przyczyn nie podjęcia pracy przez okres 4 lat, trafnie Sąd ocenił jako nie spełnienie przesłanki "szczególnych okoliczności " określonej w art. 83 ust. 1 omawianej ustawy z dnia17 grudnia 1998 r. Naczelny Sąd Administracyjny także nie uznał za trafny zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy p.p.s.a., gdyż oddalając skargę na decyzję wydaną zgodnie z prawem, po przeprowadzeniu postępowania, wyjaśnieniu okoliczności odnoszących się do sytuacji ubezpieczonego i warunków jego rodziny oraz po rozważeniu istotnych okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie naruszył prawa. Z nadesłanego do Naczelnego Sądu Administracyjnego pełnomocnictwa z dnia 21.06. 1999 r. wynika, że W. G. Dyrektor Departamentu Świadczeń Emerytalno - Rentowych został upoważniony przez Prezesa Ubezpieczeń Społecznych do wydawania decyzji odmawiających świadczeń o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. Zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] została wydana z upoważnienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dlatego za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 268 kpa. Uznawszy, że skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddalił skargę kasacyjną. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 w zw. z art. 193 p.p.s.a i § 18 ust. 1 pkt 2 lit.a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ( Dz.U. Nr 163 poz. 1348 ze zm.)