II OSK 986/05

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Maria Rzążewska Sędziowie Jerzy Bujko (spr) Stanisław Nowakowski Protokolant Maria Połowniak po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 maja 2005 r. sygn. akt V SA/Wa 363/05 w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie Decyzją z dnia [...] utrzymaną następnie w mocy kolejna decyzję z dnia [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, odmówił uwzględnienia wniosku J. P. o przyznanie mu uprawnień kombatanckich. Wnioskodawca urodził się w dniu 26 września 1943 r. lecz jego matka J. M., będąc z nim w ciąży, w okresie od 19 lutego 1943 r. do 11 maja 1943 r. była więźniem obozu koncentracyjnego ma Majdanku. Odmawiając przyznania z tego tytułu żądanych uprawnień, organ stwierdził w uzasadnieniach swoich decyzji, ze strona, jako dziecko poczęte przebywające w obozie koncentracyjnym, nie spełnia ustawowych przesłanek do uznania jej za osobę represjonowaną, wynikających z przepisów ustawy z dnia 24.I.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 42 z 2002 r., poz. 371 ze zm.). Wymienione decyzje J. P. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu administracyjnego w Warszawie, zarzucając naruszenie obowiązującego prawa materialnego przez jego błędna wykładnię. Skarżący podniósł, iż skoro jako dziecko w stanie embrionalnym przebywał również w obozie koncentracyjnym, to powinny mu być przyznane żądane uprawnienia. Powołał się przy tym na przepis art. 8 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zdolność prawną posiada również dziecko poczęte, które nabywa prawa i zobowiązania majątkowe pod warunkiem, że urodzi się żywe. Wyrokiem z dnia 16 maja 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, skargę oddalił. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd stwierdził, iż w toku postępowania administracyjnego, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, w oparciu o zebrany materiał dowodowy prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, a stosując przepisy prawa materialnego nie naruszył dyrektyw ich stosowania. Bezsporne jest, że skarżący jako dziecko poczęte i nienarodzone od 19 lutego do 11 maja 1943 r., a więc w okresie życia płodowego w łonie matki, przebywał w obozie koncentracyjnym na Majdanku. Obóz ten wymieniony został w wykazie zawartym w § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 IX 2001 r. (Dz.U.Nr106, poz. 1154), wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 24 I 1991 r. o Kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji... W rozpoznawanej sprawie, kwestią sporna jest natomiast to, czy w świetle prawa obowiązującego w dacie złożenia przez skarżącego wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich do dziecka poczętego, odnosić można pojęcie osoby, która podlegała represjom, wojennym i okresu powojennego, w myśl art. 4 ust. 1 powołanej wyżej ustawy o kombatantach. Analiza problemu zdolności do nabycia uprawnień kombatanckich wymaga - zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego – posiłkowego stosowania regulacji prawa cywilnego. Sąd stwierdził następnie, iż dziecko poczęte, z godnie z regulacją zawartą w art. 8 § 1 k.c. może stać się przedmiotem praw i obowiązków wyłącznie w zakresach nie wykraczających poza te, które wynikają wprost z przepisów szczególnych, dopuszczających warunkową możność nabycia przez dziecko poczęte praw i obowiązków na określonej drodze. Przykładowo można tu wskazać przepisy art. 927 § 2 i art. 4461 k.c. oraz art. 2 ust. 1ustawy z dnia 6 I 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka. Należy zgodzić się więc ze stanowiskiem organu, iż wszelkie wyjątki od generalnej zasady wyrażonej w art.8 § 1 k.c. muszą znaleźć uzasadnienie w przepisach szczególnych rangi ustawowej. Ze względu na to, iż w polskim prawie nie obowiązuje przepis szczególny przyznający człowiekowi zdolność prawną przed urodzeniem, brak jest też podstaw prawnych do rozszerzenia uprawnień nasciturusa w taki sposób, aby odnosić do niego pojecie osoby w rozumieniu przepisów ustawy o kombatantach i niektórych osobach będących ofiarami represji. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyraził pogląd, iż pobyt ciężarnej matki skarżącego w obozie koncentracyjnym nie jest represja wobec skarżącego lecz wobec jego matki. Sąd wskazał następnie, iż przepis 2 art. 8 kodeksu cywilnego, dodany ustawą z 7 I 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży został uchylony przez ustawę z 30 VIII 1996 r. o zmianie wymienionej ostatnio ustawy (Dz. U. Nr 139, poz. 646). W ocenie Sądu I instancji, uchylenie wymienionego przepisu czyni zarzuty skargi bezprzedmiotowymi. Za uwzględnieniem skargi nie przemawiają też poglądy wyrażone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1996 r., sygn. III ARN 96/95 (publ. w OSNP 1996/24/366) ani orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 maja 1997 r., Nr K 26/26 (publ. w OTK 1997/2/19), gdyż zostały one wydane na tle nieobowiązującego już stanu prawnego i w zasadzie dotyczą innych kwestii prawnych, niż występujące w rozpoznawanej sprawie. Od wymienionego wyroku skargę kasacyjną wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich. Zarzucił mu naruszenie przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego w związku z art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny., ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności i p[przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78 ze zm.) polegające na tym, iż Sąd I instancji bezpodstawnie przyjął, że dziecko poczęte nienarodzone, którego matka przebywała w obozie koncentracyjnym będąc z nim w ciąży, nie może otrzymać uprawnień z ustawy o kombatantach. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyrażono pogląd, iż żaden przepis omawianej ustawy o kombatantach i osobach represjonowanych, nie wprowadza kryteriów ograniczających pojęcie osoby represjonowanej, które wyłączałoby dzieci poczęte z zakresu stosowania tej ustawy. Powołując się na orzecznictwo sądowe autor skargi kasacyjnej wskazał, iż uprawnienia kombatanckie są specyficzną kategorią społecznego odszkodowania do którego, wobec braku szczególnych uregulowań, zasadnym będzie posiłkowe stosowanie uregulowań z innych dziedzin prawa, w tym prawa cywilnego w zakresie odpowiedzialności deliktowej. W tym ujęciu odpowiednikiem szkody będzie pojęcie represji zdefiniowane w ustawie o kombatantach. Autor skargi kasacyjnej wskazał następnie, iż fakt skreślenia z dniem 4 stycznia 1997 r. przepisu art. 8 § 2 k.c. oznacza, że przepis ten w dalszym ciągu ma zastosowanie do zdarzeń wcześniej zaistniałych, na przykład urodzenie dziecka przed tą datą, bowiem nowa regulacja prawna wprowadzona ustawą z 30 VIII 1996 r. winna działać na przyszłość, a nie wstecz. Inna wykładnia tego przepisu naruszałaby konstytucyjną zasadę ochrony praw nabytych. Z tych względów skarga kasacyjna zawiera wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie skargi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wobec postawienia w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Rozważania należy ograniczyć do tego, czy Sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni tego przepisu i w sposób prawidłowy zastosował go do niespornie ustalonego stanu faktycznego sprawy. Z punktu widzenia omawianego problemu w sprawie, aktualna jest bogata argumentacja zawarta w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 marca 2006 r., sygn. II OSK 02/05, zastosowana dla uzasadnienia poglądu, iż również dzieci poczęte, przebywające w okresie życia płodowego w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, są osobami represjonowanymi w rozumieniu art. 4 ustawy o kombatantach oraz osobach będących ofiarami represji. Argumentacja ta zastosowana przez NSA do wykładni art. 4 ust. 1 pkt 1 lit c wymienionej ustawy ma też pełne zastosowanie przy wykładni przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b. W uzasadnieniu wymienionego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż na gruncie omawianego przepisu w zw. z art. 8 § 2 k.c. i art. 1 ust. 1 ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78) Sąd Najwyższy w powołanym w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia wyroku z 29 maja 