V SA/Wa 667/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Joanna Zabłocka, Sędzia WSA - Krystyna Madalińska-Urbaniak (spr.), Asesor WSA - Piotr Kraczowski, Protokolant - Aneta Adamczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 lipca 2007 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia (...) grudnia 2006 r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu odsetek od nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1. uchyla zaskarżoną decyzję 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku 3. zasądza ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz radcy prawnego A. J. tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej kwotę 240 ( dwieście czterdzieści) złotych plus 22% podatku od towarów i usług. W dniu 12.10.2006 r. żona Skarżącego E. K. zwróciła się do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o umorzenie odsetek od zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników w kwocie (...) zł. W dniu 11 października 2006r. B. i E. małżonkowie K. sprzedali niezabudowaną nieruchomość rolną położoną we wsi M. gmina D. o powierzchni (...) ha za kwotę (...) zł. Część ceny sprzedaży - kwotę (...) zł nabywca przelał na rachunek bankowy KRUS Oddział Regionalny w P. tytułem spłaty zadłużenia małżonków K.. Zaległość ta była zabezpieczona wpisem hipoteki przymusowej na nieruchomości małżonków K.. W dniu 30 października 2006r. E. K. zwróciła się do KRUS z wnioskiem o zgodę na wykreślenie powyższej hipoteki z związku z całkowitą spłatą w dniu (...) października 2006r. zaległości, na co KRUS Oddział Regionalny w P. wyraził zgodę ( k 147- 148 akt adm. ). Decyzją nr (...) z dnia (...)listopada 2006r. Prezes KRUS powołując się na treść art. 36 ust. 1 pkt 10 oraz art. 41a ust 1 pkt. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U z 1998r. Nr 7, poz. 25 z późn. zm.) nie umorzył należności objętej wnioskiem. Od powyższej decyzji E. K. złożyła środek odwoławczy w postaci wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Domagała się w nim zmiany zaskarżonej decyzji powołując się na swoją bardzo trudną sytuację życiową. Decyzją nr (...) z dnia (...) grudnia 2006r. Prezes KRUS utrzymał w mocy decyzję z (...) listopada 2006r. i odmówił umorzenia wnioskowanej należności tj. odsetek w kwocie (...) zł. W uzasadnieniu decyzji wskazano, iż we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy nie zostały przedstawione żadne nowe argumenty, które dawałyby możliwość zmiany dotychczas zajmowanego stanowiska, a dołączone dokumenty potwierdzające zdarzenia losowe w gospodarstwie rolnym, jakie miały miejsce w 1999r. oraz stan zdrowia E. K. były znane i brane pod uwagę przy podejmowaniu decyzji o odmowie umorzenia odsetek w dniu (...).11.2006r. Organ odwoławczy wskazał ponadto, iż w okresie od 08.09.2004r. do 31.05.2006r. małżonkowie K. posiadali dodatkowe źródło utrzymania, gdyż B. K. pracował poza rolnictwem i istniała realna możliwość opłacania składek za osobę pracującą w gospodarstwie rolnym. Mimo to nie podjęli spłaty zadłużenia ani wpłaty bieżących składek, nie wykazali również zainteresowania co do uzgodnień spłaty podjętych przez oddział czynności egzekucyjnych w celu zabezpieczenia hipotecznego. Prezes KRUS zauważył także, iż po sprzedaży części gruntów rolnych małżonkowie dokonali wpłaty całości zadłużenia. Wskazał ponadto, iż wpisem hipotecznym zabezpieczone były zaległości za okres od 2 kw.1999r. do 2 kw.2003r.Wynika z tego, że do umorzenia brana była pod uwagę kwota nieopłaconych składek za okres od 3 kw. 2003r. do 4 kw. 2006r. Od powyższej decyzji B. K. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Domagał się w niej uchylenia zaskarżonej decyzji . W skardze podniósł, iż nie jest prawdą , jak twierdzi Prezes KRUS, iż posiadał realną możliwość spłaty zadłużenia. Przedmiotowa zaległość powstała na skutek zdarzenia losowego w postaci poważnych strat związanych z utratą krów stanowiących podstawowe źródło dochodu. Wskazał ponadto, iż aby dokonać spłaty zadłużenia wobec KRUSu musiał sprzedać nieruchomość rolną o powierzchni (...) ha, pozostawiając sobie (...) ha. Po jej sprzedaży spłacił dług główny, który wynosił około (...) złotych, jednakże nie był w stanie spłacić pozostałych zaległości finansowych w postaci odsetek w wysokości (...) zł. W jego ocenie