IV SA/Wa 346/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Mazur Asesor WSA Tomasz Wykowski Sędzia NSA Tadeusz Cysek (spr.) Protokolant Dominik Niewirowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 listopada 2004 r. sprawy ze skargi A. T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2004 r. Nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2004 r.; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz A. T. 200 (dwieście) złotych z tytułu zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną do sądu administracyjnego decyzją z dnia [...] kwietnia 2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w wyniku rozpatrzenia wniosku A. T. złożonego w trybie art. 127 § 3 kpa – - utrzymał w mocy swą decyzję z dnia [...] lutego 2004 r. odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] lutego 1950 r. uznającą, iż nieruchomości ziemskie "L." o powierzchni 69,69 ha. P. o powierzchni 10,35 ha stanowiącą "własność hipoteczną" F. T. oraz nieruchomość ziemską P. o obszarze 77,65 ha, stanowiącą "własność hipoteczną" P. T. podpadają pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tj. Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) – zwany dalej dekretem o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zaprezentowano pogląd, iż skoro nabycie tych nieruchomości nastąpiło w trakcie trwania związku małżeńskiego (zawartego w 1922 r. bez dodatkowej umowy "przedślubnej"), to zważywszy na powstanie z datą ślubu między małżonkami wspólności ustawowej, obejmującej ich dorobek – przedmiotowe nieruchomości traktować należy jako wspólny majątek dorobkowy (wspólność ustawową). Według organu nadzoru takie stanowisko zajął organ rozstrzygający w postępowaniu zwykłym. W określonej zaś sytuacji przyjąć należy, iż nabyte przez małżonków T. (w 1923 i 1936 r.) nieruchomości przekroczyły łącznie normę obszarową wiążącą na obszarze województwa [...], a wynikającą z art. 2 ust. 1 lit e. dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (100 ha powierzchni ogólnej, podczas gdy wskazane nieruchomości zajmowały w sumie 157,9 ha). Stanowiące współwłasności małżonków T. nieruchomości podpadały więc pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W przyjęciu takiego poglądu nie może być przeszkodą fakt posiadania przez nieruchomości oddzielnych ksiąg wieczystych oraz ich położenie w innych miejscowościach. W złożonej skardze A. T. (syn i spadkobierca P. i F. T.) zakwestionował stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, iż z chwilą zawarcia ślubu między jego rodzicami powstała wspólność ustawowa, obejmująca ich majątek dorobkowy. Rodzice świadomie nie podpisali umowy małżeńskiej, majątkowej i istniała między nimi "separacja" majątkowa. Oba gospodarstwa – jak zaznaczył skarżący – nabyte zostały za oddzielne odprawy ślubne i zapisane w osobnych księgach wieczystych. Skarżący zauważył też, że w orzeczeniu wydanym w postępowaniu zwykłym przyjęto brak wspólności majątkowej jego rodziców, a tylko istnienie "stosunku majątkowego prawnego". Odpowiadając na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczas prezentowaną argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja zapadła w postępowaniu nadzorczym (o stwierdzenie nieważności decyzji). Rolą tego postępowania nadzwyczajnego nie jest rozstrzyganie co do istoty sprawy (jak w postępowaniu zwykłym, w którym wydano orzeczenie Wojewody [...] z dnia [...] lutego 1950 r.), ale zbadanie, czy decyzja kończąca postępowanie zwykłe nie jest obarczone wadą kwalifikowaną określoną w art. 156 § 1 kpa. W niniejszej sprawie organ nadzoru wprawdzie powołał się na dokonanie oceny w płaszczyźnie art. 156 § 1 pkt 2 kpa, ale swej analizy dokonał w istocie bez uwzględnienia i zbadania motywów, które zadecydowały o wydaniu rozstrzygnięcia w postępowaniu zwykłym. Zaprezentował natomiast własną argumentację, co do podpadania wskazanych nieruchomości P. i F. T. pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, w rzeczywistości różniącą się od przedstawionej przez Wojewodę [...]