1996 r., III ARN 96/95, OSNP 1996, nr 24, poz. 366 przyjął, a stanowisko to może mieć w pełni zastosowanie w odniesieniu do art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy z 24 stycznia 1991 r., że pod pojęciem osób podlegających represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych należy rozumieć także dziecko poczęte pod warunkiem, że urodziło się żywe. Sąd Najwyższy uznał, że uprawnienia przyznane w ustawie z 24 stycznia 1991 r. tworzą specyficzną kategorię społecznego odszkodowania, odrębną od odszkodowań z innych gałęzi prawa i "powinny być przypisywane do zakresu materialnego prawa ubezpieczeń Społecznych sensu largo, nazywanego też niekiedy prawem socjalnym". Nie jest to gałąź w pełni samodzielna, dlatego przy badaniu "zdolności do nabycia uprawnień z zakresu prawa socjalnego może zaistnieć potrzeba posiłkowego sięgania do uregulowań z innych dziedzin prawa". Z tego powodu Sąd Najwyższy uznał, że dopuszczalne jest interpretowanie pojęcia "osoby" z art. 4 ust. 1 ustawy z 24 stycznia 1991 r. przy uwzględnieniu art. 8 § 2 k.c., który stanowił, iż zdolność prawną ma również dziecko poczęte, jednakże prawa i obowiązki majątkowe uzyskuje ono pod warunkiem, że "urodzi się żywe". Ten ostatni przepis, co podniesiono w treści zaskarżonego wyroku został uchylony z dniem 4 stycznia 1997 r. na mocy art. 2 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 139, poz. 646). Uchylenie tego przepisu zdezaktualizowało - zdaniem Sądu I instancji - pogląd prawny sformułowany w powołanym wyroku Sądu Najwyższego. Stanowisko to jest chybione z kilku powodów: Po pierwsze, art. 4 ust. 2 ustawy z 24 stycznia 1991 r. stanowi, że jej przepisy stosuje się także do dzieci odebranych rodzicom w celu poddania eksterminacji lub wynarodowienia, a założenie racjonalności ustawodawcy wyłącza przypisywanie mu "zamiaru nierównego traktowania dziecka w łonie matki i tuż po jego urodzeniu". Zauważyć przy tym trzeba, iż na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U. Nr 6, poz. 69) "w rozumieniu ustawy, dzieckiem jest każda istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia pełnoletności". Mimo, iż przepis ten zawiera definicję legalną pojęcia "dziecko" na użytek ustawy z 6 stycznia 2000 r., definicja ta może być użyteczna do definiowania tego pojęcia także w odniesieniu do innych aktów normatywnych obowiązujących systemie prawa. Po drugie, przepis art. 4461 k.c. stanowi: "Z chwila urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem". Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, przepis ten jest przepisem dalej idącym niż uchylony przepis art. 8 § 2 k.c. Jego obowiązywanie powoduje, że przytoczony wcześniej pogląd prawny Sądu Najwyższego, w dalszym ciągu zachowują swoją aktualność. Warto przy tym zauważyć, iż w piśmiennictwie wyprowadza się z tego przepisu wniosek, iż dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych zarówno w czasie życia płodowego, jak i tych, które pozostawały w związku przyczynowym ze szkodliwym działaniem, które miało miejsce nawet przed poczęciem (A. Dyoniak, Pozycja nasciturusa na obszarze majątkowym prawa prywatnego, Preis 1994, nr 3 s. 49). Można przy tym zauważyć, że doktryna prawa cywilnego, w odróżnieniu od stanowiska W.S.A. nie przywiązywała zbyt wielkiej wagi do uchylonego art. 8 § 2 k.c. Jak podnosi S. Dmowski, Komentarz do kodeksu cywilnego, Księga pierwsza, Część ogólna, Warszawa 2002, s. 64: " W czasie jego obowiązywania można było mówić o warunkowej zdolności prawnej nasciturusa w zakresie praw i zobowiązań majątkowych (tak stanowił przepis) i o jego zdolności prawnej bezwarunkowej w zakresie praw niemajątkowych. Można było przyjmować, że dziecko nienarodzone może np. wytoczyć powództwo o ochronę jego dóbr osobistych". Okoliczność, że uchylony art. 8 § 2 był zamieszczony w tytule II – "Osoby" Księgi pierwszej k.c. "Część ogólna", natomiast przepis art. 4461 k.c. zawarty jest w tytule VII "Wykonanie zobowiązań i skutki ich niewykonania Księgi trzeciej k.c. "Zobowiązania", nie ma dla rozpoznawanej sprawy znaczenia. Stosownie do art. 1 ustawy z 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, prawo