II OSK 557/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Jerzy Bujko (spr.) Sędziowie Anna Łuczaj Zbigniew Rausz Protokolant Mariusz Szufnara po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 5 stycznia 2006 r. sygn. akt II SA/Sz 746/05 w sprawie ze skargi Z. L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną Z. L. zaskarżył skargą kasacyjną wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 5 stycznia 2006 r., oddalający jego skargę na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Do wydania tej decyzji doszło w następującym stanie faktycznym: Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 05 1996 r. o świadczeniach pieniężnych, przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) po uprzednim rozpatrzeniu wniosku Z. L., odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego w związku z deportacją do pracy przymusowej. Przyczyną odmowy był krótszy niż sześciomiesięczny okres deportacji do pracy przymusowej. W piśmie z dnia 22 marca 2005 r. Z. L. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podnosząc, iż urodził się w Wehnsen [...] października 1944 r. i do końca wojny, tj. do maja 1945 r., przebywał w tej miejscowości wraz z rodzicami twierdził, że spełnił ustawowe warunki do otrzymania spornego świadczenia. Po ponownym rozpoznaniu wniosku na podstawie oraz art. 2 pkt 2 lit. a) i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w osobach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu decyzji organ podał, iż represja w rozumieniu ww. ustawy rozpoczęła się [...] października 1994 r., a zakończyła się 10 kwietnia 1945 r. z dniem zajęcia przez wojska koalicji antyhitlerowskiej miejscowości Wehnsen. Dalsze przebywanie w miejscowości, w której pracowali przymusowo rodzice skarżącego, po dacie jej zajęcia nie spełniało warunku z ustawy. Zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. a) cyt. ustawy, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy. Według ustaleń organu, represja skarżącego trwała w sumie 5 miesięcy i 15 dni, a więc krócej niż minimalny okres 6 miesięcy. Powyższą decyzję Z. L. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Skarżący uznał decyzję organu za nieuzasadnioną, bowiem – jego zdaniem – organ powinien przyjąć jako datę końcową represji dzień, w którym Niemcy podpisali akt kapitulacji, tj. 8 maja 1945 r. Ponadto podał, że w okresie od dnia kiedy nastąpiło wyzwolenie miejscowości Wehnsen 10 kwietnia 1945 r. do 8 maja 1945 r. rodzice skarżącego nie mogli powrócić do Polski w jej granicach sprzed 1 września 1939 r. gdyż nie mieli takiej możliwości. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, wyrokiem z dnia 5 stycznia 2006 r. skargę oddalił. W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, iż represja w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, uprawniającą do świadczenia pieniężnego, jest deportacja do III Rzeszy osoby małoletniej i z tego powodu niezdolnej do pracy fizycznej, jeżeli osoba ta przebywała na tym terenie przez co najmniej 6 miesięcy. Z dokonanych przez organ ustaleń wynika, iż skarżący urodził się na terenie III Rzeszy w miejscowości Wehnsen gdzie przebywał wraz z rodzicami do maja 1945 r. Miejscowość ta została zajęta przez wojska koalicji antyhitlerowskiej 10 kwietnia 1945 r. Okres pobytu skarżącego w warunkach pracy przymusowej trwał 5 miesięcy i 15 dni. Sąd podzielił pogląd wyrażony przez organ w uzasadnieniu decyzji, iż ewentualne dalsze przebywanie w miejscowości, w której pracowali przymusowo rodzice skarżącego po dacie jej zajęcia nie spełnia warunku określonego w cytowanej ustawie. Z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji hitlerowskiej świadczona tam przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana, np.: jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę. Stanowisko takie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 9 sierpnia 2001 r. sygn. akt V SA 3877/00 (publ. lex nr 50162). W tym stanie rzeczy w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, podnoszone argumenty zawarte w skardze, iż organ powinien przyjąć jako termin końcowy deportacji do pracy przymusowej datę podpisania aktu kapitulacji przez Niemcy jest nieuzasadniony. Stanowisko organu wyrażone w zaskarżonej decyzji jest prawidłowe i nie narusza prawa. