II FZ 196/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, , , po rozpoznaniu w dniu 21 marca 2006 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale II Izby Finansowej zażalenia T. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 6 lutego 2006 r. sygn. akt I SA/Wr 788/05 oddalające wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie wymiaru podatku od nieruchomości za 2005 r. p o s t a n a w i a: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 6 lutego 2006 r., sygn. akt I SA/Wr 788/05, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił wniosek T. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...], [...] w przedmiocie wymiaru podatku od nieruchomości za 2005 r. W uzasadnieniu orzeczenia podano, iż skarżący zwrócił się do Sądu o przyznanie prawa pomocy motywując, że ze względu na dziewięć spraw prowadzonych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym z jego udziałem nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych i kosztów związanych z wynagrodzeniem adwokata bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z małżonką, nie posiada żadnego majątku, zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych, a źródła dochodów stanowią: świadczenie emerytalne skarżącego - 921,34 zł brutto oraz renta jego małżonki - 598,14 zł brutto. Skarżący prowadzi też działalność gospodarczą, uzyskuje jednak z tego tytułu "marginalne" dochody, posiada zadłużenie bankowe na kwotę 958,88 zł, a jego małżonka - na kwotę 1.978,91 zł. Zamieszkuje w lokalu należącym do syna. Z przedłożonych deklaracji PIT-28 wynika, że skarżący prowadząc działalność gospodarczą w przedmiocie usług i handlu RTV, podlegając opodatkowaniu w formie ryczałtu, uzyskał za 2003 r. przychód w wysokości 37.882,63 zł, natomiast za 2004 r. - w kwocie 39.425,43 zł. Sąd stwierdził, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnictwa z urzędu jest stosowana w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe oraz koszty zastępstwa prawnego należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Sąd I instancji wskazał także, że obowiązkiem podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą jest gromadzenie odpowiednich środków finansowych na przyszłe koszty sądowe - tworzenie odpowiednich rezerw, bowiem normalnym następstwem wykonywania takiej działalności jest prowadzenie spraw sądowych. Planowanie wydatków bez uwzględnienia tej zasady jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych. W opinii Sądu skarżący może zaciągnąć kredyt bankowy i za jego pomocą opłacić koszty sądowe. Sąd stwierdził także, iż twierdzenia skarżącego, iż jego syn nie ma obowiązku wspierać go materialnie w sprawie opłacania kosztów sądowych, nie znajdują uzasadnienia w obowiązującym stanie prawnym - Sąd wskazał tu na art. 23-30, art. 60-61, art. 128-132 oraz art. 133 § 1 i art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd uznał, iż skarżący jest w stanie ponieść wydatek w kwocie 100 zł tytułem wpisu sądowego od ewentualnej skargi kasacyjnej, wskazując, iż strona nie uprawdopodobniła, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem skarżącego ograniczenie przez Sąd I instancji kręgu osób mogących korzystać z prawa pomocy w zakresie całkowitym do osób pozbawionych środków do życia nie wynika z żadnych przepisów prawa, Sąd powinien więc wziąć pod uwagę aktualną sytuację materialną skarżącego. Strona nie podziela też poglądu Sądu, iż koszty sądowe należy traktować na równi z wydatkami bieżącymi - gdyby tak było, koszty takie byłyby uwzględniane przy określaniu minimum socjalnego czy minimalnej płacy. Skarżący wskazuje też, że Sąd, biorąc pod uwagę prowadzoną przez niego działalność gospodarczą, pomylił pojęcia "przychodu" i "dochodu", nie uwzględniając opodatkowania przychodu według ryczałtu ewidencjonowanego w wysokości 8,5 % ani kosztów działalności gospodarczej. Nie jest też prawdą, że mając ukończone 70 lat i przy osiąganych dochodach oraz zadłużeniu w banku z tytułu niespłaconego tzw. kredytu odnawialnego w rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym, przy braku cennych ruchomości i nieruchomości, skarżący może zaciągnąć kredyt w banku w celu opłacenia kosztów sądowych i wynagrodzenia adwokata (które wyniosłoby min. 300 zł od sprawy - razem koszty wyniosłyby co najmniej 3.600 zł). Sąd w sposób niedopuszczalny ograniczył również wydatki związane ze sprawą do kwoty 100 zł - suma ta nie uwzględnia przysługującego skarżącemu prawa do złożenia skargi kasacyjnej, a do tego konieczny jest profesjonalny pełnomocnik. Skarżący podniósł także, że z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie wynika jednoznacznie, aby jego syn był zobowiązany do opłacania za niego kosztów sądowych. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nakłada na dzieci obowiązek pomocy rodzicom w przypadku choroby lub starości bądź utraty źródła zarobkowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do przepisu art. 245 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie natomiast z art. 246 § 1 powołanej ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Należy zauważyć, iż prawo pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. W rozpatrywanej sprawie stwierdzić trzeba, iż przytoczone przez stronę okoliczności nie wypełniają przesłanek określonych w cytowanym art. 246 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Skarżący osiąga stałe dochody, jego żona również. Odnośnie dochodów osiąganych z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej stwierdzić należy, iż mimo stwierdzenia, że Sąd I instancji pomylił "przychody" z "dochodami" i błędnie nie uwzględnił kosztów prowadzenia działalności gospodarczej, skarżący nie podał ile te koszty wynoszą, uniemożliwiając tym samym weryfikację danych przedstawionych w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym. Sąd I instancji słusznie wskazał na posiadanie wielu źródeł utrzymania, jak i na to, że koszty utrzymania gospodarstwa domowego skarżący ponosi wspólnie z żoną. Zarzut dotyczący nierozpoznania sytuacji materialnej skarżącego i bezprawnego ograniczenia kręgu osób, którym przysługuje prawo pomocy jest niezasadny. Sąd, rozpoznając wniosek w niniejszej sprawie, zbadał go rzetelnie, wzywając także w celu dokładnego zanalizowania stanu majątkowego i rodzinnego skarżącego do podania dodatkowych informacji. Stwierdzić należy, iż to uznaniu Sądu pozostawił ustawodawca ocenę przytoczonych przez wnioskodawcę okoliczności, uzasadniających jego zdaniem wyjątkowe traktowanie wynikające z art. 246 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez przyznanie stronie prawa pomocy. Ocena ta jest swobodna jednak nie dowolna. Sąd rozpatrując wniosek musi zatem wyczerpująco odnieść się do przytoczonych w nim okoliczności i wyjaśnić z jakich względów wniosek skarżącego zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie, co też Sąd I instancji uczynił. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska Sądu I instancji odnośnie statusu kosztów sądowych i kosztów zastępstwa procesowego względem wydatków "bieżących". Z argumentacji Sądu można wnioskować, iż ponoszenie kosztów sądowych należy stawiać w jednym rzędzie z tak podstawowymi kosztami jak wydatki na żywność, czynsz czy lekarstwa. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest to wniosek zbyt daleko idący. Jednakże, ponieważ przyznanie prawa pomocy powoduje obciążenie kosztami, z których strona została zwolniona, ogółu społeczeństwa, dlatego też, przy wyważaniu interesów skarżącego i budżetu państwa należy zbadać, czy wnioskodawca nie preferuje innych obciążeń finansowych kosztem należności budżetu państwa z tytułu kosztów sądowych - przy czym chodzi tu np. o prywatnoprawne wierzytelności. Z art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zawierającego przesłanki przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, wynika, iż obowiązek uiszczenia kosztów sądowych czy też poniesienia kosztów wynagrodzenia pełnomocnika nie może wiązać się z uszczerbkiem utrzymania koniecznego wnioskodawcy i jego rodziny. Tym samym wydatków ponoszonych z tytułu kosztów sądowych nie można traktować na równi z wydatkami tzw. codziennymi - na żywność, opłaty związane z mieszkaniem, leki. Jednakże środki, które pozostają do dyspozycji skarżącego po zaspokojeniu tych podstawowych potrzeb powinny być przeznaczone w pierwszej kolejności na pokrycie należności ciążących na wnioskodawcy względem Skarbu Państwa, w tym na pokrycie kosztów sądowych. Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć już charakter wyjątkowy, dlatego też przesłanki konieczne do jego uzyskania są tak rygorystyczne ("gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania"). Określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że "to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę" (J. P. Tarno "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi" Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2004 r., str. 319). W postanowieniu z dnia 22 grudnia 2004 r., sygn. akt OZ 862/04, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, np. stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie miesięczne za pracę. Minimalne wynagrodzenie miesięczne jest ustalane corocznie rozporządzeniem Rady Ministrów - w 2005 r. była to kwota 849 zł (rozporządzenie z dnia 14 września 2004 r., Dz.U. Nr 201, poz. 2062), w 2006 r. jest to 899,10 zł (rozporządzenie z dnia 13 września 2005r., Dz.U. Nr 177, poz. 1469), przy czym są to kwoty brutto. Dochód skarżącego przewyższa tę kwotę, nawet gdy nie bierze się pod uwagę dochodów osiąganych z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Należy podzielić argumentację Sądu I instancji odnoszącą się do obowiązku podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą gromadzenia odpowiednich środków finansowych na przyszłe koszty sądowe - zaskarżona decyzja dotyczy podatku od nieruchomości związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej a strona, jako podmiot prowadzący taką działalność, winna w