I GZ 44/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Zofia Borowicz po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2007 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia S. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 26 lutego 2007 r. sygn. akt III SA/Lu 199/06 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi S. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Białej Podlaskiej z dnia [...] marca 2006 r. Nr [...] w przedmiocie uznania zgłoszenia celnego za nieprawidłowe oraz określenia kwoty podatku od towarów i usług postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 26 lutego 2007 r. przyznał skarżącemu S. S. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od opłat sądowych ponad kwotę 200 zł, odmówił mu natomiast przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że z wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym wynika, iż nie posiada on żadnego majątku ani żadnego dochodu. Ma na utrzymaniu jedno dziecko. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje jednakże jedynie z rodzicami. Majątek wnioskodawcy i rodziców stanowi mieszkanie spółdzielcze (lokatorskie) o pow. 46,50 m2 oraz samochód osobowy Peugeot 206, rok prod. 2001 r. Na dochody wspólnego gospodarstwa domowego skarżącego składają się dochody z tytułu emerytur jego rodziców odpowiednio w wysokości 905,36 zł i 2.145,99 zł. Stałe wydatki związane z utrzymaniem mieszkania wynoszą ok. 582 zł, które ponoszą rodzice, którzy także finansują koszty utrzymania samochodu. Sąd wywiódł, że skarżący w złożonym oświadczeniu wyjaśnił, iż 15 listopada 2006 r. powrócił do kraju nie zgromadziwszy żadnego majątku podczas pobytu za granicą. W chwili obecnej jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako bezrobotny. Sąd stwierdził też, że ze składanych w toku toczącego się postępowania o przyznanie prawa pomocy wyjaśnień skarżącego wynika, iż środki na utrzymanie jego dziecka były i są pozyskiwane od jego rodziców, rodziców jego konkubiny i od niej samej. Nadto Sąd wywiódł, iż z oświadczeń skarżącego wynika, że pracując za granicą dwa tygodnie w ciągu miesiąca gromadził oszczędności w wysokości około 1.000 zł miesięcznie. Bilet lotniczy do Polski w dwie strony kosztuje ok. 2.000 zł, a wnioskodawca korzystał z tego 2 razy. Sąd wskazał, iż skarżący oświadczył, że praktycznie od 1 października 2006 r. nie mogąc znaleźć za granicą pracy, zmuszony był wrócić do kraju, a koszty z tym związane pochłonęły wszystkie jego oszczędności. Sąd ustalił, że skarżący nie posiada rachunku bankowego, a od dnia 27 listopada 2006 r. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Z ustaleń zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia wynika też, iż oceniając sytuację finansową skarżącego, Sąd miał na uwadze możliwość ponoszenia przez niego kosztów sądowych w innych sprawach, które zawisły przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie ze skarg S. S.. W tych sprawach (łącznie z niniejszą w liczbie trzech o sygn. akt III SA/Lu 197-199/06) wpisy sądowe od wniesionych skarg zostały określone w łącznej wysokości 2.797 zł. W niniejszej sprawie wpis sądowy został określony w wysokości 565 zł. Sąd wskazał nadto, że skarżący w rozpoznawanej sprawie złożył już poprzednio wniosek o przyznanie prawa pomocy, który postanowieniem tego Sądu z dnia 26 września 2006 r. został oddalony. Zażalenie skarżącego złożone na to postanowienie zostało przez Naczelny Sąd Administracyjny oddalone postanowieniem z dnia 14 grudnia 2006 r. (sygn. akt I GZ 261/06). Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że obecnie rozpoznawany kolejny wniosek skarżącego daje podstawy do oceny możliwości ponoszenia przez wnioskodawcę kosztów postępowania sądowoadministracyjnego i zasługuje w części na uwzględnienie. Przywołując treść art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej p.p.s.a., Sąd wywiódł, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zasadą jest, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, wobec tego należy przyjąć - zdaniem Sądu - że jeżeli po zaspokojeniu najbardziej elementarnych potrzeb skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie, pozostają jakiekolwiek środki finansowe, to strona zobowiązana jest - na miarę swoich możliwości - w tych kosztach uczestniczyć. Sąd podkreślił, że strona kierując sprawę na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, powinna liczyć się z mogącymi powstać kosztami i poczynić na ten cel stosowne oszczędności, nawet kosztem bieżących lecz niekoniecznych wydatków. Sąd podkreślił, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowanym w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Uwzględniając powyższe - w ocenie Sądu - skarżący nie należy do osób, które obiektywnie