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 5 stycznia 2006 r. zaskarżył w całości skargę kasacyjną Z. L. Zarzucił mu naruszenie prawa materialnego, to jest art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż w rozumieniu tej ustawy represją upoważniającą do świadczenia pieniężnego jest deportacja do III Rzeszy osoby małoletniej i z tego powodu niezdolnej do pracy, jeżeli osoba ta przebywała na tym terenie co najmniej 6 miesięcy, zaś po wyzwoleniu świadczona tam praca deportowanych pracowników traciła cechę przymusowości. Skarżący podniósł, iż jest to zbyt wąska wykładnia pojęcia "pracy przymusowej", bowiem nie wszyscy robotnicy przymusowi wiedzieli o zajęciu danej miejscowości przez aliantów, a pracodawcy byli uzbrojeni i przymuszali deportowanych robotników nadal do pracy, wieści rozchodziły się wolno, a administracja wojskowa nie zawsze zdołała zawiadomić wszystkich zainteresowanych o wyzwoleniu. Ponadto wobec prowadzonych działań wojennych, szybkie opuszczenie dotychczasowego miejsca pracy nie było możliwe ze względu na bezpieczeństwo pracujących i ich dzieci. We wniosku zwartym w skardze kasacyjnej skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uznanie, że jako małoletni podlegał on represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej wyżej ustawy, wobec czego ma prawo do świadczeń przewidzianych tą ustawą. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż skarga kasacyjna jest nieuzasadniona. W procedurze administracyjnej jako jedną z podstawowych zasad jest zasada praworządności (art. 6 k.p.a.) zobowiązująca organy państwowe do działania na podstawie prawa. Jednocześnie, zgodnie z art. 7 k.p.a., organy administracyjne w toku postępowania stoją na straży praworządności, czyli muszą działać zgodnie z obowiązującym prawem. Zasady te pozwalają na przyznanie świadczeń pieniężnych wówczas gdy istnieje do tego wyraźna podstawa prawna. Podstawa taka znajduje się w mającej zastosowanie w rozpoznawanej sprawie ustawie z 31 V 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Ustawa ta przyznała świadczenie pieniężne osobom podlegającym represjom w rozumieniu jej art. 2. Zawarta w tym artykule ustawowa definicja represji za takie uznaje, między innymi, wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 IX 1939 r. na terytorium III Rzeszy lub państw przez nią okupowanych. Ta legalna definicja nie pozwala na uznanie za represję w rozumieniu omawianej ustawy deportacji do pracy przymusowej na okres krótszy niż 6 miesięcy. Należy przy tym zauważyć, że w orzecznictwie sądowym przyjmowana jest – jako jedna z podstawowych zasad interpretacji prawa – że przepis jasny nie wymaga wykładni prawa (clara non sunt interpretanda – por. m. in. – post. TK z 24 I 1999 r., TS 124/98, OTK 1999/1/8). Trafnie więc przyjął Wojewódzki Sąd Administracyjny w treści zaskarżonego wyroku, iż za pracę przymusową w rozumieniu przedmiotowej ustawy nie można uznać pracy wykonywanej wprawdzie na terenie byłej III Rzeszy lub terytoriów przez nią okupowanych, lecz już po zajęciu tych terenów przez wojska państw alianckich. Z chwilą bowiem trwałego zajęcia terytorium Niemiec lub państw przez nie okupowanych przez państwa będące w stanie wojny z Niemcami na terytoriach tych ustała władza III Rzeszy i w żadnym razie pracy wykonywanej przez byłych robotników przymusowych nie można uznać za represję w rozumieniu art. 2 omawianej ustawy. Bez znaczenia przy tym jest fakt, iż z powodu toczącej się jeszcze II Wojny Światowej byli przymusowi robotnicy nie mogli jeszcze wrócić do swoich ojczyzn, albo że musieli z przyczyn ekonomicznych wykonywać pracę na terenie, na który zostali deportowani, skoro ich praca utraciła cechę przymusowości w sensie, w jakim istniała w okresie istnienia władzy III Rzeszy. Uznanie, iż okres pracy przymusowej skarżącego zakończył się z datą wkroczenia wojsk amerykańskich do miejscowości, w której on przebywał (to jest 10 IV 1945 r.), było w pełni zgodne z prawem. Trafne i również zgodne z obowiązującym prawem jest więc stwierdzenie, że skarżący nie spełnił, z powodu zbyt krótkiego okresu deportacji, warunku do uznania go za represjonowanego w rozumieniu ustawy z dnia 31 V 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym... Uzasadnia to oddalenie skargi kasacyjnej jako nieuzasadnionej (art. 184 ustawy z 30 VIII 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).