II SA/Rz 64/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Sawuła Sędziowie NSA Stanisław Śliwa /spr./ AWSA Magdalena Józefczyk Protokolant: sekr. sąd. Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu w dniu 15 września 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi J. K. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] grudnia 2004 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] marca 2004 r. Nr [...]; II. zasądza od Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz skarżącego J. K. kwotę 100 zł /słownie: sto złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. do wyroku z dnia 15 września 2005 r. Decyzją z dnia [...] grudnia 2004 r., Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 KPA oraz art. 1 - 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371) po ponownym rozpatrzeniu sprawy na wniosek J. K. utrzymał w mocy decyzję własną Nr [...] z dnia [...].03. 2004 r. o odmowie przyznania wnioskodawcy uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu podano, że decyzją z dnia [...].03.2004 r. organ odmówił stronie przyznania uprawnień kombatanckich. J. K. wystąpił do Kierownika Urzędu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Organ uznał, że wniosek nie może zostać uwzględniony. We wniosku tym strona nie wskazała, aby w przedmiotowej sprawie zaistniały jakiekolwiek nowe okoliczności faktyczne i prawne uzasadniające uchylenie decyzji z dnia [...].03.2004 r. Ustawodawca w art. 1-4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371) szczegółowo określił jaką działalność można uznać za działalność kombatancką a także do jakiego rodzaju represji można stosować ustawę. W sprawie bezspornym jest, że podnoszona przez zainteresowanego okoliczność pobytu jego ciężarnej matki w hitlerowskim obozie w Zamościu nie jest represją w rozumieniu ww. ustawy dla strony, która była wówczas jeszcze nienarodzonym dzieckiem i nie może zostać potraktowana jako działalność kombatancka, ani jako działalność równorzędna z działalnością kombatancką. Zainteresowany zakwestionował legalność decyzji Kierownika Urzędu z dnia [...].03.2004 r. powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29.05.1996 r. (SN III ARN 96/95, OSNP 1996/24/366). Sąd ten wyraził pogląd, iż pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o kombatantach w związku z art. 8 § 2 kc i art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży). Zważyć należy, iż powyższe poglądy wypowiedziane zostały na gruncie przepisów obowiązujących przed dniem 4 stycznia 1997 r., to jest przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 139 poz. 646). Cytowany akt prawny w art. 2 pkt 1 skreślił art. 8 § 2 Kodeksu cywilnego, a ponadto zmienił brzmienie art. 1 ust. 1 ustawy o planowaniu rodziny i uchylił ust. 2 tego przepisu. W tej sytuacji, gdy przepis prawa, który stanowił podstawę rozstrzygnięcia Sądu przestał obowiązywać, rozstrzygnięcie to nie może stanowić wskazówki interpretacyjnej dla działającego na podstawie przepisów prawa organu administracji państwowej. W obecnym stanie prawnym należy więc przyjąć za wiążącą generalną zasadę, która została wyrażona w przepisie art. 8 § 1 kodeksu cywilnego, w myśl której zdolność prawna przysługuje człowiekowi od chwili urodzenia. Wszelkie wyjątki od tej zasady muszą znajdować uzasadnienie w przepisach szczególnych rangi ustawowej. Powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie zaskarżył J. K. domagając się jej uchylenia. W uzasadnieniu skargi zarzucił, że organ ustalił wadliwie stan faktyczny w sprawie. Matka skarżącego będąc w ciąży została po uprzednim pobycie w obozie dla wysiedlonej ludności w Zamościu wywieziona na roboty przymusowe do III-ciej Rzeszy, gdzie się urodził skarżący. Obóz ten miał charakter eksterminacyjny. Matka skarżącego została zabrana z domu w wyniku aresztowania i była więźniem obozu przebywając za drutami bez możliwości wyjścia czy ucieczki a jej pobyt w Rzeszy był przymusowy. Mylny jest także pogląd zawarty w zaskarżonej decyzji, jakoby ustawa o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz innych ustaw eliminowała skarżącego od otrzymania uprawnień kombatanckich. Zmiana ta nie powoduje utraty przez niego prawa do uzyskania uprawnień kombatanckich. Art. 1 cytowanej ustawy o planowaniu rodziny stanowi "Prawo do życia podlega ochronie w tym również w formie prenatalnej". Natomiast art. 446 § 1 kc stanowi, że z chwilą urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem, a rozwinięciem tego przepisu jest przepis art. 447 kc. Identyczne rozwiązania znajdują się w Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Praw Wolności, w Deklaracji Praw Dziecka z 1984 roku, Deklaracji Praw Dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 20.11.1959 r., art. 38 Konstytucji RP, a ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażonym w wyrokach z dnia 26.09.1996 r., sygn. akt. III ARN 40/96 z dnia 4. 