i rzeczywiście nie dysponują środkami pozwalającymi choćby w części na partycypowanie w kosztach sądowych w tej sprawie. Powołał się przy tym na ugruntowany pogląd orzecznictwa sądowego, jak i przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, które rozciągają obowiązek niesienia pomocy także na innych członków rodziny. Z akt sprawy wynika, że wspólne gospodarstwo domowe skarżącego uzyskuje dochody w łącznej wysokości 3.051 zł, co zdaniem Sądu wskazuje na możliwości poniesienia przez wnioskodawcę części kosztów postępowania sądowego. W ocenie Sądu, z akt sprawy nie wynika, że skarżący jest osobą całkowicie pozbawioną środków do życia, co mogłoby uzasadniać przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie w całości od kosztów sądowych. Sytuacja ta spowodowała, że zwolniono skarżącego od obowiązku ponoszenia opłat sądowych ponad kwotę 200 zł. Sąd podkreślił, że toczący się spór sądowy jest konsekwencją prowadzenia przez wnioskodawcę działalności gospodarczej, co w dużej mierze łączy się z pozytywną oceną przedsiębiorczości, jak i możliwości finansowych skarżącego. Sąd wziął pod uwagę czas wniesienia skargi i wynikającą stąd wiedzę skarżącego o obowiązku ponoszenia kosztów sądowych przynajmniej w wysokości 200 zł, co leży w zakresie jego możliwości zarobkowych, jak i w zakresie możliwości finansowych jego wspólnego gospodarstwa domowego. Sąd odnosząc się do żądania skarżącego dotyczącego ustanowienia radcy prawnego podniósł, że brak jest podstaw by do kosztów niezbędnych do wszczęcia i prowadzenia postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, jako sądem I instancji, zaliczyć koszt wynagrodzenia należnego profesjonalnemu pełnomocnikowi za prowadzenie sprawy, bowiem strona wszczynająca postępowanie sądowoadministracyjne w I instancji nie ma ograniczonej zdolności postulacyjnej. W zażaleniu S. S. zaskarżył powyższe postanowienie w części odmowy przyznania prawa pomocy poprzez odmowę zwolnienia skarżącego od opłat sądowych w całości, wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy skarżącemu w zakresie przez niego żądanym lub uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił: 1) naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez przyjęcie wykładni rozszerzającej tego przepisu, gdyż orzeczenie zmierza w istocie do obciążenia kosztami postępowania rodziców skarżącego, odmawiając im tym samym prawa do wydatkowania własnych pieniędzy (emerytury) na własne potrzeby (właściwa opieka medyczna, sanatoria, zaspokajanie potrzeb kulturalnych itp.); 2) naruszenie art. 87 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, podkreślając, że definicja obowiązku alimentacyjnego zawarta w art. 128 tego kodeksu nie uprawnia do twierdzenia, iż obowiązek alimentacyjny rozciąga się również na konieczność uiszczania wpisów sądowych w sprawach członka rodziny, związanych z uprzednio prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy zauważyć, że stosownie do art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Powołany przepis możliwości uchylenia lub zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie warunkuje i uzależnia od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za przesłankę rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wydane wcześniej. Z uregulowania zawartego w art. 165 p.p.s.a. wynika, że bez wskazania przez wnioskodawcę zmiany okoliczności sprawy wniosek taki podlega oddaleniu. Powyższa regulacja dotyczy także ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Aczkolwiek Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia w podstawie prawnej rozstrzygnięcia nie powołał wprost art. 165 p.p.s.a., to jednakże z całości motywów stanowiących podstawę wydanego orzeczenia wynika, iż rozpoznając aktualny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy, Sąd miał na uwadze "zmianę okoliczności" w rozumieniu powołanego przepisu. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że za zmianę okoliczności, o której stanowi art. 165 p.p.s.a. Sąd uznał fakt, iż poprzedni wniosek skarżący złożył przebywając za granicą w celach zarobkowych, zaś aktualny wniosek skarżący uzasadnił tym, że wrócił do kraju wobec braku możliwości zatrudnienia za granicą i jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Stanowisko Sądu I instancji w świetle treści wniosku załączonego do skargi i składanych przy nim oświadczeń, przy uwzględnieniu treści aktualnego wniosku i załączonego do niego oświadczenia skarżącego z dnia 16 stycznia 2007 r., znajduje oparcie w art. 165 p.p.s.a. Należało zatem ocenić, czy wskazana zmiana sytuacji faktycznej skarżącego wpłynęła i ewentualnie w jakim zakresie na zmianę oceny jego sytuacji materialnej. Dokonując oceny zaskarżonego postanowienia w