z obecnych bardzo skromnych dochodów nie jest w stanie spłacić pozostałego zadłużenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko i wywody zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie rozważań należy wskazać, iż sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz. U. Nr 153, poz. 1269). Wyjaśnić również należy, że stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; powoływanej dalej jako "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może zatem uwzględnić skargę także z takich przyczyn, które w ogóle nie zostały w niej podniesione. Przechodząc do oceny legalności zaskarżonej decyzji Sąd brał pod uwagę stan prawny, który miał zastosowanie w chwili jej wydania. Rozpoznając tę sprawę dopatrzył się naruszeń prawa procesowego, które skutkowały wadliwością zaskarżonej decyzji wymagającą jej wyeliminowania z obrotu prawnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Stan prawny, mający znaczenie dla dokonania takiej właśnie oceny, oraz wnioski z niego wynikające przedstawiają się następująco. Podstawą materialnoprawną wydania decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników jest art. 41a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników ( Dz.U. z 1998 r. Nr 7 poz. 25 z późn. zm. ), zgodnie z którym Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może: 1) odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części, 2) umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Zgodnie z art. 41a ust. 2 Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy może także, z urzędu, umorzyć część lub całość należności z tytułu składek, w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi, gdy: 1) w wyniku postępowania egzekucyjnego lub na podstawie posiadanych dokumentów stwierdzono, że dłużnik nie posiada źródeł dochodu i majątku, z którego można dochodzić należności, oraz brak jest możliwości przeniesienia odpowiedzialności, 2) dłużnik zmarł, nie pozostawiając majątku, z którego można by dochodzić należności, i jednocześnie nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności, 3) kwota należności nie przekracza pięciokrotnej wartości upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 4) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności nie uzyska się kwoty przewyższającej koszty postępowania egzekucyjnego. Jak wynika z treści powyżej zacytowanych przepisów umorzone mogą być tylko należności Kasy t.j. niespłacone zadłużenie z tytułu składek oraz pochodne ( odsetki, koszty ). W niniejszej sprawie natomiast nie jest jasne czy takowe istniało w chwili wydania decyzji przez organ I instancji czy też zostało w całości spłacone po sprzedaży przez wnioskodawców części gospodarstwa. W żaden sposób nie wynika to z uzasadnienia zaskarżonej decyzji ani tym bardziej z decyzji pierwszoinstancyjnej. Wynika z nich jedynie, że wniosek dotyczy umorzenia odsetek od zaległości za okres od 2 kwartału 1999r. do 4 kwartału 2006r. w kwocie (...) zł. Zdaniem Sądu jest to ustalenie podstawowe dla możliwości merytorycznego rozpoznania wniosku, gdyż wniosek o umorzenie podlega rozpoznaniu tylko wtedy, gdy zadłużenie objęte wnioskiem rzeczywiście istnieje. Jeżeli zostało natomiast spłacone sprawa podlega umorzeniu na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. Sprawa administracyjna jest bezprzedmiotowa w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. wtedy, gdy nie ma materialnoprawnych podstaw do władczej, w formie decyzji administracyjnej ingerencji organu administracyjnego. Wówczas jakiekolwiek rozstrzygnięcie merytoryczne pozytywne, czy negatywne staje się prawnie niedopuszczalne ( por. wyrok NSA z dnia 21.02. 