I OSK 425/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Stebnicka (spr.) Sędziowie Jolanta Rajewska NSA Małgorzata Borowiec Protokolant Iwona Sadownik po rozpoznaniu w dniu 24 sierpnia 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej I. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 grudnia 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 1876/05 w sprawie ze skargi I. B. działającej w imieniu własnym i na rzecz małoletnich J., J., K., I., Ł. i M. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę kasacyjną 2. zasądza od Skarbu Państwa – Kasa Naczelnego Sądu Administracyjnego na rzecz adw. E. M. kwotę 219,60 zł /dwieście dziewiętnaście złotych i sześćdziesiąt groszy - łącznie z vatem/ tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym. UZASADNIENIE: Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1876/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargi I. B. działającej w imieniu własnym i na rzecz małoletnich J., J., K., I., Ł. i M. B. na decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Skarżonymi decyzjami Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoje wcześniejsze decyzje z dnia [...], którymi to decyzjami wydanymi na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 162, poz. 1118 ze zm.) odmówił I. B., działającej w imieniu własnym i na rzecz jej małoletnich dzieci J., J., K., I., Ł. i M. B., przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniach decyzji organ stwierdził, iż w rozpoznawanej sprawie nie zostały spełnione wszystkie ustawowe przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W odniesieniu do I. B. organ wskazał, że skarżąca ma 36 lat i nie została uznana za całkowicie niezdolną do pracy, nie spełnia zatem ani przesłanki wieku emerytalnego (wynoszącego dla kobiet 60 lat), ani całkowitej niezdolności do pracy potwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika. Natomiast w stosunku do małoletnich dzieci I. B. organ podał, iż ojciec dzieci – M. B. pracował z licznym przerwami, stąd też jego udokumentowany okres składkowy jest krótki i nieadekwatny do jego wieku, a prowadząc działalność gospodarcza w maju 2004 r. i od lipca do października 2004 r. nie odprowadzał składek na ubezpieczenia społeczne. Jednocześnie nie stwierdzono, żeby wskazany powyżej stan był wynikiem szczególnych okoliczności, bowiem za takie nie można z pewnością uznać świadomej rezygnacji z ubezpieczenia. Organ podkreślił również, że choć trudna sytuacja materialna, na którą powołuje się skarżąca, jest jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, to nie stanowi jedynego kryterium. W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podniósł, iż podstawę materialnoprawną zaskarżonych decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy w skutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, a nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jednakże niezbędne jest kumulatywne spełnienie wszystkich wskazanych w przepisie przesłanek. Sąd podkreślił także, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, dlatego organ prawidłowo badał, jakie uprawnienia przysługiwałyby zmarłemu M. B. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, iż w rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, iż I. B. nie pracuje i nie ma orzeczonej niezdolności do pracy, mimo że jest jeszcze młodą osobą i powinna wykazywać aktywność zawodową, zwłaszcza że ma na utrzymaniu sześcioro dzieci. Natomiast podnoszona przez nią okoliczność opieki nad dziećmi nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jeżeli chodzi o zmarłego M. B., to należy stwierdzić, iż w wieku 43 lat przepracowanych miał łącznie 12 lat i 3 miesiące. Pracę wykonywał z dużymi przerwami, a prowadząc działalność gospodarcza w maju 2004 r. i od lipca do października 2004 r. nie odprowadzał składek na ubezpieczenia społeczne. Sąd podkreślił, że z materiałów sprawy nie wynika aby istniały szczególne okoliczność uniemożliwiające wypracowanie przez zmarłego dłuższego okresu ubezpieczenia (np. stan zdrowia). Z uwagi na powyższe oraz fakt, iż świadczenie przyznawane na podstawie art. 83 wskazanej powyżej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb (tj. z powodu trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy), Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ. Od powyższego wyroku w ustawowym terminie I. B. za pośrednictwem pełnomocnika wniosła do Naczelnego Sądu Administracyjnego skargę kasacyjną. Wyrok zaskarżyła w całości, wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie przepisów postępowania tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 7, 77 § 1 i 80 Kodeksu postępowania administracyjnego (mylnie podanego jako Kodeks postępowania karnego) przez nieuwzględnienie skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, pomimo naruszenia przepisów przez organ administracji w toku postępowania, przy czym uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącej podniósł, że w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zasad postępowania administracyjnego, które wpłynęło na wynik zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia, a mimo to Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę I. B. Strona skarżąca