ww. aspekcie, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że rozstrzygnięcie to jest prawidłowe i nie narusza powołanych w zażaleniu przepisów prawa. Z treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. Przy ponowieniu przedmiotowego wniosku, na wnioskodawcy ciąży także obowiązek wykazania, że zmiana okoliczności, na którą się powołuje, skutkuje brakiem możliwości pokrycia kosztów postępowania. Oceniając zasadność wniosku skarżącego nie tylko w kontekście art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., ale przede wszystkim art. 165 p.p.s.a., należało uwzględnić nie tylko realną sytuację finansową wnioskodawcy, ale i przyczyny takiego stanu rzeczy. W związku z tym nie bez znaczenia jest fakt, że skarżący przebywając przez kilka miesięcy w celach zarobkowych za granicą, posiadał wiedzę nie tylko o wszczętych z jego inicjatywy postępowaniach sądowoadministracyjnych, ale i o wydanych w tych sprawach rozstrzygnięciach Sądu dotyczących wniosku o przyznanie prawa pomocy, a w związku z tym i obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. W tej sytuacji trafnie zauważył Sąd I instancji, że skarżący winien był poczynić na ten cel stosowne oszczędności, nawet kosztem bieżących, ale niekoniecznych wydatków. Skarżący w złożonym wniosku i oświadczeniach nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, że z przyczyn od niego niezależnych takich możliwości został pozbawiony. Treść oświadczeń skarżącego dotycząca uzyskiwanych dochodów, kosztów utrzymania, gromadzonych oszczędności i ich wydatkowania uprawniała Sąd I instancji do uznania, że możliwości finansowe skarżącego pozwalają na uiszczenie przez niego kosztów sądowych w wysokości 200 zł. Wbrew zarzutom skarżącego ocena sytuacji finansowej osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy winna uwzględniać analizę dochodów i rzeczywistych obciążeń oraz stałych wydatków wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Wniosek taki wyprowadzić należy z uregulowań zawartych w art. 246 § 1 p.p.s.a., co nie oznacza automatycznie przenoszenia ciężaru ponoszenia kosztów sądowych na innych członków rodziny. Wyjaśnienie sytuacji materialnej i rodzinnej osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy obejmuje także wyjaśnienie stanu majątkowego osób pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, a w konsekwencji pozwala na ocenę zasadności wniosku. Wbrew zarzutom skarżącego, uwzględnienie stanu majątkowego jego rodziców, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, nie oznacza, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. oraz art. 87 k.r.i o. Sposoby wzajemnego wspierania się rodziców i dzieci, o którym stanowi art. 87 k.r.i o., są bardzo różnorodne, w rachubę wchodzi przy tym nie tylko pomoc natury osobistej, ale i majątkowej. Tak rozumiane wzajemne wspieranie się obejmuje m.in. wsparcie w wypadkach niepowodzeń życiowych (por. "Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem" pod red. J. Pietrzykowskiego, Wyd. Prawnicze W-wa 1980 r., s. 395). Wzajemna pomoc, także finansowa, osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym nie oznacza, że chodzi tu o realizację obowiązku zawartego w art. 128 k.r.i o. Uwzględnienie sytuacji majątkowej wszystkich członków wspólnego gospodarstwa domowego pozwala bowiem na ocenę, czy osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy obiektywnie i rzeczywiście nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi i nie ma możliwości pozyskania tych środków. Ocena możliwości finansowych wnioskodawcy obejmuje zatem także analizę rzeczywistych obciążeń i wydatków poszczególnych członków rodziny. Skarżący w aktualnym wniosku o przyznanie prawa pomocy nie powołał żadnych okoliczności wskazujących na zmianę sytuacji finansowej osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W tej sytuacji zarzuty zawarte w zażaleniu, iż Sąd I instancji nie uwzględnił wydatków rodziców skarżącego związanych z ich stanem zdrowia i innych, należało uznać za chybione. Należy bowiem mieć na uwadze, że aktualny wniosek skarżącego podlegał ocenie Sądu przy uwzględnieniu art. 165 p.p.s.a. Z tych przyczyn brak było podstaw do uznania, że zaskarżone postanowienie narusza art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. bądź też standardy przyjęte przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronie bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Wysokość opłaty oceniana jest bowiem w świetle okoliczności faktycznych sprawy, odnoszących się do zdolności skarżącego do jej uiszczenia (por. orzecz. Webb przeciwko Wielkiej Brytanii, skarga nr 9353/81, czy Kreuz I przeciwko Polsce z dnia 19.06.2001 r., skarga nr 28249/95). Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie, jako pozbawione usprawiedliwionych podstaw.