II SA/Go 756/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Staniszewska, Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek (spr.), Asesor WSA Michał Ruszyński, Protokolant asystent sędziego Tomasz Modzelewski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 stycznia 2007r. sprawy ze skargi M.T.N. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzje oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] roku, nr [...]. Wnioskiem z dnia 5 maja 2003 roku skarżąca M.T.N. wystąpiła do Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie jej uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu wywodziła, iż jest ofiarą represji wojennych bowiem w wieku 1 roku została jesienią 1939 roku wraz z matką i 5-letnim bratem wywieziona [...] gdzie przebywała do 1945 roku. Podnosiła, iż w okresie deportacji, przebywając w skrajnie trudnych warunkach życiowych, była w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a deportacja był represją za działalność patriotyczną jej ojca. Decyzją z dnia [...] lipca 2003 roku Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił wnioskodawczyni przyznania żądanych uprawnień, powołując się na przepisy art. 1- 4 oraz 22 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 roku o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ( Dz.U. z 2002r., Nr 42, poz. 371 z późn. zm ) – zwaną dalej ustawą o kombatantach. W uzasadnieniu stwierdził, że wskazywany przez wnioskodawczynię rodzaj represji nie jest represją w rozumieniu ustawy o kombatantach. W wyniku wniosku skarżącej o ponowne rozpoznanie sprawy Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] grudnia 2003 roku utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] lipca 2003 roku. W uzasadnieniu wskazał, iż okoliczność pobytu skarżącej wraz z matką, deportowaną do pracy przymusowej w III Rzeszy nie jest represją w rozumieniu ustawy o kombatantach i nie może zostać potraktowana jako działalność kombatancka ani jako równorzędna z działalnością kombatancką w rozumieniu przepisów art. 1- 4 ustawy o kombatantach. Na tę decyzję M.T.N. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. powołując ponownie argumentację podnoszoną we wnioskach i zarzucając organowi niezapoznanie się z aktami jej sprawy . W szczególności wywodziła, iż brak wskazania miejscowości [...] w wykazie miejsc odosobnienia nie może być decydująca dla oceny czy poddawana była represjom rozumieniu ustawy , bo może być niepełny skoro ustalono go po ponad 50 latach . Wyrokiem z dnia 15 lipca 2005 roku w sprawie II SA/Go 20/ 05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim oddalił skargę. Sąd wskazał, iż w toku postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego skarżąca podawała, że w odwecie za działalność patriotyczną ojca w wieku 1 roku została wraz z matką i bratem deportowana do miejscowości [...] (teren Generalnej Guberni), gdzie była przez okres ok. 4 lat ofiarą represji wojennych i politycznych ze strony władz hitlerowskich, przebywając przymusowo w skrajnie ciężkich warunkach bytowych, porównywalnych do tych jakie panowały w niemieckich obozach odosobnienia. W ocenie Sądu l instancji, okoliczności te nie dawały podstaw do uznania, że skarżąca spełniła warunki, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach przewidującym, że jej przepisy stosuje się także do osób podlegających represjom wojennym i okresu powojennego, którymi są cierpienia zadane obywatelom Państwa Polskiego m. in. przez władze III Rzeszy Niemieckiej, poprzez umieszczenie w miejscach odosobnienia z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w: a) hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, b) innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Sąd podniósł, że zgodnie z upoważnieniem zawartym w art. 8 ust. 1 ustawy o kombatantach, miejsca odosobnienia, o których mowa w jej art. 4 ust. 1 pkt 1 lit "b" określił Prezes Rady Ministrów w par. 5 rozporządzenia z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, póz. 1154), zwanym dalej "rozporządzeniem". W ocenie Sądu l instancji, skoro miejscowość [...], w której przebywała skarżąca nie została wskazana w treści tego rozporządzenia, nie można mówić o wypełnieniu przez opisany stan faktyczny dyspozycji normy prawnej określonej art. 4 ust. 1 pkt 1 lit "b" ustawy. Jednocześnie Sąd nie podzielił poglądu skarżącej, że brak w wykazie zawartym w rozporządzeniu miejsc odosobnienia na Podlasiu może wynikać z jego niekompletności spowodowanej znacznym upływem czasu, bowiem