podkreśliła, że orzekający w sprawie organ winien na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zbadać powody, dla których nie było możliwe spełnienie wymagań potrzebnych do uzyskania renty w normalnym trybie. Na potwierdzenie wskazała wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 421/01. W rozpoznawanej sprawie za najistotniejsze, zdaniem skarżącej, uznać należy okoliczności, które spowodowały, iż M. B. nie osiągnął wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego w ciągu ostatnich 10 lat przed śmiercią. Przy czym, zgodnie z przytoczonym powyżej wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, "przepis art. 83 ust. 1 nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego ani od długości przerwy, jaka zaistniała pomiędzy ustaniem zatrudnienia, a powstaniem niezdolności do pracy i dlatego te okoliczności nie mają w sprawie zasadniczego znaczenia". Strona skarżąca zauważyła, że ani organ ani Sąd powołując się na okoliczność posiadania przez zmarłego zbyt krótkiego okresu ubezpieczeniowego nie wskazał jak długo taki okres winien trwać, by przyznanie świadczenia było możliwe i zasadne. Ponadto podniosła, że zarówno organ jak i Sąd rozpoznając przedmiotową sprawę winny wziąć pod uwagę fakt, iż do uzyskania wymaganych 5 lat okresów składkowych w ciągu ostatnich 10 lat przed śmiercią M. B. brakowało tylko 6 miesięcy i 24 dni. W dalszej kolejności skarżąca zwróciła uwagę na fakt, iż M. B. pracujący jako murarz od 1989 r. prowadził własną działalność gospodarczą i wykonywanie tej działalności rejestrował w momencie, gdy otrzymywał zlecenie wykonania prac budowlanych, wtedy też odprowadzał należne składki na ubezpieczenia społeczne, a w momencie zakończenia prac działalność wyrejestrowywał. Dowodem jest załączona do akt dokumentacja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z której jednoznacznie wynika, iż w okresie od 1989 r. do chwili śmierci M. B. praktycznie w każdym sezonie budowlanym (okres od wiosny do jesieni) rejestrował działalność i opłacał należne składki. Organ administracji winien był więc wyjaśnić, czy przerwa w opłacaniu składek i prowadzonej działalności w okresie pomiędzy 31 października 1989 r. a 4 lipca 2000 r. spowodowana była okolicznościami zawinionymi przez zmarłego, czy też wynikała z braku zleceń, co zdaniem skarżącej nie może być uznane za zawinione przez zmarłego. I. B. podkreśliła również, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w żaden sposób nie wyjaśnił, na jakiej podstawie uznał, że nieopłacenie przez M. B. składek ubezpieczeniowych w maja 2004 r. oraz w okresie od sierpnia 2004 r. do października 2004 r. wynikało z okoliczności zawinionych przez zmarłego. Przy czym, jak podniosła skarżąca, fakt systematycznego regulowania w okresach poprzednich należnych składek na ubezpieczenia społeczne wskazuje raczej na obiektywne, niezależne od M. B. przyczyny takiego działania, niż na jego zawinione działanie. Ponadto skarżąca stwierdziła, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie wyjaśnił także przyczyn przerw w zatrudnieniu w latach 1982-1986 oraz 1988-1989, a tym samym nie miał podstaw do twierdzenia, że wynikały one z okoliczności zawinionych przez M. B. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 162, poz. 1118 ze zm. – zwanej dalej ustawą), stanowiącego podstawę decyzji, które były kontrolowane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które jednocześnie wyznaczają granice uznania administracyjnego. Po pierwsze niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; i po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Należy podzielić stanowisko skargi kasacyjnej, że przepis ten nie uzależnia wprost świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego. Z przepisu tego natomiast wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny – żony i dzieci – nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach ustawy w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Będzie to zatem zdarzenie lub stan wykluczające aktywność zawodową połączoną z ubezpieczeniem społecznym, z powodu niemożliwości przezwyciężenia ich skutków. W sprawie niniejszej nie zostało wykazane, aby zachodziły szczególne okoliczności w przerwach w pracy podanych w uzasadnieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, jak i w nieodprowadzaniu składek na własne ubezpieczenie społeczne. Podane przez skarżącą zarówno w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym jak i w skardze kasacyjnej okoliczności w przerwach w nieodprowadzaniu składek, nie stanowią tych szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy. Skarżąca poza podanymi okolicznościami nie twierdziła, aby były inne okoliczności w przerwach w nieopłaceniu składek na ubezpieczenie przez zmarłego. Należy dodatkowo podkreślić, że skarżąca również nie wykazała, aby nie mogła podjąć pracy z powodu całkowitej niezdolności do pracy, co stanowi również w stosunku do niej odmowę przyznania świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy. Przesłanki wynikające z art. 83 ustawy muszą być spełnione łącznie. Zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy w tym stanie sprawy nie jest zasadny. Skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.).