I OSK 540/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA: Elżbieta Stebnicka Sędziowie NSA Wojciech Chróścielewski (spr.) Małgorzata Pocztarek Protokolant Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 5 października 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 11 stycznia 2006r. sygn. akt IV SA/Wr 197/04 w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia przedemerytalnego 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia [...] nr [...] oraz decyzję Starosty [...] z dnia [...] nr [...]; 2. zasądza od Wojewody Dolnośląskiego na rzecz M. W. kwotę 420 (czterysta dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów postępowania w sprawie. Wyrokiem z dnia 11 stycznia 2006 r., IV SA/Wr 197/04 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę M. W. na decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia przedemerytalnego. Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy. Decyzją Starosty Powiatu [...] z dnia [...] odmówiono M. W. przyznania prawa do świadczenia przedemerytalnego poprzez nieuwzględnienie okresu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców w wymiarze 6 lat, 2 miesięcy i 9 dni to jest od 1 stycznia 1969 r. do 10 marca 1975 r., powołując się na powierzchnię tego gospodarstwa 1,07 ha a także okoliczność, że strona w tym czasie uczęszczała do Liceum Ogólnokształcącego, a później Medycznego Studium Zawodowego o kierunku położnictwa. Uznano, że zajęcia w szkołach uniemożliwiły stronie wykonywanie pracy o charakterze stałym w gospodarstwie rodziców. Wojewoda Dolnośląski utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Powołał się na art. 37k ust. 1 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz.U. z 2003 r. nr 56, poz. 514) zgodnie, z którym prawo do świadczenia przedemerytalnego przysługuje kobiecie, która do dnia rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, w którym była zatrudniona przez okres nie krótszy niż 6 miesięcy ukończyła, co najmniej 50 lat oraz osiągnęła okres uprawniający do emerytury wynoszący, co najmniej 30 lat. Wnioskowany przez stronę okres pracy w rolnictwie nie został uznany, bowiem w tym czasie uczęszczała ona do wymienionych szkól, oddalonych o około 4 km od miejsca zamieszkania, a nauka odbywała się w systemie dziennym. Praca w gospodarstwie rolnym nie miała w tej sytuacji charakteru stałego, a jedynie charakter okresowej pomocy w gospodarstwie rolnym, w którym pracowali jej rodzice. Strona nie mogła wykonywać stałej pracy w gospodarstwie rolnym w wymiarze, co najmniej 4 godzin dziennie. Nieuwzględniono przy tym gospodarstwa rolnego w miejscowości N. gm. [...] o pow. 1,02 ha stanowiącego wyłącznie łąkę, a fakt użytkowania dodatkowo gruntów o pow. 1,04 ha, których właścicielką była ciotka odwołującej się, nie został udowodniony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazał, że podstawą prawną zaskarżonej decyzji był art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 162, poz. 1118 z późn. zm.). Jednak charakter tej pracy, to jest jej stałość określa art. 6 pkt 2 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1998 r. nr 7, poz. 25 z późn. zm.) mający zastosowanie do domowników pozostających we wspólnocie gospodarczej z rolnikiem, a zatem i do dzieci rolników. Okresy pracy w gospodarstwie rolnym przed dniem 1 stycznia 1983 r. są traktowane jako okresy składkowe, to znaczy są uwzględniane tylko wtedy, gdy spełnione zostały rygory dla okresów składkowych - opłacona została za nie składka, lub nie było obowiązku opłacania składki w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy. Taką zasadę przyjął SN w wyroku z 7 listopada 1997 r., II UKN 318/97. Powołując się na orzecznictwo sądowe uznano, iż przyjęto w nim pogląd o uwzględnieniu przy ustalaniu prawa do świadczeń emerytalno-rentowych okresów pracy w gospodarstwie rolnym sprzed objęcia rolników obowiązkiem opłacania składki na rolnicze ubezpieczenie społeczne domowników – 1 stycznia 1983 r. wystąpienia dwóch okoliczności: wykonywania czynności rolniczych zgodnie z warunkami określonymi w definicji legalnej domownika – art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a czynności te musza być wykonywane w wymiarze nie niższym niż połowa ustawowego czasu pracy – minimum, 4 godziny dziennie. Wiąże się z tym zamieszkiwane, co najmniej w pobliżu gospodarstwa rolnego. Zajęciem dzieci rolnika jest nauka w szkole, a mogą one świadczyć pomoc w pracach rolniczych w czasie wolnym od zajęć szkolnych. Sąd uznał, że doraźna pomoc w wykonywaniu typowych obowiązków domowych zwyczajowo wymaganych od dzieci jako członków rodziny rolnika nie stanowi stałej pracy w gospodarstwie rolnym zaliczanej do stażu ubezpieczeniowego. Wzięta przez organy administracji pod uwagę