przepisy ustawy i aktów wykonawczych wydanych na jej podstawie należy interpretować ściśle, a pierwszeństwo ma wykładnia językowa. Już bowiem na podstawie tytułu ustawy i jej preambuły można stwierdzić, że wolą ustawodawcy było objęcie jej przepisami kombatantów oraz niektórych spośród innych osób będących ofiarami represji wojennych. Od wyroku z dnia 15 lipca 2005 roku skarżąca reprezentowana przez adwokata J.C., wniosła skargę kasacyjną zarzucając mu naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy polegającą na błędnym przyjęciu, że pobyt skarżącej w latach 1939-1944 w miejscowości [...] na obszarze tzw. Generalnego Gubernatorstwa nie stanowił represji wojennych z przyczyn politycznych i narodowościowych, to jest pobytu w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona skarżąca podnosiła, że znajdowanie się przez nią wraz z pozostałymi członkami rodziny po wysiedleniu pod nadzorem policji politycznej spełniało warunki przebywania w innych miejscach odosobnienia, o których mowa w powołanym przepisie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Strona skarżąca podkreśliła, że oczywistą przyczyną represjonowania jej rodziny była działalność ojca szkodząca interesom Rzeszy Niemieckiej, który przez całą okupację był przez Niemców poszukiwany jako wróg interesów niemieckich. Represje miały charakter tak polityczny jak i narodowościowy. Skarżąca podniosła także, że rozporządzenie nie może mieć charakteru wyłącznego, gdyż zostało wydane 62 lata po powstaniu niektórych z miejsc odosobnienia, w których były osadzane osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości. O spełnieniu ustawowych warunków zaliczenia do takich miejsc decydować powinny rzeczywiste okoliczności, w jakich obywatele polscy przymusowo przebywali, a nie jedynie znalezienie się w urzędowym spisie. Wnosząca skargę kasacyjną domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gorzowie Wielkopolskim do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych. Wyrokiem z dnia 17 października 2006 roku w sprawie II OSK 1205/05 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania oraz zasądził od Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania kasacyjnego. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U z 2002 r. Nr 150, poz. 1270 ze zm.) – dalej powoływana jako: ppsa Wojewódzki Sąd Administracyjny, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Uchylając zaskarżony wyrok Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż Sąd I instancji, oceniając legalność zaskarżonej decyzji dokonał błędnej wykładni art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach w zestawieniu z treścią rozporządzenia wykonawczego. Wskazał, iż w myśl wymienionego przepisu przyznanie uprawnień kombatanckich przewidzianych w ustawie przysługuje również tym osobom, które doznały represji przebywając z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w takich miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych a osadzone tam osoby pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Wywiódł , iż ustawodawca pozostawił więc przepisom wykonawczym określenie miejsc odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji władz bezpieczeństwa ( art. 8 ust.1 pkt 2 ustawy ). Przyznanie na podstawie omawianego przepisu przewidzianych w ustawie uprawnień kombatanckich wymaga w związku z tym ustalenia czy ubiegająca się o ich przyznanie osoba doznała represji przebywając w takim miejscu wymienionym w rozporządzeniu, pozostając w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Pozostawienie przez ustawodawcę przepisom wykonawczym określenia miejsc osadzenia, o jakich mowa w art. 4 ust. pkt 1 lit. b ustawy, wyklucza wprawdzie możliwość samodzielnego ustalania przez organ administracji czy dane miejsce osadzenia mogło być w zakresie istniejących w nim warunków pobytu zrównane z miejscem pobytu w obozie koncentracyjnym, natomiast nie zwalnia od obowiązku dokładnego i wnikliwego zbadania sprawy w kierunku ustalenia czy wskazywane przez wnioskodawcę miejsce osadzenia, choć nie ujęte w rozporządzeniu, nie było powiązane organizacyjnie z miejscem wymienionym w rozporządzeniu jako miejsce odosobnienia, w którym warunki pobytu nie różniły się od warunków osadzenia w obozie koncentracyjnym, a wskazywane miejsce z uwagi na swój charakter i związek organizacyjny (podległość) stanowiło w rzeczywistości filię wymienionego w rozporządzeniu miejsca, a osadzona tam osoba pozostawała w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż jest niewątpliwym i znajduje to wyraz w treści preambuły do ustawy, że intencją ustawodawcy było otoczenie szczególną opieką tych obywateli poszkodowanych podczas ostatniej wojny, którzy doznali represji ze względów narodowościowych, politycznych, religijnych i rasowych, w tym osób które doznały cierpień przebywając w obozach koncentracyjnych lub miejscach odosobnienia, w których warunki nie odbiegały od warunków pobytu w obozach koncentracyjnych. Realizacja intencji ustawy winna prowadzić do udzielenia pomocy ze strony Państwa przez przyznanie przewidzianych w ustawie uprawnień kombatanckich wszystkim tym, którzy doznali represji w rozumieniu jej przepisów, stąd dla uniknięcia niesłusznego pominięcia niektórych z uprawnionych beneficjentów tej ustawy, przy interpretacji jej uregulowań jak i wydanego na jej podstawie aktu wykonawczego, należy dać pierwszeństwo wykładni celowościowej a nie literalnej. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż nie można wobec tego podzielić prezentowanego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stanowiska, wyrażanego z powołaniem na literalne brzmienie ustawy, że brak wymienienia w rozporządzeniu miejscowości [...], w której przebywała skarżąca, wprost przesądza o braku możliwości przyznania jej uprawnień kombatanckich w oparciu w uregulowanie zawarte w art. 4 ust.1 pkt 1 lit. b ustawy. Podkreślił, iż wyznaczony przez ustawę cel wymaga przy rozpoznawaniu spraw o przyznanie uprawnień w oparciu o wymieniony przepis nie tylko ustalenia czy dana osoba przebywała w miejscu odosobnienia wymienionym w rozporządzeniu, lecz także szczegółowego zbadania i wyjaśnienia czy ubiegająca się o przyznanie uprawnień osoba doświadczyła represji przebywając w miejscu odosobnienia, które wprawdzie nie zostało ujęte expressis verbis w rozporządzeniu, natomiast faktycznie było organizacyjnie związane z miejscem odosobnienia wyszczególnionym w rozporządzeniu, a osoba w nim przebywająca pozostawała w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego sprowadza się zatem do tezy, iż dokonanie oceny legalności zaskarżonej decyzji wymaga zastosowania wykładni celowościowej przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach. Kierując się zaprezentowaną wykładnią tego przepisu Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż zaskarżona skargą decyzja i poprzedzająca ją decyzja z dnia 11 lipca 2003 roku podlegały uchyleniu w oparciu o przepis art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a ppsa, jako podjęte z naruszeniem przepisów prawa materialnego tj. przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy w zestawieniu z par. 5 rozporządzenia z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, póz. 1154). Decyzjom tym postawić też należało zarzut wydania ich z naruszeniem prawa procesowego ( art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c ppsa ). Wskazany kierunek wykładni przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy rodził bowiem po stronie organu administracji publicznej obowiązek dokładnego i wnikliwego zbadania sprawy w kierunku ustalenia czy wskazywane przez wnioskodawczynię miejsce osadzenia, choć nie ujęte w rozporządzeniu, było powiązane organizacyjnie z miejscem wymienionym w rozporządzeniu jako miejsce odosobnienia, w którym warunki pobytu nie różniły się od warunków osadzenia w obozie koncentracyjnym, a wskazywane miejsce z uwagi na swój charakter i związek organizacyjny ( podległość ) stanowiło w rzeczywistości filię wymienionego w rozporządzeniu miejsca, a osadzona tam osoba pozostawała w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Obowiązek taki dla organu wynikał z przepisów art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – Kodeks postępowania administracyjnego ( Dz.U. z 2000r., poz. 98, 1071 ze zm. ) zgodnie z którym w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli i z art. 77 par. 1 tego kodeksu, stosownie do którego organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. W tym stanie sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w pkt I wyroku. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy obowiązkiem organu administracji publicznej będzie poczynienie ustaleń faktycznych w zakresie powyżej wskazanym i ich ocena w świetle przepisów prawa materialnego przy związaniu organu ich wykładnią, dokonaną w niniejszej sprawie przez naczelny Sąd Administracyjny. O kosztach postępowania Sąd nie orzekał wobec braku w tym przedmiocie wniosku pełnomocnika skarżącej.