2006 w sprawie o sygn. akt I OSK 967/05 publ. LEX nr 201507 ). Sprawa czy zadłużenie istnieje jest tym bardziej niejasna, że we wniosku o wykreślenie hipoteki ( k 147 akt. adm. ) KRUS pisze, iż zwolnienie nieruchomości następuje w związku ze spłatą zadłużenia. Jednocześnie wpis hipoteki zabezpieczał zaległość od 2 kwartału 1999r. do 2 kwartału 2003r. w łącznej kwocie (...) zł ( składki (...) zł, odsetki liczone do dnia wydania decyzji z (...)09.2003 r. (...) zł ). Z akt administracyjnych wynika też, że zaległość w opłacaniu składek powiększała się po tym dniu o kolejne nieopłacone składki. Wiadomo też, że po sprzedaży części nieruchomości wnioskodawcy wpłacili na rzecz KRUS kwotę (...) zł. W związku powyższym niezbędne jest dokładne rozliczenie zadłużenia, dokonanych wpłat , jasne wskazanie czy i w jakiej kwocie zadłużenie jeszcze istnieje. Gdyby zachodziła potrzeba wydania decyzji merytorycznej niezbędne jest wskazanie o umorzenie jakiej konkretnie kwoty chodzi, jakie jest całkowite zadłużenie wnioskodawcy z tytułu składek na rzecz KRUS. . Dla oceny legalności zaskarżonej decyzji zwrócenia uwagi wymagało także jej uzasadnienie. Uzasadnienie jest jednym ze wskazanych w art. 107 k.p.a. integralnych elementów prawidłowej decyzji administracyjnej. Z uzasadnienia decyzji z (...) grudnia 2006 r. nie wynika, aby Prezes KRUS dokonał ponownej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i wyjaśnienia sprawy. W uzasadnieniu jest tylko mowa o tym Prezes przeanalizował ponownie sytuację Skarżącego i nie znalazł nowych okoliczności mających wpływ na zmianę decyzji. W uzasadnieniu brak jest natomiast rozważań Prezesa KRUS dotyczących oceny sytuacji majątkowej Skarżącego koniecznej do zastosowania odpowiednich przepisów prawa materialnego, regulujących kwestię umorzenia zaległości z tytułu składek. Skoro zaskarżona decyzja nie oddaje pełnej oceny sprawy i nie obrazuje, jakimi względami kierował się Prezes KRUS przy podjęciu rozstrzygnięcia, to tym samym nie sposób uznać, iż odmowa umorzenia należności była oparta na właściwych przesłankach, mieszczących się w ramach uznania administracyjnego. Dodać też należy, że zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Realizacji wyrażonej tym przepisem zasady prawdy obiektywnej służy przepis art. 77 § 1 k.p.a. stanowiący, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Obowiązek ten jest niezależny od tego, czy niezbędny materiał dowodowy potwierdza stanowisko strony, czy też je podważa. Obciąża on zarówno organ pierwszej instancji, jak i organ odwoławczy, ponownie rozpatrujący sprawę. Wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego polega zaś na takim ustosunkowaniu się do każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów z uwzględnieniem wzajemnych powiązań między nimi, aby uzyskać jednoznaczność ustaleń faktycznych i prawnych. Ocena materiału dowodowego następuje natomiast zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, określoną w art. 80 k.p.a. Brak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji rozważenia przez Prezesa KRUS w sposób kompleksowy wszystkich okoliczności związanych z sytuacją majątkową Skarżącego, czyli związanych z przesłanką umorzenia należności, stanowiło o naruszeniu art. 107 § 3 k.p.a. w zakresie uzasadnienia faktycznego decyzji. Zdaniem Sądu naruszenie takie mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Trzeba bowiem podkreślić, że właściwe uzasadnienie prawne i faktyczne stanowi ważny element każdej decyzji administracyjnej. Uzasadnienie decyzji stanowi integralną jej część i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia stanowiącego dyspozytywną cześć decyzji. Obowiązek sporządzenia uzasadnienia decyzji odpowiadającego wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. stanowi realizację w postępowaniu administracyjnym określonej w art.11 k.p.a. zasady przekonywania. W uzasadnieniu faktycznym organ powinien wskazać te fakty, które przemawiają za podjętym przez organ rozstrzygnięciem. Uzasadnienie prawne decyzji winno zawierać wskazanie przepisów prawa z przytoczeniem ich treści i chodzi tutaj o przepisy prawa, które regulują skutki prawne faktów wymienionych w uzasadnieniu faktycznym (por. Cz. Martysz /w:/ G. Łaszczyca, Cz. Martysz, A. Matan, Postępowanie Administracyjne ogólne, Warszawa 2003, s. 663 i nast., a także wyrok NSA z dnia 30 czerwca 1983 r., sygn. akt I S.A. 178/83, ONSA 1983, Nr 1, poz. 51). W przypadku decyzji uznaniowych, a do takich zaliczają się decyzje w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, uzasadnienie decyzji stanowi tę jej część, która ma szczególne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Przy działaniu w ramach uznania administracyjnego przepis prawa materialnego przyznaje organowi prawo wyboru rozstrzygnięcia sprawy spośród przynajmniej dwóch możliwych rozstrzygnięć. W przypadku wniosków o umorzenie składek będą to umorzenie składek bądź odmowa ich umorzenia, a