procedurze planowania wydatków uwzględnić również ewentualność uczestnictwa w procesach sądowych związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą i poczynić konieczne na ten cel oszczędności. Naczelny Sąd Administracyjny nie zgadza się także ze stanowiskiem Sądu I instancji odnośnie obowiązku syna skarżącego do wspierania skarżącego w sprawie opłacenia kosztów sądowych. Z powołanych przez Sąd przepisów do obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców odnoszą się jedynie art. 128-135 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, iż o ile nie ulega wątpliwości, iż syn jest osobą obarczoną w myśl art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązkiem alimentacyjnym względem wnioskodawcy, o tyle pomoc finansowa związana z prowadzeniem sprawy sądowej nie mieści się w zakresie dostarczania środków utrzymania z tego przepisu. Sąd Najwyższy definiuje obowiązek alimentacyjny jako obowiązek zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb osoby uprawnionej potrzebującej alimentacji; obowiązek ten może polegać również na dostarczeniu osobie znajdującej się w niedostatku mieszkania, opieki lekarskiej i domowej (wyrok z dnia 6 maja 1967 r., sygn. akt III CR 422/66). Należy przy tym jeszcze zauważyć, że "Potrzeby materialne i niematerialne każdego człowieka kształtują się inaczej. Obydwa te rodzaje potrzeb są ze sobą sprzężone i tylko ich łączne zaspokojenie zapewnia godziwą egzystencję. (...). Są one uzależnione od indywidualnych cech uprawnionego, tj. od wieku, stanu zdrowia, zawodu, pozycji społecznej i dotychczasowej stopy życiowej. Zaspokojenie potrzeb każdego człowieka powinno nastąpić przede wszystkim z jego własnych środków. (...). Za znajdujące się w niedostatku zatem należy uznać osoby, które nie mogą własnymi siłami zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb, nie posiadają własnych środków w postaci wynagrodzenia za pracę, (...), renty, ani też dochodów z własnego majątku." (uchwała pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 91/86, OSNCP 1988/4/42). Przy czym, jak określono w orzecznictwie "Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie określa pojęcia niedostatku. Pewną wskazówkę interpretacyjną w tym zakresie zawiera art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z jego brzmienia można wnosić, iż niedostatek występuje wtedy, gdy uprawniony nie może w pełni własnymi siłami, z własnych środków, zaspokoić swych usprawiedliwionych potrzeb." (uchwała pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 91/86, OSNCP 1988/4/42). Wskazać należy, iż jedyną podstawą wspierającą tezę o obowiązku ponoszenia przez syna kosztów sądowych w sprawie ojca jest art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stanowiący, iż rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie, jednakże oparcie się wyłącznie na tej przesłance jest nie do pogodzenia z określonym w art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zakresem świadczeń alimentacyjnych. Stąd też Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, iż w niniejszej sprawie odmawianie skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez powoływanie się na to, iż może on skorzystać z pomocy finansowej syna jest nieuprawnione, jednakże, zgadzając się z cytowanym powyżej orzecznictwem, stwierdzić należy, iż skarżący, dysponujący dwoma źródłami dochodu jest w stanie z uzyskiwanych przez siebie środków zaspokajać własne potrzeby oraz ponieść koszty sądowe, bez korzystania ze wsparcia ze strony syna. Odnosząc się do kwestii wysokości kosztów sądowych, do których uiszczenia zobowiązany jest skarżący, wskazać należy, iż Sąd I instancji powinien wziąć pod uwagę nie tylko wpis od skargi kasacyjnej (100 zł), ale koszty, które skarżący musiałby ponieść w związku z obligatoryjnym sporządzeniem skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika. Warto jednak podkreślić, iż podawana przez wnioskodawcę stawka wynagrodzenia dla adwokata nie jest zgodna z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. a i § 18 ust. 1 pkt 2 lit. a i b w zw. z § 6 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Zgodnie z tymi przepisami wynagrodzenie adwokata w przedmiotowej sprawie wyniosłoby 120 zł. Ponieważ skarżący nie przedstawił żadnych dowodów na poparcie tezy, iż wynagrodzenie pełnomocnika kosztowałoby go 300 zł, Sąd nie mógł się kierować tym stwierdzeniem wnioskodawcy. Nieprecyzyjne oznaczenie wysokości obciążeń finansowych, do których uiszczenia skarżący będzie zobowiązany w związku z przedmiotową sprawą nie wpływa jednak na całościową ocenę jego możliwości finansowych w tym zakresie. Stałe źródła dochodów skarżącego i jego małżonki jak i dochody uzyskiwane z prowadzonej działalności gospodarczej wskazują, iż skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe, jak i we własnym zakresie uiścić wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika. Mając powyższe na uwadze, w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd orzekł jak w sentencji.