. Podstawową przesłanką stanowiska zajętego przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi było przyjęcie istnienia między małżonkami T. ustroju wspólności ustawowej małżeńskiej, obejmującego ich majątek dorobkowy – w skład którego wchodzić miały przedmiotowe nieruchomości, jako nabyte w trakcie trwania małżeństwa. Wywody organu nadzoru w tym zakresie nie zostały jednak poparte odwołaniem się do przeprowadzenia jakiejkolwiek analizy norm regulujących ustrój małżonków majątkowy. Minister Rolnictwa i Rozwoju nie wskazał przecież żadnego przepisu prawa w oparciu, o który przyjął przedstawiony wniosek. Zarówno braki w zapoznaniu się organu nadzoru z uzasadnieniem decyzji wydanej w postępowaniu zwykłym ( i w konsekwencji zaniechania oceny legalności motywów jakimi kierował się Wojewoda [...] orzekając w dniu [...] lutego 1950 r.) jak i pominięcie konieczności przeprowadzenia rozważań w świetle konkretnych regulacji prawnych są wystarczającą przyczyną dyskwalifikacji decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi i świadczą o potrzebie ich wyeliminowania z obrotu prawnego. Decyzje organu nadzoru zapadły bowiem z wyłuszczonych już względów niewątpliwie z naruszeniem art. art. 6, 7, 8, 11, 107 § 3 kpa. W toku dalszego postępowania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi skupi się na ocenie w granicach wynikających z art. 156 § 1 kpa decyzji zapadłej w postępowaniu zwykłym i dokona jej wszechstronnej analizy, uwzględniając jej pełną rzeczywistą treść. Rację ma bowiem skarżący podnosząc, iż Wojewoda [...] wcale nie przyjął istnienia między małżonkami T. wspólności majątkowej (uczynił to dopiero jak już zaznaczono organ nadzoru), a jedynie "stosunku majątkowego prawnego". Ponadto organ orzekający w postępowaniu zwykłym, argumentację co do podpadania przedmiotowych nieruchomości art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, oparł na wyniku badania "na miejscu", i doszedł do wniosku, że stanowią one "jeden warsztat pracy", gdyż małżonkowie T. nie prowadzili "na swych nieruchomościach gospodarstw z osobna"(na nieruchomościach nie było podwójnych kompletów zabudowań gospodarczych oraz "inwentarzy tak żywych i martwych"). To właśnie łącznie z zaakcentowaniem celu (zdaniem Wojewody [...]) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej tj. likwidacji gospodarstw obszarniczych dało podstawę – w świetle decyzji zapadłej w postępowaniu zwykłym do przyjęcia, że przedmiotowe nieruchomości podpadały – biorąc pod uwagę ich łączną powierzchnię pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zadaniem organu nadzoru będzie ocena, czy takie stanowisko nie zawiera wadliwości kwalifikowanej w zakresie stosowania wymienionego wyżej przepisu. Dokonując tej oceny organ nadzoru weźmie pod uwagę, iż wykładni przepisów nacjonalizujących zawierających ingerencję w prawo własności nie można wyjaśniać w kierunku głębszego jeszcze ograniczenia prawa własności (w drodze wykładni rozszerzającej), niż wynikającej z brzmienia przepisu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1992 r. sygn. akt III ARN 23/92 OSP 1993/3/47). Interpretując zatem mający w sprawie kluczowe znaczenie art. 2 ust. 1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej należy ściśle trzymać się jego treści i przywołać znaczenie prawne użytych w nim terminów. Zgodzić się należy, iż omawiany przepis uzależniał przejście nieruchomości ziemskiej na rzecz Skarbu Państwa jedynie od jej powierzchni i tożsamości właściciela (lub współwłaściciela) i nie mogą być brane zatem pod uwagę inne przesłanki (por. wyrok NSA z dnia 14 lipca 2004 r. sygn. akt OSK 993/04). Skoro tak to bezpodstawne byłoby rozważanie w sprawie takich okoliczności jak np. gospodarczego związku poszczególnych nieruchomości należących do różnych właścicieli, rodzaju zabudowań i stanu inwentarza, sposobu zamieszkania itd. Ustawodawca w art. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ( w tym art. 2 ust. 1 lit e) precyzyjnie określił jakie nieruchomości będą przeznaczone na cele reformy rolnej i nie ma żadnego powodu, aby odczytując ten przepis dokonywać jego nadinterpretacji. W szczególności nie ma tu żadnego znaczenia akcentowanie istniejących być może dodatkowych celów politycznych ówczesnej władzy ("likwidacji gospodarstw obszarniczych" jak to ujął Wojewoda [...]), skoro nie zostały one zapisane w normie prawnej. Na marginesie tylko wypada zaznaczyć, że cele dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej zostały w pełni określone w jego art. 1. Oceniając spełnienie w sprawie przesłanki tożsamości właściciela lub współwłaścicieli wynikającej z art. 2 usta. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej konieczne jest uwzględnienie , że własność i współwłasność to terminy o znaczeniu techniczno-prawnym i należy je badać należy według stanu na dzień wejścia w życie wymienionego aktu prawnego (tj. 13 września 1944 r.). Z tą bowiem datą podpadające pod jego działanie nieruchomości przechodziły z mocy prawa na własność Skarbu Państwa. Decyzja wydawana na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 kwietnia 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - Dz. U. nr 10, poz. 51 ze zm. – miało jedynie znaczenie deklaratoryjne i czas jej wydania nie mógł decydować o wyniku sprawy. Co do oceny stosunków majątkowych między małżonkami konieczne będzie w dalszym postępowaniu wzięcie pod uwagę, iż do czasu unifikacji tzn. wejścia w życie dekretu z dnia 29 maja 1946 r. – Prawo małżeńskie majątkowe (Dz. U. nr 31, poz. 196 ze zm.) tzn. do dnia 1 października 1946 r. zagadnienie ustroju małżeńskiego majątkowego regulowane było odrębnie w zależności od granicy dawnych rozbiorów Polski. W szczególności na terenach dawnego zaboru pruskiego obowiązywały przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego (BGB), które przewidywały ustrój rozdzielności majątkowej małżonków z systemem jedynie zarządu przez męża majątkiem "wniesionym" żony (vide § 1363 i następne kodeksu cywilnego niemieckiego publikowanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości w tomie X Zbioru Ustaw Ziem Zachodnich " Kodeks cywilny obowiązujący na ziemiach zachodnich Rzeczpospolitej Polskiej (przekład urzędowy) Warszawa 1923 r., patrz też K. Sójka – Zielińska "Historia Prawa" Wyd. X Warszawa 2005 str. 265). Wymienione uregulowania zostały uchylone dopiero z mocy art. IV dekretu z dnia 29 maja 1946 r. – przepisy wprowadzające prawo małżeńskie majątkowe (Dz. U. nr 31, poz. 197 ze zm.). Prawo małżeńskie majątkowe z dnia 29 maja 1946 r. jako ustawowy wprowadziło ustrój podziału dorobku (do chwili podziału między małżonkami istniała w zasadzie rozdzielność majątkowa – por. art. 15 i następne cytowanej ustawy, a także J. Winiarski "Prawo rodzinne Warszawa 1980 r. str. 109-110). Wspólność ustawową małżeńską (ściśle wspólność dorobku) wprowadził zaś do powojennego systemu prawnego dopiero kodeks rodzinny z dnia 27 czerwca 1950 r. (Dz. U. nr 34, poz. 308 ze zm.) – por. art. 21 i następne tego aktu prawnego, który wszedł w życie z dniem 1 października 1950 r. (a więc nawet już po dacie wydania orzeczenia z postępowania zwykłego podlegającego ocenie w postępowaniu nadzorczym zakończonym zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją.) Dopiero też z dniem 1 października 1950 r. – wprowadzona została do porządku prawnego zasada wynikająca z art. X ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. Przepisy wprowadzające kodeks rodzinny (Dz. U. Nr 34, poz. 309), w myśl której "przepisy kodeksu rodzinnego stosuje się do stosunków nim objętych, chociażby powstały przed dniem wejścia w życie, jeżeli przepisy poniższe..." (por. np. art. XX....) "nie stanowią inaczej". Dla porządku dodać należy, iż z kolei z dniem 1 stycznia 1965 r. weszły w życie zarówno przepisy kodeksu rodzinnego – ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz. U. nr 9, poz. 59 ze zm. ), który także obecnie przewiduje (art. 31 i następne) ustawowy system wspólności majątkowej małżeńskiej – obejmujący ich dorobek, jak i uregulowania zawarte w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks rodzinny i opiekuńczy, zawierające w szczególności art. V, stanowiący, iż "przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stosuje się do stosunków w nim unormowanych, chociażby powstały przed jego wejściem w życie chyba, że przepisy poniższe stanowią inaczej". Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit c i art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.)