IV SA/Wr 197/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA - Tadeusz Kuczyński Sędziowie: Sędzia WSA - Małgorzata Masternak-Kubiak (sprawozdawca) Sędzia WSA - Lidia Serwiniowska Protokolant: Krzysztof Caliński po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 stycznia 2006 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Wojewody D. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia przedemerytalnego oddala skargę. Decyzją Starosty Powiatu W. z dnia [...] r. nr [...], orzeczono o odmowie przyznania M. W. prawa do świadczenia przedemerytalnego poprzez nieuwzględnienie wnioskowanego przez stronę okresu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców w wymiarze [...] lat [...] miesięcy i [...] dni, tj. od [...] r. do [...] r. Nie zaliczając powyższego okresu do okresu uprawniającego do emerytury, organ pierwszej instancji kierował się zarówno powierzchnią gospodarstwa rolnego usytuowanego w J. P. gm. P. o pow. [...]ha jak i przede wszystkim okolicznością uczęszczania przez stronę we wnioskowanym okresie do Liceum Ogólnokształcącego a następnie do Medycznego Studium Zawodowego o kierunku położnictwa oceniając, że zajęcia w tychże szkołach uniemożliwiały stronie wykonywanie pracy o charakterze stałym w gospodarstwie rolnym rodziców. Powyższą decyzję administracyjną zainteresowana zaskarżyła za pośrednictwem adwokata do Wojewody D. W odwołaniu zarzucono błędnie przyjętą przez organ wielkość gospodarstwa rolnego oraz brak przeszkód w jednoczesnym pobieraniu przez stronę nauki oraz wykonywaniu pracy w gospodarstwie rolnym, przy uwzględnieniu niewielkiej odległości szkoły od miejsca położenia gospodarstwa rolnego. Ponadto, zdaniem pełnomocnika strony stałość bądź sezonowość pracy w gospodarstwie rolnym nie mają w sprawie żadnego znaczenia. Jedynymi, bowiem przesłankami niezbędnymi do ustalenia prawa do emerytury - co wynika z art. 10 ust. 1 pkt. 3 z ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 1998 r. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.), jest wiek oraz praca w gospodarstwie rolnym przed 1983 r., nawet gdyby ona miała charakter wyłącznie pomocy ze strony dziecka. W toku postępowania odwoławczego na podstawie akt sprawy ustalono, że M. W. zarejestrowała się w Powiatowym Urzędzie Pracy we W. w dniu [...] r. Przed zarejestrowaniem się w urzędzie pracy Pani M. W. była zatrudniona w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym we W. Umowa o pracę została rozwiązana za wypowiedzeniem przez pracodawcę na podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 z późn. zm.). W dniu rejestracji zainteresowana złożyła wniosek o przyznanie świadczenia przedemerytalnego dołączając świadectwa pracy oraz wniosła o zaliczenie do okresu uprawniającego do emerytury okresu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców od dnia [...] r. do dnia [...] r. (tj. okresu [...] lat [...] miesięcy i [...] dni). Dodatkowo na okoliczność wykazania, że we wnioskowanym okresie zainteresowana pracowała w gospodarstwie rolnym rodziców przedłożyła własne oświadczenie oraz zeznanie i dwóch świadków Pani R. M. i Pana K. M. Dodatkowo M. W. dołączyła zaświadczenie wystawione przez Sąd Rejonowy V Wydział Ksiąg Wieczystych w O. W. z dnia [...]r. potwierdzające istnienie gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha położonego w J. P., gm. P., woj. W., którego właścicielką była Pani J. W. oraz poświadczenie z Urzędu Gminy w P. o zameldowaniu strony w J. P. od urodzenia tj. od dnia [...] r. do dnia [...] r. W oparciu o przedstawione dowody stwierdzono, że zainteresowana legitymuje się [...] - letnim [...] - miesięcznym [...] - dniowym okresem uprawniającym do emerytury (bez wnioskowanej pracy w gospodarstwie rolnym). Organ pierwszej instancji nie uznał wnioskowanego okresu pracy od dnia [...] r. do dnia [...] r. uzasadniając, że zainteresowana w tym okresie uczęszczała do Liceum Ogólnokształcącego w O. W., a następnie do Medycznego Studium zawodowego w O. W. w systemie stacjonarnym, zatem praca, którą wykonywała w gospodarstwie rolnym nie mogła mieć charakteru stałego. Dodatkowo podejmując negatywną decyzję organ pierwszej instancji kierował się bardzo małą powierzchnią gospodarstwa rolnego. Wojewoda D., decyzją z dnia [...] r. nr [...], utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Zgodnie z art. 37k ust. 1 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r. nr 58, poz. 514), prawo do świadczenia przedemerytalnego przysługuje kobiecie, która