do życia podlega ochronie nawet w fazie prenatalnej w granicach określonych w ustawie. Przepis art. 4461 k.c. określa właśnie granice owej ochrony. Po trzecie reszcie, należy zauważyć, iż decyzja o przyznaniu osobie spełniającej przesłanki do uzyskania uprawnień określonych w ustawie o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ma charakter deklaratoryjny. Potwierdza to stwierdzenie brzmienie art. 21 ust. 1 ustawy: "Uprawnienia określone w ustawie przysługują osobie, która uzyska decyzje potwierdzającą działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 albo fakt, o których mowa w art. 4 posiada obywatelstwo polskie lub posiadała je w okresie działalności kombatanckiej bądź podleganie represjom (...)". Nie można więc w żadnym przypadku przyjmować, że skreślenie art. 8 § 2 k.c., nawet w przypadku, gdyby temu skreśleniu przyznawać takie ważkie znaczenie, jak nadał mu Sąd I instancji, w myśl wynikającej z art. 2 Konstytucji zasady ochrony praw nabytych, nawet in abstracto, powodować może pozbawienie dziecka poczętego przysługujących mu na mocy tego skreślonego art. 8 2 k.c. ochrony praw nabytych. Podniesione argumenty utwierdzają w przekonaniu, iż na mocy art. 4 ust. 1 pkt 1 lit."a" i "b" w zw. z lit."c" ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, p;oz. 371 z późn. zm.) w zw. z art. 4461 k.c. uprawnienia określone w tej ustawie przysługują także dziecku poczętemu, którego matka przebywała w okresie ciąży z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, bądź w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Odwoływanie się do argumentu z preambuły ustawy z 24 stycznia 1991 r. i twierdzenie, że ustawa ta nie ma nic wspólnego z naprawieniem szkody, jest nieporozumieniem. Okoliczność, że sprawca cierpień i krzywd wyrządzonych kombatantom i innym osobom, którym z tytułów określonych w tej ustawie przysługują uprawnienia przewidziane w ustawie były Niemcy Hitlerowskie, ZSRR, czy też władze komunistyczne Polski nie może mieć w sprawie znaczenia. Parlament Niepodległej Rzeczypospolitej postanowił przyznać tym osobom za ich działalność, czy też krzywdy i cierpienia, których doznały, pewnego surogatu odszkodowania w postaci świadczeń określonych w tej ustawie. Jednocześnie ten sam Parlament objął ochroną prawną dziecko poczęte, ale jeszcze nienarodzone. W konsekwencji z woli samego ustawodawcy, uprawnienia określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy z 24 stycznia 1991 r., przysługiwać musza także dziecku poczętemu, które w łonie matki doznawało cierpień w wymienionych w tym przepisie miejscach kaźni. Podnoszony argument, że przepis art. 4461 k.c. dotyczy jedynie zobowiązań wynikających z czynów niedozwolonych jest nie do przyjęcia. Trudno bowiem nawet rozpatrywać pozbawienie wolności z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w kategoriach "czynów dozwolonych". Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powoływanego już wyroku z 29 maja 1996 r., uprawnienia przewidziane w ustawie i kombatantach i niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego "tworzą specyficzną kategorię społecznego odszkodowania, odrębną od odszkodowań według prawa pracy, prawa cywilnego czy prawa ubezpieczeniowego (cywilnego)...". Dalej Sąd stwierdził, że przy badaniu zdolności do nabycia tych uprawnień z tytułu tej ustawy, może zaistnieć konieczność posiłkowego sięgania do uregulowań z innych dziedzin prawa. Nie istnieją więc przyczyny, które wyłączałyby posługiwanie się art. 4461 k.c. w celu ustalenia kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczeń przewidzianych w analizowanej ustawie. Argumentacje powyższą z wyroku wydanego w sprawie II OSK 602/05 uznaje za trafną i w pełni podziela skład Sądu rozpoznający niniejszą sprawę. Tym samym za trafne Sąd uznał zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przepisu art. 4 ust.1 pkt 1 lit."b" ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego przez jego błędną wykładnię. Dlatego na postawie art.185 § 1 ustawy z dnia 30 VIII 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.)- orzeczono jak w sentencji.