04.1996 r. II PR 139/96 , w których przyjęto zasadę, że kategoria osób podlegających represjom w rozumieniu ustawy kombatanckiej obejmuje zarówno osobę fizyczną jak i "nasciturusa". W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29.05.1996 r. sygn. akt. III-ARN-96/95 ustalono zasadę o równym traktowaniu dzieci w łonie matki i tuż po ich urodzeniu. Ustawę z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym należy rozpatrywać łącznie z ustawą z 24.01.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego oraz łącznie z wyżej przytoczonymi zasadami wyrażonymi w podanych aktach prawnych krajowych i międzynarodowych. Takie same zasady dotyczące ochrony życia także nienarodzonych dzieci zawarte są w Rekomendacji Zgromadzenia Parlamentarnego Europy nr 1046 z 1986 r. i 1100 z 1989 r. według których embrion i płód ludzki powinny być traktowane w sposób odpowiadający poszanowaniu godności człowieka i że życie ludzkie istnieje od chwili zapłodnienia. Sprzeczne jest z zasadami sprawiedliwości i zasadami współżycia społecznego stanowisko zawarte w decyzji, że ci którzy złożyli wnioski o przyznanie im uprawnień do czasu zmiany przepisów w 1996 r. uprawnienia mogli otrzymać, a ci którzy te wnioski złożyli później już uprawnień takich otrzymać nie mogą. Uprawnienia nie powstały po 1996 r. a ci co takie uprawnienia otrzymali wcześniej nie zostali ich pozbawieni. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie z przyczyn, które legły u podstaw wydania zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Kontrola zaskarżonego aktu przez sąd administracyjny sprowadza się do badania go pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz.U. Nr 153, poz. 1269) przy czym sąd - z mocy art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) - nie jest związany zarzutami ani wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli aktu administracyjnego we wskazanych wyżej granicach Sąd uznał, że zaskarżone decyzje w obrocie prawnym ostać się nie mogą. J. K. domaga się przyznania mu uprawnień kombatanckich wskazując na okoliczność pobytu jego ciężarnej matki w obozie hitlerowskim w Zamościu. Matka skarżącego R. K. w obozie tym przebywała w okresie od 2.07.1943 r. do 30.07.1943 r. J. K.. urodził się 7.12.1943 r. w miejscowości Gerstadt w Niemczech. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uznał, że fakt pobytu ciężarnej matki skarżącego w obozie hitlerowskim w Zamościu nie jest represją w rozumieniu ustawy o kombatantach, bowiem w tym okresie J. K. był jeszcze nienarodzonym dzieckiem i okres ten nie może zostać uznany za działalność kombatancką ani jako działalność równorzędna z działalnością kombatancką. Stanowisko organu nie jest uzasadnione. Ustawa z 7.01.1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78 z późn. zm.) wskazuje na zamiar ustawodawcy zbliżenia sytuacji prawnej osoby fizycznej oraz "nasciturusa". W swojej preambule stanowi ona bowiem, że "życia jest fundamentalnym dobrem człowieka, a troska o życie i zdrowie należy do podstawowych obowiązków państwa, społeczeństwa i obywatela". Zgodnie z art. 1 powołanej ustawy prawo do życia podlega ochronie, w tym również w fazie prenatalnej, tyle, że w granicach określonych w ustawie. Konsekwencją takiego brzmienia art. 1 ustawy jest fakt, że ochrona prawa do życia dotyczy nie tylko osoby fizycznej, ale od chwili poczęcia każdej istoty ludzkiej, tyle, że w granicach określonych w powołanej ustawie. Zasadność takiego stanowiska Sądu potwierdza również brzmienie szeregu przepisów w systemie polskiego prawa. Dotyczy to zwłaszcza przepisów kodeksu cywilnego i kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis art. 446l KC stanowi,, że z chwilą urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem. Przepis art. 75 KRiO dopuszcza uznanie dziecka jeszcze nie urodzonego, jeżeli zostało poczęte, a art. 182 KRiO przewiduje ustanowienie kuratora dla dziecka poczętego, lecz jeszcze nie urodzonego. Warunkowy charakter podmiotowości nasciturusa i zbieżność jego sytuacji prawnej z sytuacją dziecka już urodzonego wskazał w swoim orzecznictwie Sąd Najwyższy. Sąd ten w orzecznictwie zmierzał do rozszerzenie praw dziecka poczętego (patrz: wyrok SN z 4.04.1966 r., II PR 139/66, OSN 1966, poz. 158; wyrok SN z 8.10.1952 r., C 756/51, NP. 1953, Nr 5, s. 70; wyrok SN z 8.01.1965 r., II Cr 2/65). Oczywistym jest, że ustawa z dnia 24.01.