do dnia rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pacy, w którym była zatrudniona przez okres nie krótszy niż 6 miesięcy ukończyła co najmniej 50 lat oraz osiągnęła okres uprawniający do emerytury wynoszący co najmniej 30 lat. Wnioskowany przez Panią M. W. okres pracy w rolnictwie od dnia [...] r. do dnia [...] r. nie został uznany, bowiem w tym czasie zainteresowana uczęszczała do Liceum Ogólnokształcącego, a następnie do Medycznego Studium Zawodowym w O. W. oddalonego około 4 km od miejsca zamieszkania. Nauka odbywała się w systemie dziennym i wymagała codziennych dojazdów, a więc praca, którą odwołująca się wykonywała w gospodarstwie rolnym rodziców nie miała charakteru stałego a jedynie okresowej pomocy lub pomocy w gospodarstwie (szczególnie w okresie jesienno - zimowym), gdyż pracę w gospodarstwie rolnym o pow. [...] ha wykonywali głównie rodzice zainteresowanej. Organ odwoławczy nie kwestionuje zaangażowania odwołującej się w pomocy w okresach wakacyjnych i ferii, jednak w czasie trwania roku szkolnego zainteresowana nie mogła wykonywać stałej pracy w gospodarstwie rolnym w wymiarze czasu pracy co najmniej 4 godz. dziennie przy współudziale innych członków rodziny. Uwzględniając powyższe organ pierwszej instancji jak i drugiej instancji nie mógł dać wiary wnioskodawcy jak i zeznaniom świadków, jakoby praca w gospodarstwie rolnym rodziców M. W. była wykonywana stale w wymiarze co najmniej 4 godziny dziennie. W odwołaniu pełnomocnik zainteresowanej zarzucił, że rodzice strony dodatkowo posiadali [...] ha gruntu w N. oraz, że nieodpłatnie użytkowali grunty rolne o pow. [...] ha, których właścicielem była ciotka zainteresowanej Pani T. A. Ustosunkowując się do tego zarzutu organ odwoławczy przyznał, iż przy rozpatrywaniu powyższej sprawy istotnie pominięto drugie z zaświadczeń Sądu Rejonowego Wydziału Ksiąg Wieczystych w O. W. z dnia [...] r. potwierdzające istnienie gospodarstwa rolnego o powierzchni [...]ha położonego w miejscowości N. gm. O. którego właścicielami byli J. i H. W., bowiem w oświadczeniu z dnia [...] r. zainteresowana stwierdziła że była to jedynie łąka. Natomiast w trakcie prowadzonego postępowania administracyjnego M. W. nie udowodniła ani nawet nie wspomniała o tym, że rodzice dodatkowo użytkowali jeszcze nieodpłatnie grunty rolne o pow. [...]ha, których właścicielką była ciotka strony. Organ odwoławczy nie zgadza się również z twierdzeniem pełnomocnika strony, iż stałość pracy i jej wymiar nie mają znaczenia przy ustalaniu pracy w gospodarstwie rolnym, wykonywanej przez dzieci rolników. Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 1998 r. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.) przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy obliczaniu jej wysokości uwzględnia się również przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, jednakże charakter tej pracy, tj. jej stałość określa art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998r. Nr 7, poz. 25 z późn. zm.) mający zastosowanie do domowników pozostających we wspólnocie gospodarczej z rolnikiem a zatem i do dzieci rolników. Okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. są traktowane bowiem jako okresy składkowe. Oznacza to, że uwzględniane są tylko wtedy, gdy spełnione zostały rygory dla okresów składkowych, tj. za które opłacana była składka na ubezpieczenie społeczne albo za które nie było obowiązku opłacania takich składek w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy. Zasada powyższa została przyjęta w wyroku SN z dnia 7 listopada 1997 r. II UKN 318/97, z treści którego wynika, że wykonywana przez domownika w gospodarstwie rolnym praca o charakterze dorywczym, okazjonalnie i w wymiarze niższym od połowy pełnego wymiaru czasu pracy, nie może być traktowana jako okres składkowy. Również wbrew twierdzeniom pełnomocnika strony praca dziecka w gospodarstwie rolnym rodziców mająca charakter wyłącznie pomocy przy prowadzeniu tego gospodarstwa, świadczona podczas wakacji przez dziecko uczęszczające do szkoły ponadpodstawowej, nie jest pracą w rozumieniu ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 z późn. zm.) - wyrok SN z dnia 13 stycznia 1998 r. II UKN 433/97. Skoro zatem pełnomocnik strony w odwołaniu nie wyklucza możliwości wykonywania przez stronę ze względu na przebywanie w szkole, wyłącznie pracy w okresach dowolnie wybranych, tj. w czasie wakacji, ferii, wakacji świątecznych to nie jest to praca, o której mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 16 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych o charakterze wynikającym z art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Ponadto organ zwraca uwagę, że M. W. zarówno w życiorysie jak i kwestionariuszu osobowym przed przyjęciem do pierwszej pracy nie wspominała o pracy w gospodarstwie rolnym. Biorąc pod uwagę powyższe należy przyjąć, że zainteresowana jedynie pomagała w gospodarstwie rodziców. Doraźna pomoc świadczona w okresie nauki w szkole średniej oraz w Medycznym Studium Zawodowym wymagająca codziennych dojazdów albo świadczona podczas wakacji nie może być uznana za pracę w gospodarstwie rolnym, a taki właśnie charakter doraźnej pomocy mogła mieć praca odwołującej się w spornym okresie (wyrok SN z 13 listopada1998 r. II UKN299/98). Na decyzję Wojewody D. z dnia [...]r. nr [...] M. W. zastępowana przez adw. U. L. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu. W skardze zarzuciła organom obu instancji błędną wykładnię art. 10 ust. l pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. nie uwzględnienie przy ocenie wielkości gospodarstwa rolnego faktu nieodpłatnego użytkowania przez rodziców strony gruntów rolnych o pow. [...] ha, których właścicielką była Pani T. A. (ciotka skarżącej) oraz gruntów o pow. [...]ha pow. w N. W skardze zarzuciła również organowi drugiej instancji niepełne przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego. W odpowiedzi na skargę Wojewoda D. wniósł o jej oddalenie powołując się na argumentację faktyczną i prawną zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z dnia 20 września 2002 r. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowane jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne sprawują więc kontrolę aktów i czynności z zakresu administracji publicznej pod względem ich zgodności z obowiązującym w dacie ich wydania prawem materialnym i przepisami procesowymi. Sąd administracyjny nie może oprzeć tej kontroli o kryterium słuszności czy sprawiedliwości społecznej. Uchylenie decyzji administracyjnej względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy. Takie wady i uchybienia nie wystąpiły w rozpatrywanej sprawie, zatem skarga nie mogła być uwzględniona. Podstawę matrialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowią przepisy art. 10 ust. 1 pkt. 3 z ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 1998 r. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.). Zgodnie z treścią tych postanowień, przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy obliczaniu jej wysokości, uwzględnia się również, traktując je jak okresy składkowe, przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko organu administracji wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż przepis art. 10 ust. 1 pkt 3 zawiera jedynie wskazówkę ogólną, iż przy ustalaniu prawa do emerytury, przy obliczaniu jej wysokości, uwzględnia się również przypadające przed dniem 1stycznia1983r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, jednakże charakter tej pracy tj. jej stałość określa art. 6 pkt. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 z późn. zm.) mający zastosowanie do domowników pozostających we wspólnocie gospodarczej z rolnikiem a zatem i do dzieci rolników. Należy nadto zauważyć, iż okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. są traktowane jak okresy składkowe. Oznacza to, że uwzględniane są tylko wtedy, gdy spełnione zostały rygory dla okresów składkowych, tj. za które opłacona została składka na ubezpieczenie społeczne albo za które nie było obowiązku opłacania takich składek w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy. Zasada powyższa przyjęta została w wyroku SN z dnia 7 listopada 1997r. II UKN 318/97. Z treści tego rozstrzygnięcia wynika, iż wykonywana przez domownika w gospodarstwie rolnym praca o charakterze dorywczym, okazjonalnie i w wymiarze niższym od połowy pełnego wymiaru czasu pracy, nie może być traktowana jako okres składkowy. Kwestia ta była wielokrotnie przedmiotem rozważań w orzecznictwie sądowym, zwłaszcza w kontekście łączenia pracy w gospodarstwie rolnym z nauką w szkole. Wątpliwości wzbudzało zaliczenie pracy w gospodarstwie rolnym uczniowi, który nie spełnia kryteriów pojęcia "domownika" z art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, tj. osobie bliskiej rolnikowi, która ukończyła 16 lat, pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa albo w bliskim sąsiedztwie oraz stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy. W judykaturze wykształcił się pogląd, iż o uwzględnieniu przy ustalaniu prawa do świadczeń emerytalno-rentowych okresów pracy w gospodarstwie rolnym sprzed objęcia rolników obowiązkiem opłacania składki na rolnicze ubezpieczenie społeczne domowników (tj. przed dniem 1 stycznia 1983 r.) przesądza wystąpienie dwóch okoliczności: po pierwsze - wykonywanie czynności rolniczych powinno odbywać się zgodnie z warunkami określonymi w definicji legalnej "domownika" z art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i po drugie - czynności te muszą być wykonywane w wymiarze nie niższym niż połowa ustawowego czasu pracy, tj. minimum 4 godziny dziennie. Zob. wyrok SA w Poznaniu z dnia 24 stycznia 1996 r., III AUr 833/95 (OSA 1998, z. 4, poz. 15) i wyroki SN: z dnia 28 maja 1997 r., II UKN 96/96 (OSNAPiUS 1997, nr 23, poz. 473), z dnia 13 stycznia 1998 r., II UKN 433/97 (OSNAPiUS 1998, nr 22, poz. 668), z dnia 13 listopada 1998 r., II UKN 299/98 (OSNAPiUS 1999, nr 24, poz. 799), z dnia 18 lutego 1999 r., II UKN 491/98 (OSNAPiUS 2000, nr 8, poz. 324), z dnia 9 listopada 1999 r., II UKN 190/90 (OSNAPiUS 2001, nr 4, poz. 122), z dnia 3 grudnia 1999 r., II UKN 235/99 (OSNAPiUS 2001, nr 7, poz. 236), z dnia 10 maja 2000 r., II UKN 535/99 (OSNAPiUS 2001, nr 21, poz. 650), z dnia 12 maja 2000 r., II UKN 538/99 (OSNAPiUS 2001, nr 21, poz. 651), z dnia 27 czerwca 2000 r., II UKN 612/99 (OSNAPiUS 2002, nr 1, poz. 21), z dnia 3 lipca 2001 r., II UKN 466/00 (OSNPUSiSP 2003, nr 7, poz. 186). W powyższych orzeczeniach kładzie się nacisk na stałość wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, co nie musi jeszcze oznaczać codziennego wykonywania czynności rolniczych, ale gotowość (dyspozycyjność) do podjęcia pracy rolniczej, z czym wiąże się też wymóg zamieszkiwania osoby bliskiej rolnikowi co najmniej w pobliżu gospodarstwa rolnego. Tym kryteriom zazwyczaj nie odpowiada praca domownika (najczęściej dziecka rolnika), które uczyło się w szkole położonej w innej miejscowości niż miejsce gospodarstwa rolnego. Dzieci rolników nie wykonują stałej pracy w gospodarstwie, gdyż stałym ich zajęciem jest nauka w szkole. Mogą jedynie świadczyć pomoc przy pracach rolniczych w czasie wolnym od zajęć szkolnych. Z kolei przesłanka określonego czasu pracy domownika w gospodarstwie rolnym została przyjęta w orzecznictwie SN na mocy rozciągnięcia zakresu zastosowania art. 2 ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy rewaloryzacyjnej, a obecnie art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. a o ubezpieczeniu społecznym rolników, na przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia. Zwolnienie domowników z tego wymogu spowodowałoby uprzywilejowanie tych osób w stosunku do pracowników. W toku postępowania administracyjnego ustalono, iż praca skarżącej nie miała charakteru pracy stałej, a była jedynie udziałem (pomocą) w wykonywaniu typowych obowiązków domowych, zwyczajowo wymaganych od dziecka będącego członkiem rolniczej wspólnoty rodzinnej. Skład orzekający w niniejszej sprawie także stoi na stanowisku, iż doraźna pomoc w wykonywaniu typowych obowiązków domowych, zwyczajowo wymaganych od dzieci jako członków rodziny rolnika, nie stanowi stałej pracy w gospodarstwie rolnym zaliczanej do stażu ubezpieczeniowego. Zarzut podniesiony w skardze odnośnie nie wzięcia przez organ odwoławczy pod uwagę faktycznej powierzchni gospodarstwa rolnego użytkowanego przez rodziców zainteresowanej nie jest trafny, bowiem uprawna powierzchnia gospodarstwa rolnego nie stanowi okoliczności, która ma znaczący wpływ na rozpatrzenie sprawy. W przedmiotowej sprawie bowiem to nie powierzchnia gospodarstwa rolnego decydowała o niezaliczeniu wnioskowanego okresu do okresu uprawniającego do emerytury. Decydujące znaczenie w powyższej sprawie miał bowiem fakt pobierania przez skarżącą nauki w Liceum Ogólnokształcącym, a następnie w Medycznym Studium Zawodowym. Zarówno bowiem nauka w Liceum Ogólnokształcącym jak i Medycznym Studium Zawodowym o kierunku położnictwa wymagały od skarżącej dużego zaangażowania teoretycznego i praktycznego (konieczność odbywania praktyki w szpitalu), a to z kolei uniemożliwiało, zdaniem Sądu, wykonywanie stałej pracy w gospodarstwie rolnym codziennie w wymiarze co najmniej 4 godzin. W świetle powyższych wywodów skarga i jej argumentacja okazały się nieuzasadnione. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270), orzeczono jak w sentencji.