zatem rozstrzygnięcia o treści diametralnie różnej. Ze względu na uznaniowy charakter rozstrzygnięcia, przy niewłaściwym uzasadnieniu decyzji uznaniowej, z samego przepisu prawa oraz istniejącego w sprawie stanu faktycznego nie można wywieść jednoznacznej oceny, czy decyzja organu jest prawidłowa w zakresie samego rozstrzygnięcia o prawach i obowiązkach strony, a zatem czy jest prawidłowa w aspekcie materialnym. Wadliwe uzasadnienie decyzji uznaniowej nie pozwala na stwierdzenie, czy przy jej wydaniu organ nie dopuścił się dowolności oraz zaniechania przy dokładnym wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy. Z tych względów wady uzasadnienia decyzji uznaniowych należy uznać za naruszenia przepisów prawa procesowego, które mają istotny wpływ na wynik sprawy. Zdaniem Sądu wadliwe uzasadnienie decyzji uznaniowej, które nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że rozstrzygnięcie organu jest rozstrzygnięciem opartym na obowiązujący przepisach oraz stwierdzonym w oparciu o rzetelne dowody, stanie faktycznym zaistniałym w danej sprawie, który odpowiada stanowi faktycznemu określonemu w przepisach prawa mających zastosowanie w sprawie, nosi wszelkie cechy rozstrzygnięcia dowolnego nieopartego na przepisach prawa. Takie uzasadnienie decyzji jest w sposób oczywisty sprzeczne z określoną w art. 8 k.p.a. zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji. Nie może przy tym być uznane, jak wadliwie wywodzi Prezes KRUS, że przeciwko zmianie decyzji przemawia to, iż we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżący nie wniósł żadnych nowych dowodów. Okoliczność, że Skarżący nie przedstawił nowych dowodów, czy też okoliczności w żadnym zakresie nie zwalnia organu odwoławczego z obowiązku ponownego rozpatrzenia sprawy i oceny prawidłowości decyzji organu pierwszej instancji, wydanej w konkretnym stanie faktycznym. Organ odwoławczy musi ocenić, czy w tym stanie faktycznym organ pierwszej instancji podjął właściwe rozstrzygnięcie. Może przy tym prowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe, jeżeli uzna to za konieczne. W ocenie Sądu jednakże niedopuszczalne jest czynienie stronie zarzutu, iż składając w postępowaniu instancyjnym wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie przedstawiła nowych dowodów lub nie wskazała nowych okoliczności. Na stronie nie ciąży bowiem tego typu obowiązek. Rolą natomiast Prezesa KRUS jest ponowne rozpatrzenie sprawy w jej całokształcie i bez względu na to, czy materiał dowodowy został wzbogacony w stosunku od daty orzekania przez organ pierwszej instancji, czy też jest taki sam. Z tych wszystkich względów należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja naruszała przepisy art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Sąd wskazuje, iż w ponownie prowadzonym postępowaniu należy w pierwszej kolejności ustalić czy i w jakiej wysokości istnieje zaległość z tytułu odsetek. Jeżeli istnieje należy rozpoznać sprawę merytorycznie dokonując rzetelnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i danie wyraz tej ocenie w uzasadnieniu decyzji sporządzonej zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Ocena zebranych w sprawie dowodów powinna odbyć się stosownie do dyspozycji art. 80 k.p.a. Uzasadnienie decyzji winno natomiast dać jasny obraz motywów rozstrzygnięcia, zwłaszcza w zakresie tego, jak Prezes Zakładu ocenia sprawę. Jeżeli natomiast żadna zaległość z tytułu odsetek już nie istnieje organ odwoławczy winien uchylić decyzję I instancji i umorzyć postępowanie z powodu jego bezprzedmiotowości ( art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. ). Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c orzekł jak w sentencji. W razie uwzględnienia skargi sąd w wyroku określa, czy i w jakim zakresie zaskarżony akt lub czynność nie mogą być wykonane, a rozstrzygnięcie to traci moc z chwilą uprawomocnienia się wyroku, o czym stanowi art. 152 p.p.s.a. Stosownie zatem do tego przepisu Sąd stwierdził, iż uchylona decyzja nie może być wykonana w całości. O kosztach orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a., zasądzając na rzecz pełnomocnika z urzędu Skarżącego wynagrodzenie w wysokości przewidzianej rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu ( Dz.U. Nr 163 poz. 1349 ze zm. ).