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami opresji wojennych i okresu powojennego nie normuje stosunków cywilnoprawnych. Uprawnienia zawarte w tej ustawie stanowią kategorię społecznego odszkodowania, odrębną od odszkodowań z prawa cywilnego i pracy. Ten rodzaj społecznego odszkodowania ma charakter ubezpieczenia społecznego nazywanego prawem socjalnym. Prawo socjalne nie jest gałęzią w pełni samodzielną, nie jest skodyfikowane, jest rozproszone wśród różnych aktów prawnych. Dlatego właśnie przy badaniu zdolności do nabycia uprawnień z zakresu prawa socjalnego może zaistnieć potrzeba posiłkowego sięgania do uregulowań z innych dziedzin prawa. Stanowisko takie zaprezentował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29.05.1996 r., III ARN 96/95, OSNP 1996/24/366, a Sąd orzekający w niniejszej sprawie przychyla się do niego. Taka sytuacja występuje właśnie na tle spraw rozstrzyganych w trybie ustawy o kombatantach i osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Ustawa ta w swojej preambule wskazuje, że kombatantom oraz ofiarom represji należny jest głęboki szacunek wszystkich rodaków oraz szczególna troska i opieka ze strony instytucji państwowych, samorządów terytorialnych i organizacji społecznych. Taka treść preambuły powołanej ustawy w połączeniu z brakiem w jej przepisach jakiegokolwiek ograniczenia przyznawania uprawnień tylko do osób fizycznych w okresie podlegania represji, pozwala na objęcie jej dobrodziejstwem również nasciturusa. Represjom - zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie - wynikającym z ustawy mogło podlegać również dziecko poczęte ale jeszcze nie urodzone. Oczywistym dla Sądu jest, że warunki panujące w obozie hitlerowskim, w jakim została umieszczona ciężarna matka skarżącego miały niewątpliwie negatywny wpływ na rozwój fizyczny i psychiczny dziecka pozostającego w tym czasie w łonie matki. Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd stoi na stanowisku, że na tle ustawy o kombatantach przyjąć należy, iż zastosowanie przepisu art. 4 ust. 1 lit. b tej ustawy, obejmuje kręgiem podmiotowym zarówno osobę fizyczną, jak i dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe, gdy podlegały represji w "innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa". Istnieje więc podstawa - zdaniem Sądu - do przyjęcia, że dziecko, które samo nie było osadzone w obozie hitlerowskim ale osadzona była w nim jego ciężarna matka podlegało represjom z przyczyn określonych w ustawie. Prawdą jest, że ustawa z dnia 30.08.1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 139 poz. 646) w art. 2 pkt 1 skreśliła art. 8 § 2 KC, a ponadto zmieniła brzmienie art. 1 ust. 1 ustawy o planowaniu rodziny i uchyliła ust. 2 tego przepisu. Jednak zamiar ustawodawcy objęcia dobrodziejstwem przywilejów z ustawy o kombatantach również dziecka poczętego ale jeszcze nie urodzonego, pod warunkiem, że urodziło się żywe - przy założeniu, że podlegało represjom w rozumieniu ustawy - wynika z całego systemu prawa, którego ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371) jest jednym z elementów. Reasumując stwierdzić należy, że pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29.05.1996 r., sygn. III ARN 96/95 - OSNP 1996/24/366, iż pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe, zachował swoją aktualność mimo uchylenia art. 8 § 2 KC. Stanowisko Sądu w tej materii umacnia dodatkowo fakt, że ustawa o kombatantach w art. 4 ust. 2 przewiduje zastosowanie jej przepisów również do dzieci bez względu na ich wiek. W takiej sytuacji trudno byłoby przyjąć, że racjonalnie działający ustawodawca chciałby nierówno potraktować dziecko w łonie matki i dziecko tuż po jego urodzeniu. Przecież sytuacja dziecka tuż po urodzeniu, odebranego rodzicom w celu jego przymusowego wynarodowienia mogła być w szeregu przypadkach znacznie lepsza od sytuacji dziecka w łonie matki przebywającej w obozie hitlerowskim. Dokonana przez organ zawężająca interpretacja pojęcia osoby represjonowanej zastosowana w analizowanej sprawie jest niedopuszczalna. Ponownie rozpatrując sprawę organ zgodnie z art. 7, 77 § 1 i 80 KPA rozpatrzy wniosek J. K. o przyznanie mu uprawnień kombatanckich przy przyjęciu, że przepisy ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego obejmują - w zakresie wskazanym w powyższym uzasadnieniu -również osobę poczętą ale jeszcze nie urodzoną. Organ musi także zbadać podniesioną przez skarżącego podczas rozprawy sądowej okoliczność, że jego ciężarna matka przebywała także przed wywiezieniem do III Rzeszy w obozie koncentracyjnym w Majdanku. Mając na uwadze powyższe okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżona decyzja narusza prawo, dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) orzekł, jak w sentencji wyroku.