II SA/Wa 882/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek, Sędziowie WSA Anna Mierzejewska, WSA Maria Werpachowska (spraw.), Protokolant Monika Czekałowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lipca 2006 r. sprawy ze skargi W. K. przedstawiciela ustawowego małoletniej córki J. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2006 r. Nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku W. K. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku małoletniej córce J. K. postanowił na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymać w mocy decyzję podjętą w dniu [...] października 2005 r. odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku - renty rodzinnej po zmarłej matce B. K. W uzasadnieniu stwierdzono, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełni łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono istnienia przesłanek umożliwiających uwzględnienie wniosku. Wyjaśniono, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Lekarz orzecznik, na podstawie nadesłanych dowodów leczenia ustalił, że - B. K. matka małoletniej J. była całkowicie niezdolna do pracy od [...] listopada 2004 r. Niezdolność ta powstała zatem po 7 latach, 7 miesiącach i 29 dniach od ostatnio udowodnionego okresu składkowego przypadającego na dzień [...] kwietnia 1997 r. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarła na przestrzeni 41 lat życia, do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy, miała udokumentowany łączny okres składkowy i nieskładkowy - uwzględniony w wymiarze 1/3 okresów składkowych - wynoszący zaledwie 6 lat i 29 dni. Z akt sprawy nie wynikają jednak szczególne okoliczności, na skutek których matka małoletniej J. nie nabyła uprawnień do świadczenia ustawowego. Powodem tego był bardzo długi okres niewykonywania zatrudnienia spowodowany opieką nad dziećmi, który w świetle ustawy jest okresem nieskładkowym. Obowiązujące ustawowe ograniczenie, że przy ustalaniu prawa do świadczenia okresy nieskładkowe uwzględnia się w rozmiarze 1/3 udowodnionych okresów składkowych, nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy. Prezes ZUS powołał się też na utrwalone orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 września 2004 r., sygn. akt II SA/Wa 26/04, w którym wyrażono pogląd, że zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad dziećmi nie jest okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej lecz jej wyborem i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Natomiast podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. W skardze na powyższą ostateczną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych W. K. podniósł, że zmarła osierociła cztery córki I. (23 lata), M. (21 lat), A. (20 lat) i J. (5 lat). Sytuacja rodziny jest bardzo trudna. Skarżący przebywa na urlopie bezpłatnym do [...] grudnia 2010 r. i nie dostaje wynagrodzenia. Rodzina otrzymuje pomoc z Ośrodka Opieki Społecznej w G. w postaci zasiłku rodzinnego przyznanego na A. i J. w wysokości [...] zł i dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w wysokości [...] zł miesięcznie na osobę. Córka I. otrzymuje wynagrodzenie w kwocie [...] zł netto miesięcznie. Dzieci pragną kontynuować naukę. Zmarła matka była zatrudniona od [...] kwietnia 1978 r. do [...] marca 1989 r. w S. W tym okresie urodziła trzy córki. Od [...] marca 1989 r. była osobą bezrobotną, na utrzymaniu skarżącego. Pomimo wielu starań nie mogła znaleźć pracy, bowiem w tak małej miejscowości nie było miejsc pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odpowiadając na zarzuty skargi wyjaśnił, że zmarła w zasadzie nigdy nie utrzymywała rodziny - pozostawała na utrzymaniu męża (także w czasie gdy jej starsze córki ukończyły już 4 lata) i zajmowała się domem oraz wychowaniem dzieci. Nie jest to okoliczność szczególna, lecz wybór zmarłej. Łączny okres zatrudnienia B. K. nie przekracza 3,5 roku wobec 22 lat aktywności zawodowej. Choroba stanowi usprawiedliwienie dla braku ubezpieczenia dopiero od listopada 2004 r., przed tą datą zmarła mogła pracować. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269). Oznacza to, że jeżeli zaskarżona decyzja prawa nie narusza, sąd obowiązany jest skargę oddalić. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zwanej dalej również ustawą o emeryturach i rentach. Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałych po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Podkreślić przy tym należy, że ustawa nie gwarantuje jego wypłaty, pozostawiając przyznanie świadczenia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Możliwość decydowania na zasadzie uznania administracyjnego nie oznacza jednak - co wymaga podkreślenia - że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia. W postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się bowiem - zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach - w przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej również kpa, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę postępowanie przeprowadzone zostało zgodnie z wymogami kpa, a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest prawidłowe. Decyzja odmawiająca wymienionego świadczenia nie narusza zatem prawa. Jednym z warunków przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest zaistnienie szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione warunki ustawowe do uzyskania świadczenia. Z akt postępowania administracyjnego wynika, że zmarła w wieku 41 lat matka małoletniej J. K. legitymowała się łącznym okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 6 lat i 29 dni. W związku z tym, że w czasie niewykonywania zatrudnienia B. K. zajmowała się dziećmi, co w świetle przepisów ustawy o emeryturach i rentach stanowi okres nieskładkowy, przy rozpatrywaniu wniosku o świadczenie Prezes ZUS uwzględnił powyższe i do wymaganego okresu doliczył 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Prawidłowo zatem ustalono wymiar okresów składkowych i nieskładkowych. W sprawie nie wykazano jednak szczególnych okoliczności uniemożliwiających spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Zgodzić należy się z Prezesem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że szczególną okolicznością, o której mowa wyżej, nie jest zajmowanie się domem i opieka nad dziećmi. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela pogląd wyrażony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w orzeczeniu o sygn. akt II SA/Wa 26/04, zgodnie z którym zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad dzieckiem nie jest okolicznością niezależną od woli skarżącej, lecz jej wyborem i podejmując go powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Zauważyć należy bowiem, iż niezależnie od tego jak wielkie znaczenie ma dla dzieci ciągła obecność i opieka rodzica, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia. Nie czyni bowiem osoby sprawującej opiekę niezdolną do pracy. Całkowita niezdolność do pracy B. K. powstała, zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS w dniu [...] listopada 2004 r., a zatem po 7 latach, 7 miesiącach i 29 dniach od ostatnio udowodnionego okresu składkowego przypadającego na dzień [...] kwietnia 1997 r. Choroba zmarłej stanowi zatem usprawiedliwienie dla braku ubezpieczenia dopiero od tego okresu. W świetle powyższego należy zgodzić się z Prezesem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że zmarła matka małoletniej J. w okresie 10 lat przed dniem powstania niezdolności do pracy nie osiągnęła wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego. Jednocześnie, w niniejszej sprawie nie została wykazana przesłanka szczególnych okoliczności. W myśl zatem wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru warunków z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, stwierdzić należy, iż już sam brak szczególnych okoliczności przesądza o niemożności uwzględnienia wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Organ wziął pod uwagę także trudną sytuację materialną skarżącego i jego rodziny, jednakże wobec braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek nie miał możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku wyłącznie z tego powodu. Z przytoczonych powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa i stąd, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.