wielkość powierzchni gospodarstwa rolnego nie miała znaczącego wpływu na wynik sprawy. W skardze kasacyjnej M. W. zaskarżyła wyrok Sądu I instancji w całości zarzucając mu: 1. naruszenie prawa materialnego – art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez błędną jego wykładnię to jest uznanie, że niezbędną przesłanką ustalenia okresu pracy w gospodarstwie rolnym jest jej stałość, podczas, gdy przepis ten nie zawiera takiego warunku, od którego uzależniony byłby wymagany staż emerytalny; 2. naruszenie prawa materialnego – art. 6 ust. 2 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1998 r. nr 7, poz. 25) poprzez błędne jego zastosowanie, to jest poprzez jego zastosowanie mimo braku odesłania do niego w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podczas, gdy obie ustawy tworzą całkowicie odrębne od siebie reżimy prawne, a przepis art. 6 pkt 2 dotyczy innych osób niż wymienione w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że skarżąca wnosiła o przyznanie jej prawa do świadczenia przedemerytalnego na podstawie art. 37k ust. 1 pkt 2 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Do postępowania w sprawie ustalenia wysokości emerytury w celu ustalenia wysokości świadczenia przedemerytalnego stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z jej art. 10 ust. 3 przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy ustalaniu jej wysokości uwzględnia się również przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, traktując je jednocześnie jako okresy składkowe. Jedynymi więc przesłankami do zaliczenia pracy w gospodarstwie rolnym są: wiek, oraz sama praca przed wskazaną datą. Przepis ten nie odsyła do żadnych innych przepisów, w tym ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a obie ustawy stanowią dwa odrębne od siebie systemy ubezpieczenia społecznego. Przepisy zawarte w tych ustawach normujące m.in. możliwość wzajemnego uwzględniania okresów ubezpieczenia uznaje się za przepisy szczególne, które muszą być ściśle interpretowane. Powołano się przy tym na wyrok Sądu Najwyższego z 19 grudnia 2000 r., II UKN 155/2000. Dlatego brak jest podstaw do stosowania wobec osób, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przesłanek stałości pracy i pozostawania we wspólnocie gospodarczej z rolnikiem. Podniesiono, że skarżąca uczęszczała do szkół, do których dojazd zajmował jej 15 minut. Nie można odmawiać uznania pracy w gospodarstwie rolnym tylko ze względu na równolegle pobieranie nauki, które nie wykluczało pracy w gospodarstwie rolnym. Zauważono, że jeżeli Sąd I instancji uznaje za wykonywanie pracy w gospodarstwie rolnym także prace w nim w czasie wakacji, ferii, świąt i dni wolnych to powinien zaliczyć je do okresów uwzględnianych do nabywania prawa do świadczenia przedemerytalnego. Zauważono, że powoływany przez Sąd I instancji i organy administracji art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, który dotyczy wyłącznie osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym, a cytowane orzeczenia sądowe dotyczą stanu prawnego sprzed wejścia w życie ustawy o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Gdyby ustawodawca chciał, aby art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników był stosowany do innych osób niż określone w ustawie, zawarłby w ustawie stosowne odesłanie. Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje: Złożona w rozpatrywanej sprawie skarga kasacyjna posiada uzasadnione podstawy Przepis art 37k ust. 1 pkt 2 ustawy o ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz.U. z 2003 r. nr 56, poz. 514) stanowi, że świadczenie przedemerytalne przysługuje z zastrzeżeniem ust. 9, (który nie ma znaczenia w rozpatrywanej sprawie), kobiecie, która ukończyła, co najmniej 50 lat oraz osiągnęła "okres uprawniający do emerytury wynoszący, co najmniej 30 lat". Okresy uprawniające do emerytury określa ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 162, poz. 1118 z późn. zm.). Jej art. 10 ust. 1 pkt 3 stanowi: "Przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy obliczaniu jej wysokości uwzględnia się również następujące okresy, traktując je, z zastrzeżeniem art. 56, jako okresy składkowe:... 3) przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, jeżeli okresy składkowe i nieskładkowe, ustalone na zasadach określonych w art. 5 – 7, są krótsze od okresu wymaganego do przyznania emerytury, w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego okresu. Nie powinno być więc wątpliwości, co do tego, że wskazany w tym przepisie okres pracy w gospodarstwie rolnym powinien być zaliczany do okresu uprawniającego do emerytury w rozumieniu art. 37k ust. 1 pkt 2 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Z tego powodu Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela poglądu sformułowanego w wyrokach NSA z 17 lipca 2001 r., II SA 671/01, LEX nr 54539 oraz z 8 października 2001 r., II SA 928/01, "Prawo Pracy" 2002, nr 1, s. 37, iż okres pracy w gospodarstwie rolnym nie podlega zaliczeniu do stażu pracy uprawniającego do nabycia prawa do zasiłku przedemerytalnego, gdyż okresy pracy lub innej działalności uprawniające do tych świadczeń zostały wymienione enumeratywnie w art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Przepis ten jednak nie odnosi się wprost do osób ubiegających się o świadczenie przedemerytalne, a jedynie wymienia enumeratywnie rodzaje zatrudnienia lub wykonywanej pracy w okresie bezpośrednio poprzedzającym rejestrację w urzędzie pracy, których wykonywanie łącznie z innymi przesłankami przesądza o spełnieniu kryteriów dla uzyskania prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Nie odnosi się więc on ani do pracy w gospodarstwie rolnym poprzedzającej zatrudnienie, ani do takiej pracy, która miała miejsce pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia. Powołany wcześniej przepis art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie odsyła do stosowania zawartej w art. 6 pkt 2 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1998 r. nr 7, poz. 25 z późn. zm.) definicji domownika. Stosowanie zaś analogii w prawie administracyjnym, co wynika z niekwestionowanego dorobku doktryny prawa administracyjnego, jest niedopuszczalne. Prowadzi to do konstatacji, iż do obliczania okresu "uprawniającego do emerytury" w rozumieniu art. 37k ust. 1 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu muszą być zaliczane okresy pracy w gospodarstwie rolnym mające miejsce przed 1 stycznia 1983 r. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 grudnia 2000 r., II UKN 155/00, OSN 2002, nr 16, poz. 394 przyjął, iż "przy ustalaniu prawa do emerytury uwzględnia się okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, świadczonej przed dniem 1 stycznia 1983 r. w wymiarze przekraczającym połowę pełnego wymiaru pracy także w czasie wakacji szkolnych (art. 10 ust. 3 w związku z art. 6 ust. 2 lit. a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 162, poz. 1118 ze zm.)". Sąd Najwyższy uznając niedopuszczalność stosowania przez analogię wobec osoby o której mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 powołanej ustawy, kryteriów określonych w art. 6 pkt 2 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1998 r. nr 7, poz. 25 ze zm.), zwłaszcza w zakresie pozostawania z rolnikiem we wspólnocie gospodarczej i stałości wykonywanej pracy w gospodarstwie rolnym, uznał jednak, iż warunkiem zaliczenia owego okresu pracy sprzed 1983 r. jest wymiar pracy przekraczający 4 godziny dziennie. Sąd Najwyższy powołał się przy tym na liczne swoje orzeczenia, w których przyjęto taką linię orzecznictwa, m. in. na wyrok z 28 lutego 1997 r., II UKN 96/96, OSNAPiUS 1997, nr 23, poz. 473. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną, wychodząc z założenia, iż skoro art. 37k ust. 1 pkt 2 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, tak zresztą jak samo świadczenie przedemerytalne jest ściśle związane z postępowaniem w sprawie świadczeń emerytalnych, a świadczenie przedemerytalne bezpośrednio poprzedza samą emeryturę, to wskazane orzeczenia Sądu Najwyższego, a zwłaszcza dokonana w nich wykładnia, muszą mieć zastosowanie na gruncie rozważania uprawnień do świadczenia przedemerytalnego. Wychodząc z tego założenia należy uznać, że w rozpatrywanej sprawie, zarówno możliwość pracy w gospodarstwie rolnym, w czasie wolnym od zajęć szkolnych w okresie wakacji, ferii i innych wolnych dni, jak i odległość pomiędzy miejscem zamieszkania skarżącej, będącym jednocześnie siedliskiem gospodarstwa rolnego, a szkołami, do których skarżąca uczęszczała, w żadnym przypadku nie wyłączała możliwości j pracy w gospodarstwie rolnym w rozumieniu art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z systemu Ubezpieczeń Społecznych, a tym samym okres ten może być zaliczony do okresu uprawniającego do emerytury w rozumieniu art. 37k ust. 1 pkt 2 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Mając na uwadze podniesione wyżej względy należało uwzględnić skargę kasacyjną. Skoro jednak nie stwierdzono naruszenia przepisów postępowania, a w sprawie wystąpiło jedynie naruszenie prawa materialnego należało uchylić zaskarżony wyrok i na podstawie art. 188 p.p.s.a. rozpoznać skargę. Rozpoznając ją Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o poczynienie wyżej rozważania uznał, iż na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 188 p.p.s.a. zachodzi konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 oraz art. 200 p.p.s.a.